THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
124
“HUQUQIY ONG” VA “HUQUQIY MADANIYAT” TUSHUNCHALARINI
O’RGANISHNING NAZARIY JIHATLARI
O`ktamova Dilfuza O`ktamovna
Navoiy shahar 11- AFCHO`IM ning “ Tarbiya fani” o`qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13373313
Bugun biz yashayotgan fuqarolik demokratik jamiyatda insonlarning
farovon yashashlari, shaxs sifatida o’zini namoyon qilishi va davlat tomonidan
belgilab qo’yilgan huquqlaridan foydalanishlari va majburiyatlarini anglashi
uchun, eng avvalo, har bir fuqarolda huquqiy ong rivojlangan bo’lishi lozim.
Huquqiy sohada olib borilayotgan islohotlarning zamirida ham ana shu
maqsadlar yotadi. Umuman olganda, olib borilayotgan tub islohotlarimizning
eng muhim sharti ham jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni
yuksaltirib borish qonun ustuvorligini ta’minlash va qonuniylikni
mustahkamlash hisoblanadi. Shu ma’noda Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev
tomonidan huquqiy ong va madaniyatni shakllantirish borasida keng ishlar olib
borilmoqda. 2017-yil 7- sentabrda qabul qilingan “Huquqiy axborotni tarqatish
va undan foydalanishni ta’minlash to'g'risida”gi qonun, 2018- yil 13- apreldagi
“Davlat huquqiy siyosatini amalga oshirishda adliya organlari va muassasalari
faoliyatini tubdan takomillashtirish chora -tadbirlari to'g'risida”gi Prezident
farmoni, 2019- yil 9- yanvardag “Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy
madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish to'g'risida”gi
Prezident farmoni va boshqa me’yoriy - huquqiy hujjatlarning qabul qilinganligi”
fikrimizning tasdig’idir. Bu ijtimoiy kategoriyani jamiyatda o’z o’rniga ega
bo’lishiga erishish, uni insonlar ongi va tafakkurida muqim joy olishini
ta’minlash uchun, eng avvalo, uni ilmiy tahlil qilish va ilmiy- falsafiy ildizlari
bilan tanishib chiqishimiz lozim.
Huquqiy ong tushunchasi ma’no jihatidan keng qamrovli, tasniflash va
tahlil qilish murakkab bo’ldan tushuncha hisoblanadi.Ijtimoiy ongning bir shakli
sifatida falsafiy fanlarda o’rganiladigan bu tushuncha huquqiy fanlar,
sotsiologiya va psixologiyaning ham muhim obyektlaridan biri hisoblanadi. Bu
tushunchani tub ma’nolarini o’rganish va tahlil qilish uchun, eng avvalo, ong
tushunchasiga to’xtalish lozim. Iijtimoiy fanlar tarixida inson ongi to'g'risida
g'oyalar asrlar davomida turli olimlarning ta’limotlarida va ilgari surgan
g’oyalarida shakllanib borgan. J.Lokk tomonidan ilgari surilgan “ongning asosiy
maqsadi”
1
haqidagi, yoki bo’lmasa, G.Leybnisning "o'z-o'zini anglash"
1
Локк Дж. Сочинения в 3-х т. Т.1. Опыт о человеческом разумении.(Философское наследие. Т.93).-М.: Мысль,
1985.- 621с.-С.3-76.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
125
konsepsiyasi
2
, E. Dyurkgeym "ijtimoiy (individualdan tashqari) ong" ning
mavjudligi to'g'risidagi qarashlari
3
, G.Gegelning “antropogenez va ong” haqidagi
qarashlari”
4
ushbu masalani kengroq ilmiy tahlil qilishga turtki bo’lgan
tadqiqotlar hisoblanadi. Ong xususida tadqiqotlarni o’rganib quyidagi
xulosalarga kelish mumkin.
