THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
24
TARIXDA AYOL SIYMOSI
Hazratova Zebiniso Jahongir qizi
Qarshi davlat universiteti Tarix fakulteti 1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15826529
Annotatsiya:
Ushbu maqolada insoniyat tarixida ayolning tutgan o‘rni, turli
davrlarda ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotdagi faoliyati yoritilgan.
Shuningdek, qadimgi sivilizatsiyalardan tortib, zamonaviy jamiyatgacha bo‘lgan
davrda ayollar qanday o‘zgarishlarga duch kelgani va ularning jamiyatdagi
nufuzi qanday shakllangani tahlil qilinadi. Ayol siymosi tarixiy shaxslar misolida
ochib beriladi.
Kalit so’zlar:
Ayol siymosi, tarix, qadimgi sivilizatsiyalar, siyosat, ayol
huquqlari, mashhur ayollar, O‘zbekiston, ayollar faolligi
Ayol – bu jamiyatning ajralmas bo‘lagi, oilaning tayanchi va insoniyat
kelajagini shakllantiruvchi muhim omil hisoblanadi. Tarix sahifalariga nazar
tashlaydigan bo‘lsak, qadim zamonlardayoq ayollar jamiyat hayotida muhim rol
o‘ynagan. Masalan, qadimgi Misrda Kleopatra singari ayollar siyosat maydonida
faol bo‘lgan bo‘lsa, Xitoyda imperator ayollar davlat boshqaruvida ishtirok etgan.
O‘rta asrlarda esa, ko‘plab madaniyatlarda ayollar huquqlari cheklangan bo‘lsa-
da, bu davrda ham o‘zining bilimdonligi, jasorati va fidoyiligi bilan ajralib turgan
ayollar tarixda nom qoldirgan. Ulardan biri – Juanna d’Ark. U Fransiya tarixida
milliy qahramon sifatida e’tirof etilgan. Yaqin tarixga keladigan bo‘lsak, XX asrda
ayollarning siyosiy faolligi ortib bordi. Ko‘plab mamlakatlarda ayollar saylov
huquqiga ega bo‘ldilar, parlamentga saylana boshladilar. Indira Gandi, Margaret
Tetcher kabi ayollar o‘z mamlakatlarining bosh vaziri sifatida faoliyat yuritdilar.
O‘zbekiston tarixida ham ayol siymosi alohida o‘rin tutadi. Nodira, Zebuniso,
Uvaysiy kabi ayollar adabiyot, ilm-fan va siyosatda faol ishtirok etgan. Bugungi
kunda esa, o‘zbek ayollari nafaqat oila va jamiyatda, balki ilm, siyosat, sport va
biznes sohalarida ham faol rol o‘ynamoqda. Tarixdan ko‘rinadiki, ayol har doim
jamiyatning ajralmas va faol a’zosi bo‘lib kelgan. Ularning jasorati,
mehnatkashligi va zakovati bugungi avlod uchun ibrat maktabidir.
Tarixiy davrlarga nazar tashlaganimizda, ayollar turli jamiyat va
sivilizatsiyalarda turlicha mavqega ega bo‘lganini ko‘rish mumkin. Ba'zi
madaniyatlardagi ayollar erkaklar bilan teng huquqlarga ega bo‘lgan bo‘lsa,
boshqa joylarda esa ularning huquqlari ancha cheklangan. Shunga qaramay, har
qanday sharoitda ham ayollar o‘zining irodasi, sabr-toqati, aql-zakovati bilan
tarixiy jarayonlarda faol ishtirok etgan.
Qadimgi davrlarda ayol siymosi
. Qadimgi Misrda ayollar nisbatan keng
huquqlarga ega bo‘lib, mulkka egalik qilish, sudda ishtirok etish, hatto siyosiy
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
25
boshqaruvda qatnashish huquqiga ega edilar. Misr malikasi Kleopatra davlatni
mustaqil boshqargan va o‘z davrining eng kuchli siyosatchilaridan biri sifatida
tarixga kirgan. Shuningdek, qadimgi Yunoniston va Rimda ham ba'zi ayollar
madaniyat va siyosat sohasida faol bo‘lgan.
O‘rta asrlarda ayollar mavqei
. O‘rta asrlarda ko‘plab jamiyatlarda ayollar
erkaklarga nisbatan ikkinchi darajali shaxs sifatida qaralgan. Biroq bu davrda
ham tarixda iz qoldirgan jasur va bilimli ayollar bo‘lgan. Jumladan, Fransiyada
Juanna d’Ark o‘z vatanini himoya qilgan milliy qahramon sifatida tan olingan.
