THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
141
LUQMON BO‘RIXON IJODIDA URUSH VA INSONIYLIKNING BADIIY
TALQINI
Saparova Dilnoza Maratovna
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO'TAU mustaqil tadqiqotchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15771032
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Luqmon Bo‘rixonning “Jaziramadagi
odamlar” romani badiiy jihatdan tahlil qilinadi. Muallifning individual uslubi,
asardagi qahramonlarning ko‘p qirrali tasviri, zamon va makonning noaniqligi,
roman strukturasidagi uzviylik hamda har bir bobning mustaqil hikoya sifatida
talqin qilinishi asarning o‘ziga xosligini ta’minlaydi. Qahramonlarga nisbatan
muallifning xolis yondashuvi, ijtimoiy qoliplarga qarshi turuvchi tasvirlar va
o‘quvchiga mustaqil fikr bildirish imkonini beruvchi hikoya uslubi romanni
an’anaviy va zamonaviy adabiyot oralig‘ida yangi bir bosqichga olib chiqadi.
Maqola roman poetikasidagi yangi uslubiy izlanishlar va badiiy individuallik
mezonlarini ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
Luqmon Bo‘rixon, Jaziramadagi odamlar, badiiy tahlil,
individual uslub, zamonaviy roman, an’anaviy roman, qahramonlar xarakteri,
badiiylik, zamon va makon, roman struktura, voqelik tasviri, yozuvchi
pozitsiyasi, mualliflik uslubi, qiyosiy tahlil, g‘oyaviy yo‘nalish.
Аннотация:
В данной статье проводится художественный анализ
романа Лукмона Бурихона «Люди в зное». Особое внимание уделяется
индивидуальному стилю автора, многогранности образов героев,
неопределённости времени и места действия, а также связности сюжета и
возможности воспринимать каждую главу как самостоятельное
повествование. Нейтральное отношение автора к героям, его стремление
разрушить общественные стереотипы и предоставить читателю свободу
интерпретации выделяют роман на фоне традиционной и современной
прозы. Исследование подчёркивает новаторские поиски в поэтике романа
и авторскую художественную индивидуальность.
Ключевые слова:
Лукмон Бурихон, Люди в зное, художественный
анализ, индивидуальный стиль, современный роман, традиционный
роман, характер героев, художественность, время и пространство,
структура романа, восприятие реальности, авторская позиция,
повествовательный стиль, сравнительный анализ, идейное направление.
Annotation:
This article presents a literary analysis of Luqmon Bo‘rixon’s
novel
People in the Heat
. The focus is on the author’s unique narrative style, the
multidimensional portrayal of characters, the deliberate ambiguity of time and
place, and the structural continuity of the plot that allows each chapter to stand
alone as an independent story. The author’s unbiased approach to characters,
his challenge to societal stereotypes, and his encouragement of reader
interpretation distinguish the novel within both traditional and modern literary
frameworks. The study highlights the novel’s poetic innovation and the author’s
artistic individuality.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
142
Keywords:
Luqmon Bo‘rixon, People in the Heat, literary analysis,
individual style, modern novel, traditional novel, character development,
literariness, time and space, novel structure, perception of reality, authorial
perspective, narrative technique, comparative analysis, ideological direction.
Har bir yozuvchining ijodiy mehnati natijasida yaratilgan asar uning o‘ziga
xos “farzandi” sifatida talqin etiladi. Chunki xuddi farzand ota-onadan tashqi
ko‘rinish, xulq-atvor va xarakter jihatidan o‘ziga xos xususiyatlarni meros qilib
olishi kabi, yozuvchi ham o‘z asarida faqat o‘ziga xos bo‘lgan uslub, individual
xususiyatlar va o‘ziga xos jihatlarni aks ettiradi. Buning sababi shundaki, har bir
yozuvchi dunyoni ijodiy idrok etish jarayonida o‘ziga xos hissiy tajriba to‘playdi,
olamni o‘ziga xos ko‘rish, tushunish va talqin qilish yo‘lini shakllantiradi.