- ong - bu voqelikni inson psixik olamida aks ettirishning eng yuqori
shakli;
- ong - bu doimiy holatda faoliyat bilan bo’g’liq bo’lgan psixik jarayon;
- ong o’z navbatida yagona bo'linmas ma'naviy shakllanishdir hamdir;
- ong - bu ham tafakkur uslubi va obyektiv borlikda mavjud bo’lgan
haqiqat bilan aloqalar tizimi hamdir.
Ongning xususiyatlari ichida xulq-atvorni tartibga solishning borligi va
ijtimoiy ongda bu bir alohida shaklga, ya’ni huquqiy ong shakliga kelganligi
ko’plab tadqiqotlarning natijalaridan bizga ma’lum.Jumladan, mamlakatimiz
olimlarining bir qatot tadqiqotlari ham shu mavzuga qaratilgandir. Masalan,
Z. Islomovning fikricha, “Huquqiy ongni mamlakat fuqarolarining ham amaldagi
huquqqa, yuridik amaliyotga, fuqarolar huquqlari, erkinliklari, majburiyatlariga,
ham orzu qilingan huquqqa va boshqa huquqiy hodisalarga munosabatini
ifodalovchi huquqiy sezgilar, g'oyalar, baholar, tasavvurlar tizimi sifatida
ta’riflash mumkin”
5
.
Huquqiy ongni tadqiq qilish ishi XX asrda rus olimlari tomonidan ko’plab
tadqiqotlari olib borilgan va ularda xilma-xil qarashlarni uchratishimiz mumkin.
Masalan Y.Dmitrievning fikricha: “Huquqiy ong bu insonlarning va ularning turli
birliklarining hamda butun jamiyatning amaldagi huquq va huquqiy hodisalarga
nisbatan
qarashlari,g'oyalari,
tasavvurlari
yig’indisidir”
6
.
Jamiyatning
rivojlanishi, N.M.Korkunovning fikriga “huquqiy ong jamiyatning ideallari bilan
bog’liq bo’lib, jamiyatning ideallarni, shu jumladan, huquqiy ideallarni yaratish
qobiliyati qanchalik rivojlangan bo'lsa, u shunchalik ilg'or bo'ladi. Qonun inson
hayotining eng yuqori qadriyatlaridan biri sifatida tushunila boshlanadi”
7
.
Huquqiy ong o'zining eng umumiy ko'rinishida shaxsning huquqiy
voqelikka munosabatini ifodalovchi hissiyotlar, hissiy kechinmalar, g'oyalar,
bilimlar, qarashlarning ma'lum yig'indisidir. E.Lukasheva huquqiy ongni ijtimoiy
2
Философский словарь / Под ред. И.Т. Фролова. - 4-е изд.-М.: Политиздат, 1981. - 445 с
3
Дюркгейм Э.О разделении общественного труда / Пер. с фр. А.Б. Гофмана, примечания В.В. Сапова. — М.:
Канон, 1996. — 432 с.
4
. Hegel.G.W.F.Phänomenologie des Geistes. (1807). Berlin-52-p
5
Islomov.Z.M.Davlat va huquq nazariyasi.-T.: Adolat, 2007.-537-b
6
Ю.А.Дмитриев.Правосознание и правовая культураю / Теория государства и права.Под.ред.Пиголкина. -
Москва:Юрайт - Издат, 2006.- C. 547
7
Кареев Н. И. Основы русской социологии. СПб., 1996. С. 123-142.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
126
ongning bir qismi, jumladan, jamiyat hayotining hozirgi iqtisodiy holatida
shakllangan, huquqiy rejimni o‘rnatishga qaratilgan qarashlar, baholashlar,
g‘oyalar, kayfiyatlar, his-tuyg‘ular tizimi sifatida ko‘rib chiqishni taklif qiladi.
uning manfaatlari va maqsadlariga javob beradigan
8
.