Sharq mamlakatlarida esa ayollar asosan saroy hayoti bilan chegaralangan
bo‘lsa-da, ba'zilari madaniyat va adabiyotda katta iz qoldirgan. Masalan, O‘rta
Osiyolik shoiralar – Mahzuna, Uvaysiy, Nodira ayollar o‘z ijodi orqali xalq
ma’naviyatini boyitgan.
Zamonaviy davrda ayollarning faolligi
. XX asr ayollar uchun katta
o‘zgarishlar davri bo‘ldi. Ayollar ko‘plab mamlakatlarda saylov huquqini qo‘lga
kiritdi, ilm-fan, siyosat, iqtisodiyot va san’at sohalarida faol bo‘lishdi. Dunyo
bo‘yicha Indira Gandi (Hindiston), Margaret Tetcher (Buyuk Britaniya), Angela
Merkel (Germaniya) kabi ayollar nafaqat o‘z mamlakatlarida, balki butun
dunyoda tan olingan siyosatchilarga aylandilar.
O‘zbek ayollari tarixda
. O‘zbekiston tarixida ham ayol siymosi o‘ziga xos
o‘rin egallagan. Boburiylar davrida yashagan Zahriddin Muhammad Boburning
qizi Gulbadanbegim tarixiy asarlar yozgan. Shayboniylar davrida esa Zebuniso,
Nodira kabi shoiralar ijod qilgan. Mustaqillik yillarida o‘zbek ayollari siyosiy,
ijtimoiy, madaniy hayotda faol ishtirok etib, jamiyat taraqqiyotiga munosib hissa
qo‘shmoqdalar.
Mavzuga doir adabiyotlar tahlil.
Ayol siymosining tarixiy va madaniy
jarayonlardagi o‘rni ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Tarixshunoslik,
madaniyatshunoslik va gender tadqiqotlari sohalarida olib borilgan izlanishlar
ayollarning jamiyatdagi mavqeini har tomonlama tahlil etishga yordam beradi.
Masalan,
N.K. Nosirova
ning "O‘zbek ayoli tarix sahifalarida" nomli
tadqiqotida qadimgi va o‘rta asrlarda yashagan o‘zbek ayollarining ijtimoiy va
madaniy faoliyati yoritilgan. Asarda Nodira, Uvaysiy, Zebuniso kabi
shoiralarning nafaqat ijodiy merosi, balki ularning davlat va jamiyat hayotidagi
roli ham tahlil qilinadi. Muallif ayollarning faolligi faqat oilaviy doira bilan
cheklanmaganligini ilmiy asoslarda isbotlaydi.
Shuningdek,
M. Karimov
ning "O‘zbekistonda ayollar harakati tarixi"
asarida XX asr boshlarida ayollar huquqlari uchun olib borilgan harakatlar, sovet
davrida ularning mehnat va ta'lim sohalaridagi faolligi batafsil bayon etiladi. Bu
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
26
asar orqali zamonaviy o‘zbek ayolining shakllanish bosqichlari haqida
chuqurroq tasavvurga ega bo‘lish mumkin.
G‘arb olimlaridan
Gerda Lerner
ning "The Creation of Patriarchy"
(Patriarxatning yaratilishi) nomli fundamental asarida esa patriarxal tizimning
tarixiy ildizlari, ayollarning ijtimoiy tenglikka erishish yo‘lidagi kurashi chuqur
tahlil qilinadi. Bu asar global nuqtai nazardan ayol siymosini o‘rganishda muhim
manbalardan biri hisoblanadi.
Adabiy manbalarda ham ayol obrazi keng yoritilgan. Jumladan, o‘zbek
mumtoz adabiyotida ayollar faqatgina mehribon ona yoki sodiq yor emas, balki
zukko, aql-zakovatli, siyosiy qarashlarga ega shaxs sifatida tasvirlanadi.
Nodiraning "Munojot" asarida ayol ruhiy dunyosining chuqurligi va yuksak
axloqiy fazilatlari aks ettirilgan.
Zamonaviy adabiyotda esa ayollar hayotining turfa qirralari — ularning
jamiyatdagi o‘rni, shaxsiy erkinligi, teng huquqliligi kabi mavzular dolzarb bo‘lib
bormoqda. Bu borada
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi
huzuridagi ilmiy
jurnallarda chop etilgan maqolalarda ayollar mavqei ijtimoiy-gender jihatdan
tahlil qilinmoqda.
