THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
133
DORI VOSITALARIDAN NOTO'G'RI FOYDALANISHNING OLDINI
OLISHDA FARMATSEVTLARNING O'RNI
Ashurov Ubaydullo
Alfraganus Universiteti
Tibbiyot fakulteti Farmatsiya yo’nalishi
1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16152690
Annotatsiya:
Dori vositalaridan noto'g'ri foydalanish global sog'liqni
saqlash muammosi bo'lib, jiddiy tibbiy va ijtimoiy oqibatlarga olib keladi.
Farmatsevtlarning dori vositalari bilan bog'liq bilimlari va bemorlar bilan
bevosita aloqasi ularga ushbu muammoning oldini olishda muhim rol o'ynash
imkonini beradi. Ushbu maqola dori vositalaridan noto'g'ri foydalanishning
oldini olishda farmatsevtlarning o'rnini baholash bo'yicha mavjud
adabiyotlarning bibliografik tahlilini taqdim etadi.
Kalit so'zlar
: dori vositalaridan noto'g'ri foydalanish, farmatsevt,
farmatsevtik yordam, dorixona, bemorlar ta'limi, dori nazorati
Dori vositalaridan noto'g'ri foydalanish - bu dori vositasining tibbiy
maqsadga muvofiq bo'lmagan yoki shifokorning ko'rsatmasisiz qabul qilinishi.
Bu holatga turli omillar sabab bo'lishi mumkin, masalan, dori vositalari haqida
noto'g'ri ma'lumot, noto'g'ri davolash, dori vositalariga qaramlik va boshqalar.
Dori vositalaridan noto'g'ri foydalanish sog'liq uchun jiddiy xavf tug'diradi,
nojo'ya ta'sirlarni keltirib chiqaradi, davolash samaradorligini kamaytiradi va
sog'liqni saqlash tizimiga yuklamani oshiradi. Farmatsevtlarning dori vositalari,
ularning ta'siri, nojo'ya ta'sirlari va o'zaro ta'siri haqida chuqur bilimlari mavjud.
Ular dorixonalarda bemorlar bilan bevosita aloqada bo'lish imkoniyatiga ega
bo'lib, dori vositalaridan to'g'ri foydalanish bo'yicha maslahatlar berish va
bemorlarni o'qitish imkoniyatiga ega.
Asosiy qism:
Farmatsevtik etik me’yorlarning dori vositalarini ishlab
chiqarish, saqlash va realizatsiya qilishdagi o‘rni juda katta. Dori ishlab chiqarish
jarayonida halollik, sifat, xavfsizlik va sog‘liqni saqlash manfaatlarini birinchi
o‘ringa qo‘yish zarur. Farmatsevtika sohasi inson salomatligi bilan bevosita
bog‘liq bo‘lgan eng muhim tarmoqlardan biridir. Bu sohada dori vositalarining
ishlab chiqarilishi va iste’molchiga yetkazilishi jarayonida halollik, sifat va
xavfsizlik birlamchi ahamiyatga ega. Shu bois, farmatsevtik etik me’yorlarga
amal qilish — zamonaviy sog‘liqni saqlash tizimining ajralmas qismidir.
1. Farmatsevtik etik me’yorlar nima? Farmatsevtik etik me’yorlar — bu
dorixona va farmatsevtik kompaniyalar faoliyatini tartibga soluvchi axloqiy
qoidalar majmuasidir. Ular quyidagi tamoyillar asosida shakllanadi:
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
134
Bemorga zarar yetkazmaslik;
Sifatli mahsulot yetkazish;
Ijtimoiy adolat;
Ishonchlilik va shaffoflik;
Tijorat manfaatlarini bemorning sog‘lig‘idan ustun qo‘ymaslik.
2. Ishlab chiqarishda etik masalalar
Dori ishlab chiqarish bosqichida etik muammolar quyidagi holatlarda
yuzaga kelishi mumkin:
Yaroqsiz yoki xavfli xomashyo ishlatilishi;
Dori tarkibini noto‘g‘ri ko‘rsatish;
Klinik sinov natijalarini yashirish;
GMP (Good Manufacturing Practice) qoidalariga amal qilmaslik.
Bunday xatti-harakatlar sog‘liq uchun jiddiy tahdid tug‘diradi va ishonchni
yo‘qotadi.
3. Realizatsiya jarayonida etik muammolar
Dorixonalarda etik muammolar quyidagicha namoyon bo‘ladi:
Noto‘g‘ri dori tavsiya qilish (faqat ko‘proq foyda olish uchun);
Qonunga xilof reklama;
Yaroqlilik muddati o‘tgan mahsulotlarni sotish;
Kontrfakt dorilarni sotish.
Bu holatlar bemorga zarar yetkazish, davolanish jarayonini cho‘zish yoki
asoratlarni keltirib chiqarishi mumkin.
4. O‘zbekistonda etik me’yorlar va muammolar
O‘zbekistonda dorixona va ishlab chiqaruvchilarga nisbatan GXP (GMP,
GDP, GSP) talablar belgilangan. Biroq amaliyotda etik qoidalarni buzilish
holatlari kuzatiladi. Ba’zi dorixonalar malakasiz xodimlarni ishga olishadi, ayrim
ishlab chiqaruvchilar esa sertifikatlash jarayonini to‘liq bajarmaydi. Shuningdek,
tibbiy vakillar tomonidan bosim o‘tkazish (reklama orqali) ham jiddiy muammo
sanaladi.
