THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
83
OʻQITUVCHI FAOLIYATIDA PEDAGOGIK MAHORAT VA MUOMALA
MADANIYATINING OʻRNI
Y.S.Xaitova
Toshkent ijtimoiy innovatsiya universiteti
''Pedagogika va psixologiya"kafedrasi
dotsent v. b, p.f.f.d (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.12747792
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ta’lim-tarbiya jaroyonida pedagogik
mahoratning ahamiyati yoritilgan bo‘lib, bugungi kunda pedagogik mahoratga
ega bo‘lish talabi faqatgina o‘qituvchilarga emas, balki jamoa bilan, ijtimoiy
sub’yektlar bilan ishlaydigan har qanday mutaxassislarga ham juda zarurdir.
Kalit so‘zlar:
pedagogik mahorat, kasbiy faoliyat, ta’limda innovatsiyalar,
metodika, ta’lim texnologiyalari, peadgogik qobiliyat.
Hozirgi paytda O‘zbekiston Respublikasida yosh o‘qituvchilarning kasbiy
mahorati, bilim va ko‘nikmalarini muntazam oshirib borish maqsadida ulkan
ishlar olib borilmoqda. Xususan, O‘zbekiston xalq ta’limi vazirligi hamda Osiyo
taraqqiyot banki bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan “
Ta’lim sektorini
rivojlantirish dastur
i” loyihasi doirasida respublika hududlarida masofadan
o‘qitishning “Ta’lim-resurs” markazlari tashkil etilgan. Ushbu faoliyat natijasida
yosh o‘qituvchilarning xorijiy mamlakatlarda kasbiy malakalarini oshirish
imkoniyati tug‘ildi. Maktablarga yosh o‘qituvchilami jalb etish va ularga har
tomonlama amaliy yordam berish, ta’lim-tarbiya jarayoniga ilg‘or va zamonaviy
texnologiyalami joriy etishga ko‘maklashish maqsadida 2009-yildan boshlab
“
Respublika yosh o‘qituvchilar assotsiatsiyasi
” o‘z faoliyatini olib bormoqda.
“O‘z kasbining mohir ustasi bo‘lgan, yuksak darajada madaniyatli, o‘z fanini
chuqur biladigan, yondash fanlar sohalarini yaxshi tahlil eta oladigan,
tarbiyalash va o‘qitish uslubiyatini mukammal egallagan mutaxassis”. Ushbu
ta’rifning mohiyatidan kelib chiqib o‘qituvchining pedagogik mahorati
tushunchasi mazmunini shunday izohlash mumkin:
1. Madaniyatning yuqori darajasi, bilimdonlik va aql-zakovatning yuksak
ko‘rsatkichi.
2. O‘z faniga doir bilimlarning mukammal sohibi.
3. Pedagogika va psixologiya kabi fanlar sohasidagi bilimlarni puxta
egallaganligi, ulardan kasbiy faoliyatida foydalana olishi.
4. O‘quv - tarbiyaviy ishlar metodikasini mukammal bilishi.
Pedagogik mahorat tizimi quyidagi o‘zaro bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan
asosiy komponentlardan iborat:
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
84
1. Pedagogik insonparvarlik talablariga bo‘ysunishi.
2. Kasbga oid bilimlarni boshqa fanlar bilan aloqadorlikda mukammal
bilish.