R. S. Bayiniyozov huquqiy ongni huquqiy va qisman umumiy ijtimoiy
g‘oyalar, qarashlar, g‘oyalar, e’tiqodlar, his-tuyg‘ular, his-tuyg‘ular, kayfiyatlar va
hokazolarning ma’naviy yaxlitligi, huquqiy hodisalarni g‘oyaviy-psixologik
jihatdan aks ettiruvchi va amalga oshiruvchi ta’riflaydi
9
. A. A. Tamberg huquqiy
ongni huquq va uning roliga oid shaxslar yoki jamiyat qismlarining g‘oyalari, his-
tuyg‘ulari, e’tiqodlari yig‘indisi sifatida tushunadi. Huquqiy tartibga solishni
tushunish va idrok etish, qonun ustuvorligini anglashda huquqiy ongning katta
roli; qonuniy faoliyatni tashkil etish; huquqiy qadriyatlarning boshqalar bilan
o'zaro bog'liqligi, masalan, qonunda adolatni hisobga olish juda muhimdir.
Zamonaviy fanda huquqiy madaniyat tushunchasi murakkab, ko’p qirrali
ijtimoiy va huquqiy hodisa sifatida juda ko’p talqin qilinmoqda. Bugungi kunda
madaniyat va umuman huquqiy madaniyatga oid barcha ilmiy yondashuvlarni
uchta — antropologik, falsafiy va sotsiologik jihatdan umumlashtirgan holda
o’rganish mumkin. Bundan tashqari huquqiy madaniyatga falsafiy, yuridik,
aksiologik, semiotik, kulturologik yondashuvlar ham mavjud. Huquqni bilish,
huquqiy bilim va ko’nikmalarga ega bo’lish, huquqiy ongning yuqori darajada
rivojlanishi va eng muhimi, shaxsning huquqiy xulq-atvori huquqiy madaniyat
ko’rsatkichi hisoblanadi.
Falsafiy yondashuv tarafdorlari tomonidan huquqiy madaniyat “sof
analitik” hodisa sifatida, ma’naviy madaniyat va huquqiy jarayonlarga qadriyatli
yondashilib, huquqning regulyativ sifatining belgilangan rivojlanish darajasini
ifodalovchi qadriyat sifatida talqin qilib kelingan. Sotsiologik yondashuv
tarafdorlari tomonidan huquqiy madaniyat - bu shaxsning ijtimoiy integrasiya
vositasi bo’lib xizmat qiluvchi, individual huquqiy ong va huquqiy xatti-
harakatlarning shakllanishiga ta’sir qiluvchi ijtimoiy institut sifatida talqin
qilinadi.
Aksiologik yondashuvga ko’ra huquqiy madaniyat jamiyat tomonidan
yaratilgan, insoniyatning huquqiy madaniyati yutuqlari ta’sir qiladigan dinamik
tizim
10
sanaladi. Huquqiy madaniyat “inson va jamiyatni insonparvarlashtirish
mezoni” bo’lib, huquqiy davlat va fuqarolikning mohiyati, asoslari va
8
Лукашева Е. А. Социалистическое правосознание и законность. М., 1973. С. 65.
9
Байниязов Р. С. Правосознание и правовой менталитет в России. Саратов, 2008. С. 78-79.
10
Низаева Ю.М. Правовая культура в современном обществе. В сборнике: Современные проблемы и
перспективные
направления инновационного развития
науки. Сборник статей международной
научнопрактической конференции: в 2 частях. 2017. С. 190-191
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
127
tamoyillarini aks ettiradi. Huquqiy madaniyat tushunchasi semiotik yondashuv
doirasida ham ishlab chiqilib, uni “ma’lum ta’qiqlar va ko’rsatmalar tizimida aks
ettirilgan jamoaning bevosita xotirasi” deb izohlashadi. Kulturologik yondashuv
nuqtayi nazaridan, jamiyatni huquqiy tartibga solish jarayoni moddiy, ham
moddiy bo’lmagan huquqiy madaniyat deb hisoblash mumkin.
Huquqiy ong - bu ommaviy va individual ongning bir qismi bo'lib, uning
, individual harakatlar va normalar, shaxs va
boshqa huquqiy munosabatlarning boshqa ishtirokchilarining huquqlari,
erkinliklari va majburiyatlari, huquqni muhofaza qilish aktlari, qonuniy va
noqonuniy xatti-harakatlar, qonuniylik va qonuniylik va boshqalar.