Yozuvchining mahorati, tasvirlash san’ati va hikoya qilish darajasi haqida so‘z
ketganda, bu xususiyatlar asarning badiiylik mezoni sifatida qaraladi. Luqmon
Bo’rixonning asarlari ushbu badiiy mezonlarga asoslangan o‘ziga xos uslubni
yaqqol namoyon etadi. Ayniqsa, uning “Jaziramadagi odamlar” romani badiiy
tahlil qilinganda, asarning faqat o‘ziga xos bo‘lgan diqqatga sazovor jihatlari
aniqlanadi. Bu xulosa, shu kungacha yozilgan va o‘qilgan turli mavzudagi
romanlar bilan qiyosiy tahlil asosida shakllanadi.
Avvalo, shuni ta’kidlash kerakki, Luqmon Bo’rixonning o‘ziga xos ifoda
uslubi o‘quvchining e’tiborini o‘ziga tortadi. Asarda ishlatilgan kinoya, hazil,
o‘tkir suhbatlar, chuqur ma’noga ega o‘xshatishlar, o‘tkir tanqidiy mulohazalar
va samimiy kulgi uyg‘otadigan tasvirlar asar tilini individuallashtiradi. Masalan,
asar qahramonlaridan O’roqning onasi Xosiyat xola kelin olganidan keyin
tubdan o‘zgaradi. Muallif bu jarayonni uzoq jumlalar bilan tasvirlashdan qochib,
qisqa, ammo ta’sirli so‘zlar bilan Xosiyat xolaning ichki quvonchi va baxtini
o‘quvchiga yetkazadi: “...Xosiyat xola, yo‘q, Xosiyat opa, yo‘q, Xosiyat yanga o‘z
dunyosida o‘z bilan o‘zi g‘arq edi. Vaqti-vaqti bilan erka keliniga erkalanib, uning
rangsiz lab bo‘yog‘ini yashirincha surtib, o‘z xusniga to‘ymay, xirgoyi qilib
kulardi.”
Muallifning voqelikni idrok etish nuqtai nazari, voqealarni kuzatishdagi
o‘ziga xos nigohi va qahramonlar orqali hikoya qilish uslubi, ayniqsa, Samad
obrazida yaqqol ko‘rinadi. Bu uslub yozuvchini voqealar rivojiga yoki
qahramonlar tasviriga bevosita aralashishdan to‘xtatib, o‘quvchiga mustaqil
xulosa chiqarish imkonini beradi. Roman ko‘pincha an’anaviy romanlar qatoriga
kiritilgan bo‘lsa-da, haqiqatan ham shundaymi? An’anaviy romanlar mezonlariga
ko‘ra, asarda ijobiy va salbiy qahramonlar, muhabbat mavzusi, urush tufayli
ayriliq kabi o‘quvchilar ko‘nikib qolgan elementlar mavjud bo‘lib, bu romanni
ushbu turga kiritishga asos bo‘lishi mumkin. Biroq, asardagi boshqa o‘ziga xos
xususiyatlar uni zamonaviy romanlar qatoriga kiritadi.