3. Pedagogik qobiliyatga ega bo‘lish.
4. Pedagogik texnika sirlarini puxta egallash.
Barcha kasblar orasida o‘qituvchilik kasbi o‘zgacha va muhim ijtimoiy
ahamiyat kasb etadi. Zero, o‘qituvchi yosh avlod qalbi kamolotining me’mori,
yoshlarga ta’lim-tarbiya beruvchi insondir. Bugungi kunda u yoshlarni g‘oyaviv -
siyosiy jihatdan chiniqtirib tabiat, jamiyat, ijtimoiy hayot, tafakkur taraqqiyoti
qonuniyatlarini o‘rgatadi, yoshlami mehnat faoliyatiga tayyorlab, kasb-hunar
sirlarini puxta egallashlarida ko‘maklashadi va jamiyat uchun muhim bo‘lgan
ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatlarni hal etadi. Ana shu mas’uliyat o‘qituvchidan o‘z
kasbining mohir ustasi bo‘lishni, o‘quvchilarga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatib,
ularning qiziqishi, qobiliyati, iste’dodi, e’tiqodi va amaliy ko‘nikmalarini har
tomonlama rivojlantirish yo‘llarini izlab topadigan kasb egasi bo‘lishni talab
etadi. Buning uchun doimo o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini, ko‘nikma va
malakalarini oshirib borish, ularga har tomonlama g‘amxo‘rlik qilish, zarur shart
- sharoitlar yaratish, kerakli moddiy va ilmiy- metodik hamda texnik yordam
ko‘rsatish, o‘qituvchilarning ijodiy tashabbuskorligini muntazam oshirib
borishga ko‘maklashish lozim. Shunga asosan, Pedagogik mahorat fani,
mahoratli o‘qituvchilami tayyorlashga xizmat qiladi, o‘qituvchilar va
tarbiyachilaming kasbiy faoliyati sirlarini, mohirligini o‘rgatuvchi va uni
takomillashtirish to‘g‘risida ma’lumotlar berib boruvchi fan bo‘lib,
o‘qituvchilarda pedagogik mahoratning mohiyat mazmunini, hozirgi zamon
talablari doirasida kasbiy faoliyatini rivojlantirishning yo‘llarini, vositalarini,
shakllarini o‘rganadi. Pedagogik mahorat o‘qituvchilar va tarbiyachilarga
pedagogik ijodkorlik, pedagogik texnika, ta’lim - tarbiya jarayonida o‘qituvchi va
o‘quvchilarning o‘zaro hamkorligi, muloqot olib borish taktikasi, nutq
madaniyati, tafakkuri, tarbiyachining ma’naviy - ma’rifiy va tarbiyaviy ishlarini
tashkil etish va amalga oshirish, bu jarayonda xulq-atvorini va hissiyotni jilovlay
olish xususiyatlarini o‘rgatadi va o‘z kasbini rivojlantirib boruvchi pedagogik
faoliyatlar tizimi to‘g‘risida ma’lumotlar beradi. Pedagogik mahorat
o‘qituvchilarning pedagogik faoliyati zamirida takomillashib boradi. Pedagogik
faoliyat yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash uchun jamiyat oldida, davlat
oldida javob beradigan, ta’lim-tarbiya berishda maxsus tayyorlangan
o‘qituvchilar mehnati faoliyatidir.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
85
Pedagogik mahorat
- о‘qituvchilarning shaxsiy (bolajonligi, hayrixohligi,
insonparvarligi, mehribonligi va h.k.) va kasbiy (bilimdonligi, zukkoligi,
fidoyiligi, ijodkorligi, qobiliyati va hokazo.) fazilatlarini belgilovchi xususiyat
bo‘lib, о‘qituvchilarning ta’lim-tarbiyaviy faoliyatida yuqori darajaga erishishini,
kasbiy mahoratini doimiy takomillashtirib borish imkoniyatini ta’minlovchi
faoliyatdir.
U o‘z fanini mukammal bilgan, pedagogik-psixologik va metodik
tayyorgarlikka
ega
bo‘lgan,
о‘quvchilarni
о‘qitish,
tarbiyalash
va
rivojlantirishning optimal yo‘llarini izlab topish uchun, amaliy faoliyat olib
boradigan har bir о‘qituvchining kasbiy faoliyatida namoyon bo‘ladi. Shunday
qilib, pedagogik mahorat egasi bo‘lish uchun o‘qituvchi o‘z o‘quv predmetini
davr talablari asosida bilishi pedagogik va psixologik bilimlarga ega bo‘lishi,
hamda insoniylik, izlanuvchanlik va fidoyilikni o‘zida tarkib toptirishi lozim.
I.P. Rachenko pedagogik mahoratni pedagogik san’atning bir qismi sifatida
ta’riflab, shunday yozadi: “Pedagogik mahorat deganda o‘qituvchining
pedagogik-psixologik bilimlarni, kasbi) malaka va ko‘nikmalarni mukammal
egallashi, o‘z kasbiga qiziqishi rivojlangan pedagogik fikrlashi va intuitsiyasi,
hayotga axloqiy-estetik munosabatda bo‘lishi, o‘z fikr-mulohazasiga ishonchi va
qat’iy irodasi tushuniladi”
1
Pedagogik mahorat - yuksak pedagogik tafakkur, ta’lim-tarbiya jarayoniga
ongli, ijodiy yondashuv, metodik bilimlarni samarali qo‘llay olish qobiliyati
bo‘lib, u doimiy ravishda pedagogik bilimlarni oshirib borish, o‘tmish
qadriyatlari, O‘rta Osiyo mutafakkirlari ijodiy merosida yoritilgan murabbiylarni
tayyorlash to‘g‘risidagi ma’lumotlar hamda zamonaviy axborot texnologiyalari,
portal yangiliklaridan xabardor bo‘lish, ilg‘or xorijiy davlatlarning o‘qituvchilar
tayyorlash texnologiyalarini nazariy jihatdan o‘rganish jarayonida tarkib topadi.