Huquqiy ong - bu fuqarolarning amaldagi qonunga, huquqiy tushunchalar
va toifalarga, yuridik amaliyotga, huquqlarga, erkinliklarga, burchlarga va
boshqa kerakli narsalarga munosabatini ifodalovchi huquqiy tuyg'ular,
hissiyotlar, qarashlar, baholash, munosabat, vakillik va boshqa namoyishlar
tizimidir. huquqiy hodisalar. Huquqiy ong funksiyalari qatoriga quyidagilarni
kiritish mumkin: kognitiv, tartibga soluvchi, huquqiy modellashtirish
funktsiyasi, baholovchi, huquqiy ta'lim funksiyasi, prognostik funksiya.
Huquqiy ongning baholash funksiyasi har qanday ijtimoiy-huquqiy
hodisalarning o'xshashligi (o'ziga xosligi) va ushbu hodisalarning tegishli
shaxsiy yoki ijtimoiy foydaliligi (qiymati) to'g'risida o'zlarining fikrlarini
o'rnatishda ifodalanadi. Huquqiy ongning kognitiv funksiyasi jamiyatning
rivojlanish darajasiga va shaxsning ushbu bilimlarni o'zlashtirish va amalda
qo'llash qobiliyatiga mos keladigan huquqiy bilimlarni olish va tizimlashtirishda
ifodalanadi. Huquqiy ongni tartibga solish funksiyasi uning subyektlari (huquqiy
ongni tashuvchilar) xatti-harakatlariga tartibga soluvchi va samarali ta'sirida
namoyon bo'ladi. Huquqiy ongning tuzilishi va turlari. Huquqiy ong ikki asosiy
tarkibiy qismdan iborat: huquqiy mafkura va huquqiy psixologiya. Huquqiy
mafkura nazariy shaklda ijtimoiy hayotning huquqiy hodisalarini aks ettiradigan
qarashlar va g'oyalar tizimidir. U jamiyatda shakllanadigan va davlat va uning
organlariga qonun ijodkorligi va huquqni muhofaza qilishda ulardan samarali
foydalanishga imkon beradigan ilmiy g'oyalar, qoidalar, ta'limotlar, nazariyalar
bilan ifodalanadi.
Huquqiy psixologiya - bu turli xil ijtimoiy guruhlar, jamoalar, ayrim
shaxslarning huquqqa, jamiyatda faoliyat ko'rsatayotgan huquqiy institutlar
tizimiga munosabatini ifodalovchi tuyg'ular, odatlar, kayfiyatlar, an'analar
majmui. Huquqiy psixologiya nihoyatda murakkab va inson hayotining namoyon
bo'lishiga xos ko'p qirrali ko'rinishga boy. U psixologik va huquqiy hodisalarning
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
128
kombinatsiyasidan iborat. Bularga huquqiy ehtiyoj, huquqiy munosabat,
huquqiy mentalitet, huquqiy motiv, qiymat va huquqiy yo'nalishlar, huquqiy
kayfiyat, huquqiy tuyg'ular, huquqiy tuyg'ular, yuridik ko'nikmalar, yuridik
odatlar, huquqiy birdamlik va boshqalar kiradi. Huquqiy ongni bir necha xil
asoslarga ko'ra tasniflash mumkin. Jamiyat darajasi bo'yicha: ommaviy
(millatning, xalqning huquqiy ongi), guruh (ijtimoiy guruhlarning, rasmiy va
norasmiy jamoalarning huquqiy ongi) va individual (jismoniy shaxslarning
huquqiy ongi, shaxslarning huquqlari to'g'risidagi hislar va g'oyalar). Tarkib
jihatidan: kundalik (odamlarning kundalik, oilaviy, mehnat, ijtimoiy va boshqa
sohalarda qonun bilan aloqada bo'lish huquqi to'g'risida har kungi, ba'zan o'ta
yuzaki g'oyalar), professional (yuridik mutaxassislar ishida foydalaniladigan
maxsus huquqiy bilimlarga asoslanib) va ilmiy (keng va chuqur huquqiy
umumlashtirish yoki huquq va huquqiy hodisalarga nazariy munosabat asosida
shakllangan). Huquqiy madaniyat, huquqiy ta'lim va huquqiy sotsializatsiya.
