THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
40
BYUDJET MABLAG'LARIDAN MAQSADLI VA SAMARALI
FOYDALANISHDA ICHKI AUDITNING O'RNI
Normatov Dilshod Xabibullaevich
O'zbekiston Respublikasi Hisob palatasi yetakchi inspektori
https://doi.org/10.5281/zenodo.12703249
Annotatsiya:
Ushbu maqola byudjet mablag'laridan maqsadli va samarali
foydalanishda ichki auditning o'rnini o'rganishga bag'ishlangan. Tadqiqot
natijalariga ko'ra, ichki audit byudjet intizomini mustahkamlash, mablag'lardan
samarali foydalanish va suiiste'molliklarni oldini olishda muhim ahamiyatga ega.
Muallif ichki audit tizimini yanada takomillashtirish, xalqaro standartlarni joriy
etish va auditorlar malakasini oshirish bo'yicha tavsiyalar bergan.
Kalit so'zlar:
ichki audit, byudjet mablag'lari, samaradorlik, moliyaviy
nazorat, byudjet intizomi
Аннотация:
Данная статья посвящена изучению роли внутреннего
аудита в целевом и эффективном использовании бюджетных средств.
Согласно исследованию, внутренний аудит важен для укрепления
бюджетной дисциплины, эффективного использования средств и
предотвращения злоупотреблений. Автор дал рекомендации по
дальнейшему
совершенствованию
системы
внутреннего
аудита,
внедрению международных стандартов, повышению квалификации
аудиторов.
Ключевые
слова:
внутренний
аудит,
бюджетирование,
эффективность, финансовый контроль, бюджетная дисциплина
Abstract:
This article is dedicated to studying the role of internal auditing
in the targeted and effective use of budget funds. According to the results of the
study, internal audit is important in strengthening budgetary discipline, effective
use of funds and Prevention of abuses. The author made recommendations to
further improve the internal audit system, introduce international standards
and improve the qualifications of auditors.
Keywords:
internal audit, budget funds, efficiency, financial control, budget
discipline
Davlat byudjeti mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim rol
o'ynaydi. Byudjet mablag'laridan maqsadli va samarali foydalanish esa davlat
moliyaviy boshqaruvining asosiy vazifalaridan biridir. Biroq, ko'plab
mamlakatlarda byudjet mablag'larining noto'g'ri sarflanishi, suiiste'molliklari va
noqonuniy xarajatlar kabi muammolar kuzatilmoqda [1]. Bunday salbiy
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
41
holatlarning oldini olish va byudjet intizomini mustahkamlashda ichki audit
tizimi katta ahamiyatga ega.
Ichki audit
- bu tashkilotning moliyaviy va xo'jalik faoliyatini tekshirish,
baholash va nazorat qilishga qaratilgan mustaqil faoliyat turi [2]. U tashkilot
rahbariyatiga moliyaviy boshqaruv samaradorligini oshirish, xatarlarni
boshqarish va nazorat tizimini takomillashtirish bo'yicha tavsiyalar beradi [3].
Davlat sektorida ichki auditning roli yanada ortadi, chunki u byudjet
mablag'larining qonuniy va maqsadli sarflanishini ta'minlashga xizmat qiladi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi byudjet mablag'laridan foydalanishda ichki
auditning rolini o'rganish, uning samaradorligini tahlil qilish va
takomillashtirish yo'nalishlarini aniqlashdan iborat.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot jarayonida ilmiy adabiyotlar, qonunchilik hujjatlari, statistik
ma'lumotlar va boshqa manbalar tahlil qilindi va natijalar umumlashtirildi.
Ichki auditning mohiyati va vazifalariga oid tadqiqotlar ko'plab xorijiy va
mahalliy olimlar tomonidan olib borilgan. Masalan, Sawyer va boshqalar [4]
ichki auditni tashkilot faoliyatini yaxshilashga yo'naltirilgan mustaqil va
obyektiv maslahat berish faoliyati sifatida ta'riflaydi. Shu bilan birga, Pickett [5]
ichki auditning xatarlarni boshqarish, nazorat va korporativ boshqaruvdagi
rolini ta'kidlaydi. O'zbekistonlik tadqiqotchi Ibragimov [6] esa ichki auditning
byudjet tashkilotlaridagi ahamiyatini yoritib bergan.
Byudjet mablag'laridan samarali foydalanish masalasi ham ko'plab
tadqiqotlarda o'rganilib kelinmoqda. Masalan, Tesfahun va boshqalar. [7]
Efiopiya misolida byudjet mablag'larining sarflanishini tahlil qilgan va
samaradorlikni oshirish yo'llarini ko'rsatib bergan. Akramov [8] esa
O'zbekistonda byudjet intizomini mustahkamlash va moliyaviy nazoratni
kuchaytirish zarurligini ta'kidlaydi.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, ichki audit byudjet
mablag'laridan foydalanish samaradorligini oshirishda muhim rol o'ynaydi va
uning rivojlantirish istiqbolli yo'nalishlardan biri hisoblanadi.