Yosh o‘qituvchilarning, shuningdek, ta’lim muassasasida bir necha yillik mehnat
stajiga ega bo‘lgan o‘qituvchilarning pedagogik mahoratga ega bo‘lishlari
o‘zlarini kasbiy jihatdan takomillashtirib borish yo‘lida bir qator shartlarga amal
qilishi hisobiga rivojlanib boradi.
Ularni quyidagi vositalar asosida yanada rivojlantirish mumkin:
1. Mustaqil o‘qib-o‘rganish (pedagogika fanida ro‘y berayotgan eng so‘nggi
yangiliklar haqida ma’lumotlarni beruvchi yangi adabiyotlar, Internet
materiallari, portal tizimi, vaqtli matbuot sahifalarida chop etilayotgan
1
Xoliqov I. Oliy ta'lim muassasalari talabalari o'rtasida pedagogik kompetensiyani shakllantirish. Pedagogik mahorat. 1 -son (2022-
yil, fevral)
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
86
ma’lumotlar, shuningdek, ilg‘or texnologiyalar bilan tanishib borish, ularda ilgari
surilayotgan g‘oyalarni umumlashtirish, xulosalash asosida mustaqil loyihalarni
tayyorlash).
2.Tajribali ustoz o‘qituvchilar faoliyatini o‘rganish (ta’lim muassasasidan
chetga chiqmagan holda tashkil etilib. Vaqt va iqtisodiy nuqtai nazardan
samarali sanaladi. Tajribali o‘qituvchilar faoliyatini o‘rganish, ular tomonidan
tashkil qilinayotgan mashg‘ulotlami kuzatish, tahlil qilish asosida amalga
oshiriladi. Bu borada olingan taassurotlarni umumlashtirish asosida xulosa
chiqarish maqsadga muvofiqdir).
3. O‘qituvchi pedagoglarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish kurslari
va institutlarida kasbiy malaka va ko‘nikmalarni oshirib borish.
4. Doimiy ravishda ilmiy anjumanlar (nazariy va amaliy konferensiya
hamda seminarlarda pedagogik o‘qish hamda treninglar) da faol ishtirok etish.
5. Respublika hamda rivojlangan xorijiy mamlakatlarning yetakchi ta’lim
muassasalarida o‘z tajribalarini oshirish, kasbi bo‘yicha eng so‘nggi
ma’lumotlarni o‘rganish.
Pedagogik mahoratni egallashda guruhli va ommaviy tadbirlarda ishtirok
etish ijobiy natijalar beradi. Binobarin, bunday muhitda o‘zaro fikr almashish,
shaxsiy mulohazalarni boshqalar tomonidan bildirilayotgan qarashlar bilan
taqqoslab, ularning to‘g‘riligi, haqqoniyligiga ishonch hosil qilish, mavjud
bilimlarni yanada boyitish, xato yoki kamchiliklarni o‘z vaqtida aniqlash hamda
ularni bartaraf etish yo‘larini topish imkoniyati mavjud. Pedagogik mahoratga
ega bo‘lish ta’lim-tarbiya samaradorligini ta’ minlash garovi bo‘libgina qolmay,
ayni vaqtda o‘qituvchilarning jamoada, ijtimoiy muhitda obro‘-e’tiborini
oshiradi, o‘quvchilar orasida unga nisbatan hurmat yuzaga keladi.
2
Pedagogik jarayonda sodir bo‘ladigan muomala odobida muallimning
axloqiy madaniyati, tarbiyalanganlik darajasida aks etadi. Muallimning
pedagogik kasb egasi sifatida o‘ziga, o‘z kasbiga, o‘quvchilarga, kasbdoshlariga,
ota–onalariga muamolasini belgilovchi asosiy qoidalar, talablar mavjud. Bu
mezonlar jamiyat, davlat o‘qituvchiga, ta’lim–tarbiya ishlariga nisbatan
qo‘yayotgan axloqiy talablariga, pedagogik faoliyatning axloqiy xarakteri va
xususiyatlariga asoslanadi. Pedagogik jarayonda muomila odobi o‘qituvchining
faoliyatida namoyon bo‘ladi. O‘qituvchilik faoliyatida qo‘yiladigan axloqiy
talablar, o‘z navbatida, O‘zbekiston Respublikasi rahbariyati yosh avlodni
umuminsoniy va milliy–an’anaviy, madaniy qadriyatlar ruhida tarbiyalash
2
Omonov H. T. Pedagogik texnologiyalar va pedagogi mahorat. Darslik. Toshkent 2009-yil.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
87
sohasida kun tartibiga qo‘yayotgan vazifalariga bog‘liq. Ular pedagogik
jarayondagi muomala odobida, unda qatnashayotgan kishilaning xulqi,
xattiharakatlarida ifodalanadi. Bu xatti- harakatlar pedagogik jarayon
qatnashchilarining ta‘lim-tarbiya maqsadi, vazifalari, usul va vositalarini, axloqiy
qadriyatlarni qay darajada qabul qilishlari shaklida namoyon bo‘ladi. Muomala
odobining tuzilishi juda murakkabdir. U pedagogik faoliyatda sub’ekt va obe’kt
munosabatlari shaklida ifaodalanadi. Sub’ekt obe’kt munosabatlari muallim
o‘zining professional burchini bajarayotganida o‘quvchilar, kasbdoshlari, ota-
onalar, jamoat tashkilotlarining vakillari bilan o‘qituvchi o‘rtasidagi aloqalarda
vujudga keladi. U o‘zaro hurmat darajasi, ishonch, talabchanlik, xayrixohlik
tashabbuskorlik, o‘zaro g‘amxo‘rlik, har birlarining inson sifatida qadr–
qimmatini e’zozlash kabilarda namoyon bo‘ladi. Ular o‘qituvchining pedagogik
faoliyatida boshqalar bilan muamalasining xarakterini baholashda xizmat qiladi.