Agar huquqiy ong inson faoliyatining ichki tomonidan huquqqa munosabatni
tavsiflasa, unda bunday munosabatning tashqarida ifodalanishi huquqiy
madaniyatdir. Ushbu toifalar bir-biri bilan chambarchas bog'liqdir. Huquqiy
madaniyat - bu jamiyat taraqqiyotining iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va ma'naviy
darajasi bilan belgilanadigan, insoniyat to'plagan huquqiy qadriyatlarni
rivojlantirish va ulardan foydalanishning nasldan naslga o'tadigan o'lchovi
bo'lgan umumiy madaniyatning bir turi. Tarqalish (samaradorlik) darajasiga
qarab, jamiyat, guruhlar va jamoalarning huquqiy madaniyatini, shuningdek,
shaxsning huquqiy madaniyatini ko'rib chiqish mumkin. Huquqiy
madaniyatning ijtimoiy maqsadi uning bajaradigan funksiyalarida ifodalanadi.
Ularga quyidagilar kiradi: qiymat, kognitiv, prognostik, tartibga solish,
kommunikativ, huquqiy sotsializatsiya funksiyalari va uning ijtimoiy va huquqiy
haqiqatga ta'sirining boshqa yo'nalishlari. Huquqiy madaniyatni shakllantirish
jarayonining asosiy yo'nalishlari huquqiy tashviqot, huquqiy targ'ibot, huquqiy
tarbiya, yuridik ta'lim va tarbiya shaklida qonuniy xatti-harakatlarning
ko'nikmalari va odatlarini shakllantirishdir. Shaxsning huquqiy ongi asosan
huquqiy sotsializatsiya orqali shakllanadi. Bu shaxsning huquqiy madaniyatini
shakllantirishga katta ta'sir ko'rsatadi. Huquqiy sotsializatsiya - bu shaxsning
yuridik bilim va talablarni o'zlashtirishi, qonuniy (qonunga bo'ysunuvchi) xulq-
atvorni shakllantirish va ta'minlash uchun zarur ijtimoiy va huquqiy
ko'nikmalarni bosqichma-bosqich o'zlashtirishi.
Huquqiy madaniyat haqidagi fikr, qarashlarni umumiylashtirib aytganda,
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
129
Birinchidan
, huquqiy madaniyat barcha huquqiy hodisa va institutlar
kabi keng ma’noda, insonning dastlabki madaniyatni rivojlantirish, yangi
huquqiy qadriyatlarni yaratish, o’zlashtirish va tarqatish natijalarini aniqlashga
imkon beradi;
Ikkinchidan
, huquqiy madaniyat kishilarning bilimlari, huquqiy
munosabatlari, huquqiy xulq-atvori va huquqiy ongida namoyon bo’lishi
mumkin;
Uchinchidan,
huquqiy madaniyat huquqiy faoliyatning xususiyati, uning
darajasi, yo’nalishi, shakllari va usullari bilan bog’liq madaniyat shaklidir;
To’rtinchidan,
huquqiy madaniyat nafaqat huquqiy bilimlar va
qarashlarning uyg’unligi, balki ularni almashish, yaratish, saqlash, tarqatish,
ishlab chiqish, iste’mol qilish bo’yicha barcha xatti-harakatlardir. Huquq
sohasidagi barcha hodisalar huquqiy madaniyat nuqtayi nazaridan baholanishi
mumkin;
Beshinchidan,
huquqiy madaniyat jamiyat hayotining asosiy tomoni,
insoniyatning progressiv rivojlanish belgisi, ijtimoiy hayotning barcha sohalarda
moddiy va ma’naviy qadriyatlarni shakllantirish, to’plash va o’zlashtirish nuqtai
nazaridan tushunchadir. Yuqoridagi tahlillar natijasida huquqiy madaniyatga
quyidagi ta’rif keltirilgan.