Odatda, ko‘plab romanlarda voqealar bir-biridan mustaqil boblardan iborat
bo‘lib, boblar o‘rtasida uzilishlar, yangi mavzularning yoritilishi va mavzular
o‘rtasida to‘xtalishlar kuzatiladi. Ammo “Jaziramadagi odamlar” romani boblarga
bo‘lingan bo‘lsa-da, voqealar rivojidagi uzluksizlik o‘quvchining e’tiborini
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
143
tortmaydi. Zanjirsimon voqealar oqimi boblarni bir-biriga uzviy bog‘laydi. Eng
diqqatga sazovor jihati shundaki, har bir bobni asardan ajratib, mustaqil hikoya
sifatida talqin qilish mumkin. Masalan, ikkinchi va uchinchi boblarni misol
sifatida keltirsak, ikkinchi bob O’roqning harbiy xizmatga ketishidan oldin
Lolaxon bilan kinoteatrga borgan sahnasi va undagi his-tuyg‘ularning yorqin
tasviri bilan yakunlanadi. Uchinchi bob esa “Fayzulla akaning xonadoniga kulfat
keldi!” xabari bilan boshlanib, O’roqning halok bo‘lishi voqealari tasvirlanadi. Bu
bob avvalgi bob voqealarining davomi bo‘lishi bilan birga, mustaqil, tugallangan
hikoyani eslatadi. Shuningdek, ikkinchi bob ham o‘ziga xos yakunlangan hikoya
sifatida ajratib olinishi mumkin, chunki muallif his-tuyg‘ular tasviri bilan
voqealarga nuqta qo‘yib, xulosani o‘quvchiga qoldiradi.
Bundan tashqari, asarda O’roq va Lolaxoning to‘y sahnasi tasvirlangan bob
ham mavjud bo‘lib, undagi voqealar o‘zbek qishloqlaridagi to‘y marosimlarini
aks ettiruvchi alohida hikoyaga o‘xshaydi. Bir tomondan, bu to‘y asar
voqealarining uzviy davomi sifatida namoyon bo‘lsa, boshqa tomondan to‘ydagi
odatlar, Ashurning xurmacha harakatlari va to‘ydan keyingi to‘yxonaning holati
qishloq to‘yining kichik tafsilotlarini eslatadi.
Muallifning qahramonlarga munosabati ham o‘ziga xosdir. Asarda mutlaqo
ijobiy yoki mutlaqo salbiy qahramonlar yo‘q. Yozuvchi hatto bosh
qahramonlarni ham oq-qora ranglarda tasvirlaydi, masalan, Samad obrazini
o‘quvchiga qadrli qiladi, ba’zida sevdiradi, ba’zida tanqid qiladi. Asar
voqealarining markazida turgan Lolaxonning inson sifatidagi xohish-istaklari
uning ideal qahramon yoki qishloq bevasi maqomiga putur yetkazsa-da, muallif
haqiqatdan yiroqlashmay, Lolaxon va uning Shunqor Hobilga bo‘lgan his-
tuyg‘ularini xolislik bilan tasvirlaydi. Shoir kundaligidagi Lolaxon holati tasviri
muallifning o‘z fikrlarini aks ettiradi: “Mana! Bir zumda o‘zgardi! Guldek
yorishib, barq urdi! U chimrildi, jilmaydi. Kitoblar haqidagi suhbat shaharga
ko‘chdi, undan hayot va turmushga o‘tdi, oxirida oila haqida pichir-pichir
gaplashdik. Men so‘zlar jozibali bo‘lishi uchun atay pichirladim, u esa mendan
ham o‘tib ketdi. Uning pichirlashlaridan ichidagi to‘lib-toshgan ehtiroslar to‘foni
sezilib turardi.”
Roman individualligini aks ettiruvchi yana bir muhim jihat – aniq geografik
hududning ko‘rsatilmaganligidir. Asardagi joy va makon ta’riflaridan voqealar
cho‘l hududida kechayotganini tushunamiz, Mirzacho‘l nomi esa faqat taxmin
sifatida asar oxirigacha o‘quvchida qoladi. 41-sovxozga tegishli posyolka-qishloq
respublikamizning qaysi hududida ekanligi mavhum bo‘lib qoladi. Bu holat
zamon tushunchasida ham kuzatiladi. Asardagi ba’zi atamalar voqealar yurtimiz
mustaqillikdan oldin yuz berganiga ishora qilsa, boshqa voqealar vaqt bo‘yicha
o‘quvchini ikkilantiradi. Romanda davr va zamon tushunchasi haqida aniq
ma’lumot berilmaydi. Hatto asarning asosiy g‘oyalarini ifodalovchi qahramon
O’roqning urushda halok bo‘lgani bir necha qismda tilga olinsa-da, bu qaysi
urush ekanligi noma’lum qoladi. Bu orqali muallif asardagi g‘oyaning zamon va
makon tanlamasligiga ishora qiladi. Ya’ni, insonning jamiyatdagi o‘rni, odamlar
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
144
o‘rtasidagi munosabatlardagi soxtalik, shaxsning qoliplarga solinishi, insoniy
istaklardan cheklanishi va ba’zi qadriyatlarning inson fojiasiga sabab bo‘lishi har
qanday zamon va makonda mavjud degan fikrni ilgari suradi.