NATIJALAR
O'tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, O'zbekistonda keyingi
yillarda ichki audit tizimini rivojlantirishga katta e'tibor qaratilmoqda.
Oʻtkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, O'zbekistonda ichki audit
tizimini yanada takomillashtirish va uning samaradorligini oshirish borasida
qator ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda. Xususan tahlil uchun tanlab olingan
obyekt, "Uz-Tong Xong Kompani" O'zbekiston-Koreya qo'shma korxonasi
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
42
aksiyadorlik jamiyatining 2023-yil 1-yarim yillik moliyaviy-xo'jalik faoliyatida
bir qator ijobiy ishlar amalga oshirilgan bo'lsa-da, ayrim kamchilik va
nuqsonlarga ham yo'l qo'yilgan:
Jamiyatning reja ko'rsatkichlarini bajarilmagani sababi "Uz-Auto" AJda
yanvar oyida dam olish (shatdawn) bo'lib, ta'mirlash ishlari olib borilganligi
aniqlandi. Natijada 2023-yil 1-yarim yillikda 168 165 dona avtomobil
o'rindiqlari ishlab chiqarilgan bo'lib, bu rejaning 97% ini tashkil etgan [9].
Meyoriy sarf-xarajatlarni maxsus institut yoki tashkilot tomonidan
tasdiqlanmaganligi aniqlandi. Buni bartaraf etish uchun raxbariyatga tegishli
takliflar kiritildi.
16 ta moddiy javobgar shaxslar tomonidan 390,7 mln.so'mlik tovar-moddiy
zaxiralar bo'yicha hisobotlar buxgalteriyaga taqdim etilmaganligi va moddiy
javobgarlik shartnomalarining yo'qligi aniqlandi.
Ayrim xodimlar tarqatilgan maxsus kiyimlar qiymatini xizmat muddati
davomida xarajatga olib borilmasligi va muddatidan oldin ishdan bo'shagan
xodimlardan undirmalar olinmasligi kuzatildi.
Qayta ishlashga berilgan materiallar bo'yicha qabul qilish-topshirish
dalolatnomalari va foydalanish hisobotlari tuzilmaganligi hamda shartnomasi
bekor qilingan 20 ta tashkilotlardan materiallar qaytarib olinmaganligi
aniqlandi.
Debitor va kreditor qarzlar inventarizatsiyasi to'liq o'tkazilmaganligi,
solishtirish dalolatnomalari tuzilmaganligi va muddati o'tgan qarzlar bo'yicha
undirish choralari ko'rilmaganligi ma'lum bo'ldi.
Soliqlar va boshqa majburiy to'lovlar hisoblanishida xatoliklarga yo'l
qo'yilganligi, DSIdan solishtirish dalolatnomasi olinmaganligi va hisobvaraqlar
singdirilmaganligi aniqlandi.
Jamiyatning absolyut likvidliligi va o'z aylanma mablag'lari bilan
ta'minlanganligi past, xarajatlar rentabelligi esa 0,04 koeffitsientni tashkil etib,
moliyaviy barqarorligi qoniqarsiz ekanligi ma'lum bo'ldi.
O'tkazilgan ichki audit natijalari bo'yicha jamiyat faoliyatidagi aniqlangan
kamchilik va nuqsonlarni bartaraf etish uchun boshqaruv, buxgalteriya, yuridik,
ta'minot va boshqa tegishli xizmatlar bilan hamkorlikda chora-tadbirlar ishlab
chiqish, nazorat va monitoringini tizimli yo'lga qo'yish lozim bo'ladi. Bu o'z
navbatida jamiyatning samaradorligini oshirish, raqobatbardoshligini ta'minlash
va moliyaviy barqarorligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
TAHLIL VA MUHOKAMA
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
43
O'tkazilgan ichki audit tekshiruvi natijalari shuni ko'rsatadiki, "Uz-Tong
Xong Kompani" O'zbekiston-Koreya qo'shma korxonasi aksiyadorlik jamiyati
faoliyatida bir qator muammolar mavjud bo'lib, ularni bartaraf etish va oldini
olish chora-tadbirlari ishlab chiqilishi lozim.