Huquqiy madaniyat – jamiyatning huquqiy kompetensiyasi, aholi
qatlamlari va siyosiy tashkilotlar o’rtasidagi “huquqiy muomala” madaniyati,
jamiyatda qonun ustuvorligi umumiy belgisi va shaxsning erkinliklari bilan
bog’liq ijtimoiy boyligidir. Huquqiy madaniyat bilan birga “siyosiy madaniyat”
tushunchasi ham borki, ular bir-biriga funksional yaqin, tashkillashtiruvchi
tushunchalardir. Siyosiy madaniyat XVIII asrda davlatning siyosiy hayotini
tushunish metodologiyasi sifatida vujudga kelgan. “Siyosiy madaniyat” atamasi
nemis faylasufi I.G. Gerder tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan bo’lib, u
“Insoniyat tarixi falsafasi g’oyalari” asarida ishlatilgan. Siyosiy madaniyat,
siyosiy tajribani shakllantirish, saqlash va yetkazish tizimi bo’lib, jamiyatning
rivojlanishi, saqlanishi va rivojlanishini ta’minlaydigan qadriyatlar va normalar
to’plami vazifasini bajaradi. Har qanday madaniyat o’z tashuvchilarining ongi va
xatti-harakatlarida amalga oshirilganligi sababli, siyosiy madaniyat tegishli
siyosiy ong va ijtimoiy guruhlar, shaxslarning xatti-harakatlarida namoyon
bo’ladi.
G’arb madaniy taraqqiyoti natijasi sifatida siyosiy madaniyat - raqobat
qiluvchi, bir-birini to’ldiruvchi qadriyatlar, munosabatlar, qarorlar qabul qilish
va nizolarni hal qilishning oqilona yo’li, jamiyat a’zolarining qadriyatlari, xatti-
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
130
harakati va stereotiplari bilan bir-biriga zid keladigan turli submadaniyatlarga
egaligini bildiradi. Umuman siyosiy madaniyat tarkibiga siyosiy qarashlar,
siyosiy qadriyatlar, siyosiy nuqtayi nazar, siyosiy jarayonlarga munosabat,
siyosiy xatti-harakatlar, siyosiy an’analar, siyosiy ong kiritilgan. Sharqda siyosiy
madaniyatni izohlashda ko’proq tajriba, diplomatiya, boshqaruv madaniyati va
xulq-atvor birligiga tayanilgan. Jamiyatning huquqiy-siyosiy madaniyati nafaqat
o’zaro bog’liq, balki o’zaro qaram, o’zaro bir birini to’ldiruvchi va o’zaro ta’sir
qiluvchi qiymat – semantik tizimlardir. Shu bilan birga, zamonaviy fanda,
“siyosiy madaniyat”, “huquqiy madaniyat” tushunchalari turli xil fan sohalariga
ajratilganligi sababli, ularni bir-biridan alohida ko’rib chiqish odat tusiga kirgan.
Hozirgi kunda huquqiy va siyosiy madaniyatni birgalikda o’rganish insonni
murakkab va ziddiyatli vaziyatlarda to’g’ri yo’l topa olish, o’z manfaatlarini
himoya qila olish, demokratiyani hurmat qilishni odatga aylantirish, siyosiy
tolerant va g’oyada plyuralist, siyosiy-hissiy bosiq bo’lish, siyosiy ekstremizmga
nisbatan immunitetni qaror toptirish, demokratik mentalitetni shakllantirishga
erishishni bildiradi.