O‘zaro ta’sirlar o‘quv ishida, turmushda, dam olish paytlarida, oiladagi muomala-
munosabatlarining xususiyatlarini aniqlashga imkon beradi. Pedagogik
jarayonning o‘zida ham faoliyatning turli sohalarida turlicha muomala-
munosabatlar mavjud.
Masalan, o‘quv ishlari sohasida, jamoat toashiriqlarini bajarishda
o‘quvchilar, bilan sinfdan tashqari ishlarda, dam olish paytlardagi muomala,
shuningdek, o‘qituvchining Vatanga, xalqqa bo‘lgan munosabati o‘ziga, xos
xususiyatlarga ega. Uning mohiyati shundan iboratki, agar o‘qituvchining bu
muomala munosabati o‘z professional vazifasini burchini bajarish jarayonida
sodir bo’lsa, jamiyat o‘qituvchining pedagoglik kasbining ijtimoiy mavqeini, unga
ma’lum bir huquq va vakolatlar berilganligini nazarda tutadi. Pedagogik etikada
muomola odobining biror jihati, masalan, o‘qituvchining o‘z kasbiga munosabati,
burchi alohida tahlil etilishi mumkin. O‘qituvchilik kasbi kishiga ma’lum
talablarni qo‘yadi, lekin muallim bu talablarni qanday bajarayotgani bu
talablarda hali aks etmaydi.O‘qituvchining pedagogik faoliyati natijalarini xalq
ta’limi bo‘limlari, maktab ma’muriyati, metodik birlashma xodimlari baholaydi.
O‘qituvchining pedagogik jarayon qatnashchilari bilan muomalasi-bu
kishilarning o‘zaro bir-birlariga bo‘lgan shaxsiy insoniy munosabatlari sifatida
ham qaraladi, ular pedagogik jarayon qatnashchilarining xatti-harakatlarida,
xulqida, ish shakli va usullarida namoyon bo‘ladi. Ular o‘rtasidagi o‘zaro axloqiy
baholashlar ham muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa o‘rnida shu takidlash joizki, ta’lim -tarbiya jarayonida faoliyat
ko‘rsatayotgan pedagog xodimlar o‘z ustida tinimsiz ishlashi, zomonaviy ilm- fan
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
88
va texnologiyalaridan samarali foydalana olishi va ularni dars jarayonlariga
tadbiq eta olishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Xoliqov A. Pedagogik mahorat. Darslik. Toshkent 2011-yil.
2. Omonov H. T. Pedagogik texnologiyalar va pedagogi mahorat. Darslik.
Toshkent 2009-yil.
3. Xoliqov I. Oliy ta'lim muassasalari talabalari o'rtasida pedagogik
kompetensiyani shakllantirish. Pedagogik mahorat. 1 -son (2022-yil, fevral)
4. Erkaboyeva N. Pedagogik mohorat. Oquv qo'llanma. Toshkent. 2020-yil.
5. Tajibayev, M. A., & Axmedov, J. T. (2022). Sinergetik yondashuv-yoshlarning
yangi dunyoqarashini shakllantirishning asosiy jihatlaridan biri sifatida.
Scientific progress, 3(3), 527-532.
6. Tajibaev, M. A., & Rashidova, B. Y. (2022). The concepts of sustainability and
instability in synergetics are an important principle. Scientific progress, 3(3),
930-933.
7. Xaitova Yu. S. Boʻlgʻusi pedagoglarda kommunikativ kreativlikni shakllantirish
yoʻllari// Taʼlim, fan va innovatsiya maʼnaviy -maʼrifiy, ilmiy-uslubiy jurnal. -
Toshkent, 2019.-4-son. -105-107 b.
