THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
152
TOMCHILATIB SUG‘ORISH TEXNOLOGIYASI RIVOJLANISH DAVRI
Chorshanbiyev Panji Khudoymurat oʻgʻli
https://doi.org/10.5281/zenodo.13221181
Tomchilatib sug'orish texnologiyasi yaratilganidan buyon ajoyib
evolyutsiyani boshdan kechirdi va ekinlarga suv etkazib berish usulini inqilob
qildi. Ushbu maqola tomchilatib sug'orishning tarixiy rivojlanishini kuzatib
boradi, asosiy bosqichlari, innovatsiyalari va ushbu texnologiyaning qishloq
xo'jaligi amaliyotiga ta'sirini ta'kidlaydi. Qadim zamonlardan tortib to
zamonaviy yutuqlarga qadar, tomchilatib sug'orish bo'yicha sayohat qishloq
xo'jaligidagi suv resurslarini boshqarishda an'analar, innovatsiyalar va
barqarorlikning yaqinlashuviga misol bo'la oladi.
Buyuk Britaniya va Fransiyada boshqariluvchi sug‘orish tizimlarini tadqiq
qilishlari kuchaytirildi. Eng katta yutuqqa Britaniya suv agentligi xodimi Simxa
Blass tomonidan erishildi. U 1950 yillarda yangi tuzilgan Isroil davlatiga ko‘chib
o‘tganidan so‘ng u yerda vodoprovod quvuri yaqinidagi daraxtni gurkirab
rivojanganligidan qattiq ta’sirlanadi va o‘z tadqiqotlarini tomchilatib sug‘orishni
rivojlantirish yo‘nalishida olib boradi. U dunyoda birinchi bo‘lib labirintli
tomizgichni yaratadi va ushbu ixtirosini 1959 yilda patentlashtiradi. Mazkur
texnologiyaga ko‘ra katta bosim bilan o‘simlik yoniga yetib kelgan suv labirintli
yo‘lakchalardan siqilib o‘tishi natijasida quvur tashqarisiga faqatgina tomchi
sifatida chiqa oladi. Simxa Blassning yaratgan tomizgichi hozirgi kundagi
samarali tomchilatib sug‘orish tizimlarining asosiy elementi va ajralmas qismi
hisoblanadi. 1959 yilda Simha Blass va Xatzerim tomchilar bilan birinchi tomchi
trubani ishlab chiqdilar va patentladilar. Tomchilatib sug‘orish suvni tez tiqilib
qoladigan kichik teshiklardan emas, balki suv tezligini pasaytirish uchun maxsus
asboblar o‘rnatilgan katta teshiklar orqali chiqarish printsipi asosida ishlaydi.
Tomchilatib sug‘orish yordamida fermerlar ko‘p hollarda hosildorlik
sezilarli darajada oshirish va shu bilan birga suvdan fodalanishni 25-50 foizga
kamaytirishni aniqladilar. Amerika Qo‘shma Shtatlarida 1960 yillarning boshida
Richard Xapin tomonidan “Shudringli shlang” nomi (boshqa nomi “spagetti
quvuri”) bilan tomizgichli lenta ishlab chiqildi va uning birinchi namunasi 1964
yilda amaliyotga joriy qilindi. Rossiyada tomchilatib sug‘orish birinchi marta
1977-78 yillarda Timiryazev akademiyasi tajriba stansiyasining issiqxonlarida
o‘rganilgan, bu yerda akdemik Yu.G Sheynkin suv taminotining 2 turini sinovdan
o‘tkazdi: mikrotrubkalar va mikroporizli namlagichlar yordamida, shuninigdek
bodring va pomidorning sug‘orish tezligi va hosildorligi o‘rganilib, solishtirildi.
Aniqlanishicha, tomchilatib sug‘orish rentabelligi ko‘rsatkichi sug‘orish
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
153
ko‘rsatkichidan deyarli 25-30 foizga oshgan. Shu bilan birga, sug‘orish darajasi
30-37 foizga past bo‘lgan. 1980 yillarga kelib Janubiy va Shimoliy Amerika
mamlakatlari va Avstraliyada tomchilatib sug‘orishning yangi texnologiyalari
rivojlantirildi. Mazkur texnologiyalarda suvni tejash odatdagi 30 % dan 50 % ga
qadar ko‘tarildi.
Tomchilatib sug'orish texnologiyasining rivojlanishi butun dunyo bo'ylab
qishloq xo'jaligi amaliyotini o'zgartirishda muhim rol o'ynadi. Ushbu maqola
tomchilatib sug'orishning tarixiy jadvalini o'rganadi, uning kelib chiqishi,
dastlabki tajribalari, texnologik yutuqlari va butun dunyo bo'ylab fermerlar
tomonidan ushbu samarali suv yetkazib berish tizimini bosqichma-bosqich o'z
ichiga oladi. Tomchilatib sug‘orish texnologiyasi evolyutsiyasini o‘rganish orqali
biz duch kelayotgan muammolar, yechimlar ishlab chiqilgan va bu
innovatsiyaning barqaror qishloq xo‘jaligiga doimiy ta’siri haqida tushunchaga
ega bo‘lamiz.