Natija va muhokama.
Tarixiy jarayonlarga nazar tashlaganimizda, ayol har
qanday davr va jamiyatda muhim ijtimoiy-siyosiy rol o‘ynaganini ko‘ramiz.
Garchi turli davrlarda ayollarning mavqei turlicha bo‘lgan bo‘lsa-da, ular o‘zining
bilimdonligi, fidoyiligi, kuchli irodasi va sabr-toqati bilan jamiyat taraqqiyotiga
hissa qo‘shganlar.
Qadimgi va o‘rta asrlar ayollari
ko‘pincha jamiyat tomonidan cheklangan
sharoitlarda yashagan bo‘lsa-da, ularning ayrimlari ilm-fan, siyosat, adabiyot va
san’at sohalarida o‘z izini qoldirishga erishgan. Kleopatra, Juanna d’Ark, Nodira
va Zebuniso singari tarixiy shaxslar buning yaqqol misolidir.
Modern davrda
,
ayniqsa XX asrda ayollar teng huquqlilik uchun kurash olib borib, siyosiy va
iqtisodiy jarayonlarda faol ishtirok eta boshladilar. Bu esa jamiyatda gender
tengligini shakllantirishda muhim burilish bo‘ldi. Ayollar parlamentlarda,
hukumatlarda, yetakchi lavozimlarda faoliyat yurita boshladilar.
O‘zbekiston
misolida
, milliy tarixda va adabiyotda ayol siymosi doimo yuksak baholangan.
Mustaqillikdan so‘ng, mamlakatimizda ayollarning ijtimoiy hayotdagi faolligini
oshirish, ularning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan ko‘plab davlat
dasturlari va qonunlar qabul qilindi. Bu esa zamonaviy o‘zbek ayolining
jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Umuman olganda, tarixda ayol siymosini chuqur o‘rganish nafaqat ayollar
tarixi bilan tanishish, balki jamiyatning ma’naviy taraqqiyotini tahlil qilishda
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
27
ham muhim ahamiyatga ega. Ayol siymosi doim mehr, sabr, jasorat va donolik
ramzi sifatida tarixda, bugunda va kelajakda alohida o‘rin tutishda davom etadi.
Xulosa.
Tarixiy manbalar va zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayol
har qanday davrda ham jamiyatning ajralmas va faol a’zosi bo‘lib kelgan.
Qadimgi sivilizatsiyalardan to zamonaviy davlatlarga qadar ayollar o‘z bilimlari,
jasorati, mehnatkashligi va fidoyiligi bilan turli sohalarda o‘z izlarini
qoldirganlar. Ayollar siyosatda, adabiyotda, ilm-fanda, san’atda va ijtimoiy
hayotda faol bo‘lishgan va hali-hanuz bu faollik ortib bormoqda. O‘zbekiston
tarixida ham ayol siymosi doimo hurmat bilan tilga olinib, ularning ma’naviy
merosi xalqimiz taraqqiyotida muhim o‘rin egallab kelmoqda. Bugungi kunda
gender tengligi masalasi global ahamiyat kasb etar ekan, ayollarni har
tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ularning salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish
jamiyat taraqqiyoti uchun zarur shartlardan biridir. Tarixdan saboq olib, ayollar
faolligini rag‘batlantirish, ularning huquq va erkinliklarini ta’minlash – sog‘lom
va barqaror jamiyat qurishning asosiy omillaridandir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Nosirova N.K. O‘zbek ayoli tarix sahifalarida. Toshkent: Fan, 2010. – 256 b.
2.Karimov M. O‘zbekistonda ayollar harakati tarixi. Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2015. – 312 b.
3.Lerner G. The Creation of Patriarchy. New York: Oxford University Press, 1986.
– 292 p.
4.Bobomurodov A. O‘zbek mumtoz adabiyotida ayol siymosi. Toshkent: Sharq,
2008. – 180 b.
5.Islomov D. O‘zbekiston ayollari va zamonaviy jamiyat. Toshkent: Ijtimoiy
fanlar, 2020. – 150 b.
6.Rahmonov S. Gender tengligi va ijtimoiy taraqqiyot. Toshkent: Tashqi siyosat
nashriyoti, 2018. – 200 b.
7.O‘zbekiston Fanlar akademiyasi jurnali. “Ayol va jamiyat” maxsus soni, 2022. –
Toshkent.