5. Xalqaro tajriba
Yevropa Ittifoqi, AQSh, Yaponiya va boshqa rivojlangan davlatlarda
farmatsevtik etik kodekslar qonuniy kuchga ega. Masalan, AQSh FDA (Food and
Drug Administration) orqali etik nazoratni kuchli tashkil etgan. Kompaniyalar
tomonidan bemorlar haqidagi ma’lumotlarni oshkor etish yoki soxta dori
tarqatish holatlari og‘ir jazoga sabab bo‘ladi.
Farmatsevtik etik me’yorlarga rioya qilish — nafaqat qonuniy, balki axloqiy
majburiyatdir. Har bir ishlab chiqaruvchi va realizator tashkilot inson
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
135
salomatligi uchun javobgarligini chuqur anglab yetmog‘i lozim. O‘zbekiston
farmatsevtika sohasida xalqaro standartlarga mos etik mexanizmlarni joriy etish
orqali ishonchli, samarali va xavfsiz dori vositalarini ta’minlashga erishadi.
Adabiyot tahlili dori vositalaridan noto'g'ri foydalanishning oldini olishda
farmatsevtlarning muhim rol o'ynashini ko'rsatdi. Farmatsevtlarning asosiy
vazifalari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1. Dori vositalari bo'yicha maslahatlar berish: Farmatsevtlarning
bemorlarga dori vositalari, ularni qanday qabul qilish, nojo'ya ta'sirlari va o'zaro
ta'siri haqida to'liq ma'lumot berish.
2. Dori vositalarining o'zaro ta'sirini aniqlash: Farmatsevtlarning
bemorlarning dori vositalari ro'yxatini tekshirish va o'zaro ta'sirlashishi
mumkin bo'lgan dori vositalarini aniqlash.
3. Dori vositalariga rioya qilishni yaxshilash: Farmatsevtlarning bemorlarga
dori vositalarini muntazam qabul qilishning ahamiyatini tushuntirish va ularga
dori vositalarini qabul qilish jadvalini tuzishda yordam berish.
4. Dori vositalaridan noto'g'ri foydalanish xavfi haqida ogohlantirish:
Farmatsevtlarning bemorlarga dori vositalaridan noto'g'ri foydalanishning
xavflari haqida ma'lumot berish va ularga dori vositalarini faqat shifokorning
ko'rsatmasi bo'yicha qabul qilishning zarurligini tushuntirish.
5. Dori vositalarini nazorat qilish: Farmatsevtlarning dori vositalarining
retseptsiz berilishini nazorat qilish va dori vositalaridan noto'g'ri foydalanish
holatlarini aniqlash.
6. Bemorlarni o'qitish: Farmatsevtlarning dori vositalari haqida bemorlar
uchun ta'lim dasturlarini tashkil etish va o'tkazish.
Xulosa: Adabiyot tahlili dori vositalaridan noto'g'ri foydalanishning oldini
olishda farmatsevtlarning o'rni haqida muhim ma'lumotlarni taqdim etadi.
Farmatsevtlarning dori vositalari bo'yicha bilimlari va bemorlar bilan bevosita
aloqasi ularga bemorlarga dori vositalaridan to'g'ri foydalanish bo'yicha
maslahatlar berish, dori vositalarining o'zaro ta'sirini aniqlash va dori
vositalariga rioya qilishni yaxshilash imkoniyatini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Xamidova, N.M., va boshqalar. (2018). "O'zbekistonda dori vositalaridan
noto'g'ri foydalanish muammolari va ularni hal etish yo'llari." Farmatsiya
xabarnomasi
2. Rasulova, M.S., va boshqalar. (2020). "Farmatsevtik xodimlar tomonidan
bemorlarga dori vositalari haqida maslahat berishning ahamiyati." Tibbiyot va
innovatsiyalar,
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
136
3. Saidova, G.A. (2015). Klinik farmatsiya asoslari. Toshkent: Ibn Sino nashriyoti.
4. Yo'ldosheva, Z.Sh. (2019). "Antibiotiklarga rezistentlikning farmatsevtik
jihatlari." O'zbekiston tibbiyot jurnali
5. Ahmedova, D.T. (2021). "Qariyalar o'rtasida dori vositalaridan noto'g'ri
foydalanish xavfini kamaytirish strategiyalari." Gerontologiya va geriatriya,
6. Mirzayeva, S.A., va boshqalar. (2017). "O'zbekiston dorixonalarida retseptsiz
dori vositalarining nazorati." Farmatsevtika va texnologiya,
7. Qodirova, N.R. (2016). Dori vositalarining farmakologiyasi. Toshkent:
O'zbekiston nashriyoti.
8. Toshkent farmatsevtika instituti. (2022). Farmatsevtika amaliyoti bo'yicha
qo'llanma. Toshkent: Ilm Ziyo nashriyoti.
9. O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni saqlash vazirligi. (2023). Dori vositalari
bilan ta'minlash bo'yicha milliy qo'llanma. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
10. Karimov, I.I. (2014). Dori vositalarining xavfsizligi va nojo'ya ta'sirlari.
Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
11. O'zbekiston farmatsevtlar assotsiatsiyasi. (2020). "Farmatsevtlar uchun
kasbiy axloq kodeksi." Farmatsevtika yangiliklari,
12. Maxmudova, G.T. (2013). "Bolalar o'rtasida dori vositalaridan noto'g'ri
foydalanishning oldini olish." Pediatriya va bolalar xirurgiyasi
13. Raximova, D.A. (2019). "Dori vositalariga qaramlikning ijtimoiy-psixologik
jihatlari." Ijtimoiy ish va sog'liqni saqlash
14. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari. "Dori vositalari
va farmatsevtika faoliyatini tartibga solish to'g'risida"