Bugungi fuqarolik jamiyatini shakllantirishning muammolaridan biri inson
ichki faolligini tashqi real faollik darajasiga ko’tarish hisoblanadi. Faollikning
shakllanishida huquqiy-siyosiy bilimlar anglangan holda, o’z huquq va
erkinliklaridan foydalana bilish, amaldagi qonun va normalarga mas’uliyat bilan
yondashuv imkonini beradi. Huquqiy -siyosiy faollik zamonaviy jamiyatni
xavfsizligi mezonlaridan biri hisoblanadi. Huquqiy-siyosiy faollikning pastligi
nafaqat davlatning bu borada olib borayotgan siyosatiga bog’liq, shu bilan birga
fuqarolik institutlarining bo’sh huquqiy tarbiya ishlari bilan bog’liqdir. Ijtimoiy
ma’nodagi “huquqiy-siyosiy madaniyat” tushunchasiga ikki darajada: butun
jamiyatning huquqiy-siyosiy madaniyati va alohida shaxsning huquqiy-siyosiy
madaniyati darajasida yondashilishi mumkin. Bunda ijtimoiy huquqiy - siyosiy
madaniyat, huquqiy, siyosiy institutlar va muassasalar, huquqiy normalar va
siyosiy ong, tamoyillar, ular faoliyatning dialektik mushtarak birligini
ifodalovchi qadriyatlar va me’yorlarining sifat holati deb baholanishi mumkin.
Shaxsga nisbatan esa, u siyosiy reallikni o’zlashtirish me’yori, ijtimoiy hayot,
borliqni idrok etishning o’ziga xos huquqiy ko’zgusi tarzida namoyon bo’ladi.
Yoshlarning huquqiy-siyosiy madaniyati ularning manfaat va ehtiyojlarini
umuminsoniy negizlari bilan o’zida uyg’un holda aks ettirishi bilan ham
xarakterlanadi. U umuminsoniy negizlarga zid emas, balki madaniyatning milliy
tamoyillari negizida, ularning eng ilg’or jihatlari, umuminsoniyat manfaatlariga
mos kelishi hisobiga umuminsoniy negizlar tizimi shakllanadi. Shu nuqtayi
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
131
nazardan yoshlarning huquqiy-siyosiy madaniyati eng avvalo, milliy zamin bilan
bog’liq bo’ladi. Unga tayanadi, undan bahra oladi va u bilan chambarchas bog’liq
bo’ladi. Agar undan uzilib qoladigan bo’lsa, milliy manfaatlariga ham xizmat qila
olmaydi. Huquqiy-siyosiy madaniyat — tarixiy jihatdan o’rnatilgan barqaror
qadriyatlar, nuqtayi nazarlar, e’tiqodlar, g’oyalar, xulq-atvor, siyosiy jarayonlar
sub’ektlarining yaqinligi va jamiyat hayotining uzluksizligi asosida qayta
tiklanishini ta’minlaydigan tizim hisoblanadi. Globallashuv sharoitida
yoshlarning huquqiy-siyosiy madaniyatning shakllanishi tashqi ta’sirlar
natijasida o’ziga xos tarzda kechmoqda. Bir tomondan, bunday tendensiya
yoshlar huquqiy-siyosiy madaniyati rivojiga ijobiy ta’sir ko’rsatayotgan bo’lsa,
ikkinchi tomondan, huquqiy-siyosiy madaniyat poydevori bo’lgan axloqiy
madaniyat asoslarini yemirishga ham xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan Adabiyotlar Ro’yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.- T.: ―O‘zbekiston, 2019. – 6-
b
2.
Prezident Shavkat Mirziyoyev O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
qabul qilinganining 26 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi
ma'ruzasidan.
3.
2019- yil 13- dekabrdagi “Konstitutsiya va qonun ustuvorligini ta’minlash,
byu borada jamoatchilik nazoratini kuchayttirish hamda jamiyatda huquqiy
madaniyatni yuksaltirish bo’yicha qo’shimcha chora –tardbirlar to’g’risida”gi
PQ-4551-son qarori
4.
2023 yil 16-yanvardagi “Odil sudlovga erishish imkoniyatlarini yanada
kengaytirish va sudlar faoliyati samaradorligini oshirishga doir qoʻshimcha
chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori
5.
www.lex.uz (O’zbekiston Respublikasi qonunchilik sayti)
6.
www.gov.uz (O’zbekiston Respublikasi Prezident partali sayti)
7.
www.nuu.uz (O’zbekiston Milliy universiteti rasmiy sayti)
8.
www.natlib.uz (O’zbekiston Milliy kutubxonasi rasmiy sayti)