Kelib chiqishi va dastlabki tajribalari:
Tomchilatib
sug'orishning
ildizlari
Misrliklar
kabi
qadimiy
tsivilizatsiyalarga borib taqaladi, ular ekinlarni sug'orish uchun suv bilan
to'ldirilgan sopol idishlardan foydalanganlar. Biroq, faqat 20-asrning o'rtalarida
zamonaviy tomchilatib sug'orish tizimlari shakllana boshladi. 1960-yillarda
Isroildagi Simcha Blass va Germaniyadagi Hannes Strohmeier kabi kashshoflar
suvni tejaydigan qishloq xoʻjaligida sezilarli yutuqlarni koʻrsatuvchi birinchi
tijorat tomchilatib sugʻorish tizimlarini ishlab chiqdilar.
Texnologik yutuqlar:
O'nlab yillar davomida tomchilatib sug'orish texnologiyasi tadqiqotlar,
muhandislik innovatsiyalari va yangi materiallar va komponentlarning
integratsiyasi tufayli tez o'sishga guvoh bo'ldi. Bosim kompensatsion emitentlar,
mikro sug‘orish tizimlari, filtrlash mexanizmlari va avtomatlashtirish
texnologiyalarining
rivojlanishi
tomchilatib
sug‘orish
tizimlarining
samaradorligi, aniqligi va moslashuvchanligini oshirdi. Ushbu innovatsiyalar
fermerlarga suvdan foydalanishni optimallashtirish, ekinlar hosildorligini
oshirish va barqaror dehqonchilik amaliyotini ilgari surish imkonini berdi.
Qabul qilish va global ta'sir:
Tomchilatib sug‘orish texnologiyasining keng joriy etilishi qishloq xo‘jaligi
mahsuldorligi, suvni tejash va oziq-ovqat xavfsizligiga o‘zgaruvchan ta’sir
ko‘rsatdi. Butun dunyodagi fermerlar tomchilatib sug'orish tizimlarini suvni
to'g'ridan-to'g'ri o'simlik ildizlariga etkazib berish, suvning isrofgarchiligini
kamaytirish, tuproq eroziyasini kamaytirish va hosil sifatini oshirish qobiliyatiga
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
154
ega. Tomchilatib sug‘orishning keng ko‘lamliligi va ko‘p qirraliligi uni
qurg‘oqchil hududlarda, suv ta’siri ostida bo‘lgan hududlarda va suv
samaradorligi birinchi o‘rinda turadigan qimmatli ekinlar uchun qimmatli
vositaga aylantirdi.
Qiyinchiliklar va kelajak yo'nalishlari:
Uning afzalliklariga qaramay, tomchilatib sug'orish texnologiyasini
qo'llash xarajatlar, texnik xizmat ko'rsatish, ta'lim va infratuzilma bilan bog'liq
muammolarga duch keladi. Ushbu muammolarni hal qilish siyosatchilar,
tadqiqotchilar, sanoat manfaatdor tomonlari va fermerlardan xabardorlikni
oshirish, treninglar o'tkazish va turli qishloq xo'jaligi kontekstlari uchun
moslashtirilgan echimlarni ishlab chiqish uchun hamkorlikdagi sa'y-
harakatlarini talab qiladi. Kelajakda tomchilatib sug'orish texnologiyasining
kelajagi aqlli sug'orish tizimlari, ma'lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish,
aniq qishloq xo'jaligi va dehqonchilikda barqarorlik va chidamlilikni oshirish
uchun suvni boshqarishning integratsiyalashgan yondashuvlarida yotadi.
Xulosa:
Tomchilatib sug‘orish texnologiyasi evolyutsiyasi insonning zukkoligi, matonati
va qishloq xo‘jaligida barqaror yechimlarni izlashdan dalolat beradi. Tomchilatib
sug'orish bo'yicha sayohat suv tanqisligi, iqlim o'zgarishi va oziq-ovqat
xavfsizligi kabi dolzarb muammolarni hal qilish uchun kamtarin
boshlang'ichlardan murakkab tizimlargacha innovatsiyalar kuchini namoyish
etadi. Tomchilatib sug‘orish texnologiyasini takomillashtirish va kengaytirishni
davom ettirish orqali biz kelajak avlodlar uchun suvdan tejamkor, samarali va
atrof-muhitni muhofaza qiluvchi qishloq xo‘jaligi sektorini ta’minlashimiz
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 11 dekabrdagi “Qishloq
xo‘jaligida suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy etishni yanada jadal tashkil
qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 4919-sonli qarori.
2.
Mirziyoyev Sh.M raisligida 16 sentabr kuni suv xo‘jaligida tejamkor
texnalogiyalarni joriy etish va davlat-xususiy sheriklik loyihalarni amalga
oshrish chora-tadbirlari to‘g‘risida. Yangi O‘zbekiston gazeta № 178 (178), 2020
y 17 sentabr.
3.
Mamatov S.A. Tomchilatib sug‘orish tizimi; Toshkent-2012 yil
4.
Raximov Sh.J., Qarshiev R.J. Suv Xo‘jaligida tejamkor sug‘orish
texnalogiyalarni joriy qilish. Toshkent- 2021 yil.