Asarning o‘ziga xosligi shundaki, muhim detallarni mavhum qoldirgan
holda ham hayotiylik va badiiylikni ta’minlay olgan. Zamon va makon
tushunchalari o‘quvchiga eslatilmaguncha, ular ixtiyoriy ravishda sezilmaydi, bu
esa asarning ta’sirchanligi va o‘quvchini o‘ziga tortishi bilan izohlanadi. Asarning
nafaqat yozilish uslubi va badiiyligi, balki g‘oyaviy yo‘nalishi ham o‘ziga xosdir.
An’anaviy uslubdagi asarlar tamoyillariga ko‘ra, O’roqning harbiy xizmatdan
qochishi, urushga bormaslik uchun harakat qilishi vatan xoinligi yoki qo‘rqoqlik
sifatida qoralanib, butunlay salbiy obraz sifatida tasvirlanishi kerak edi. Ammo
asarda O’roqqa ba’zi qahramonlar tomonidan bu ayblovlar qo‘yilsa-da, oxir-
oqibat u urush qahramoni, vatan uchun jonini fido qilgan siymoga aylanadi.
Muallif jamiyat qolipiga solingan insonning ichki haqiqatini ko‘rsatishni, uni
boricha qabul qilishni maqsad qiladi. Inson Yaratguvining mo‘jizasi bo‘lib, uni
jamiyatning qotib qolgan qoidalari va aqidalari bilan chegaralash yoki baholash
ba’zida uning halokatiga sabab bo‘ladi.
Muallif bu qoliplardan qochib, O’roqning harakatlarini salbiy bo‘yoqda
tasvirlaydi, uni nochor ahvolda ko‘rsatadi va o‘quvchining rahmini keltirib, unga
qalban yaqinlashtiradi. Shu yo‘l bilan O’roqni ijobiy qahramon darajasiga
ko‘taradi. O’roq haqiqatan ham qo‘rqoq emas, u har bir insonning ichidagi,
ammo ayta olmagan istaklarini ochiq ifoda etadi, buni ojizlik deb bilmaydi. U oila
va farzandini hamma narsadan ustun qo‘yadi, soxta “qahramonlik”
ko‘pirtirishdan yiroq, yaqinlarini afzal bilgan, quvlik va ayyorlikni bilmaydigan,
o‘zini boricha ko‘rsatadigan oddiy qahramondir. Luqmon Bo’rixonning g‘oyaviy
bir xillikdan qochib, yangi uslub yaratishga intilishi uning badiiy individualligini
namoyon etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Эркин Худайбердиев. Адабиётшуносликка кириш: Олий ўқув
юртлари учун дарслик. – Т.: «Шарк», 2008. - 368 б.
2.
Луқмон Бўрихон «Жазирамадаги одамлар»: Роман. - Т.: Fафур Fyлом
номидаги нашриёт-манбаа ижодий уйи, 2012. – 324 б.
3.
Ҳамидулла Болтабоев. «Наср ва услуб». Тошкент, «Фан», 1992. – 104 б
4.
Ўрол Носиров. «Образларда услуб жилолари». Тошкент, «Фан», 1991.
– 196 б.
5.
Х. Каримов. «Ўзбек романларининг тараққиёт тамойиллари»:
Услубий қўлланма. – Т.: Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий
кутубхонаси, 2008 й. – 124 б.