Birinchidan, ishlab chiqarish rejasining bajarilmaganligining asosiy sababi
sifatida "Uz-Auto" AJdagi ta'mirlash ishlari ko'rsatilgan. Bu holat jamiyatning
asosiy xaridorlaridan birining faoliyatiga bog'liqligini va bu kabi vaziyatlarda o'z
vaqtida muqobil choralar ko'rilmasa, jamiyat faoliyatiga salbiy ta'sir
ko'rsatishini anglatadi. Ishlab chiqarish barqarorligini ta'minlash uchun jamiyat
boshqa xaridorlar bilan ham aloqalarni kengaytirishi, mahsulot turlarini
diversifikatsiya qilishi va zaxiralarni yaratish siyosatini qayta ko'rib chiqishi
maqsadga muvofiq.
Shu o'rinda, ichki auditning mahsulot tannarxi, meyoriy sarflar
kalkulyatsiyasi kabi muhim masalalarda aniq xulosalar bermaganligi e'tiborga
molik. Hisob-kitob usuliga baho bermasdan meyorlarning ishlab chiquvchi
tomonidan tasdiqlanganligi va maxsus tashkilot tomonidan tasdiqlanishi
lozimligi ta'kidlangan, xolos. Ma'lumki, meyoriy sarflar to'g'ri hisoblanmasa
mahsulot tannarxi, demakki foydalilik ko'rsatkichlari noto'g'ri shakllanadi va
noto'g'ri boshqaruv qarorlari qabul qilinishiga olib keladi. Shu sababli ichki
auditor meyorlarni hisoblash usuliga, ularning asosliligiga ham alohida e'tibor
qaratishi, tahliliy ma'lumotlar keltirishi va aniq xulosalar berishi zarur edi.
Moddiy javobgar shaxslarning hisobotlarni o'z vaqtida taqdim etmasligi,
moddiy
javobgarlik
shartnomalari
tuzilmaganligi,
inventarizatsiya
qilinmaganligi jiddiy kamchilik hisoblanib, tovar-moddiy zahiralarning butligi,
saqlanganligi va samarali sarflanishini nazorat qilishda muammo yaratadi.
Bunday holatlar korxonada moddiy boyliklarni talon-taroj qilinish, o'zlashtirish,
nobudgarchiliklarga yo'l qo'yilish va ularni yashirish holatlarini keltirib
chiqaradi. Moddiy javobgarlikning kuchaytirilishi, moddiy javobgar shaxslar,
ularning huquq va majburiyatlari aniq belgilanishi, omborlar faoliyati
mustahkam nazoratga olinishi talab qilinadi.
Xodimlar tomonidan maxsus kiyim-boshlarni ishlatish va qaytarish bilan
bog'liq muammolar ham jamiyatning xarajatlar hisobiga salbiy ta'sir
ko'rsatuvchi omildir. Ushbu masalaning auditor tomonidan ko'tarilishi ijobiy
holat bo'lib, bunda buxgalteriya xizmati maxsus kiyim-boshlarni xarajatga olish
va hisobdan chiqarishni nazoratga olishi, qaytarib olish talablarini qat'iy
qo'llashi va buxgalteriya hisobida to'g'ri aks ettirishi kerak.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
44
Qayta ishlashga berilgan materiallar yuzasidan rasmiylashtiriladigan
hujjatlar, ular asosida hisobga olish va hisobotlarni shakllantirishda kamchiliklar
mavjudligi ham jiddiy muammo ekanligi o'z tasdig'ini topdi. Bu kabi muammolar
ayniqsa korxona faoliyatining shaffofligi, hisobotlarning haqqoniyligi va
to'liqliligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Agarda qayta ishlash jarayonida
materiallarning maqsadli sarflanishini nazorat qilish imkoni bo'lmasa, ularning
o'zlashtirilib, sotilishi, almashtirilib qo'yilishi va boshqa suiiste'molliklarga yo'l
qo'yilishi mumkin.
Tadqiqot natijalari bo'yicha olib borilgan tahlil va muhokamalar shuni
ko'rsatadiki, ichki audit tizimini rivojlantirish nafaqat byudjet mablag'laridan
samarali foydalanishga, balki davlat moliyaviy nazoratini mustahkamlash va
korrupsiyaga qarshi kurashishga ham xizmat qiladi. Shu bois, kelgusida ichki
auditni yanada takomillashtirish va uning rolini oshirish davlat moliyaviy
boshqaruvining ustuvor vazifalaridan biri bo'lib qoladi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, byudjet mablag'laridan maqsadli va samarali
foydalanishda ichki audit muhim ahamiyatga ega. U byudjet intizomini
mustahkamlash, mablag'lar sarfini optimallashtirish va suiiste'molliklarning
oldini olish imkonini beradi. Biroq, O'zbekistonda ichki audit tizimi hali talab
darajasida rivojlanmagan va uni takomillashtirish bo'yicha bir qator ishlarni
amalga oshirish zarur. Jumladan, ichki auditorlar malakasini oshirish, xalqaro
standartlarni joriy qilish, auditorlar mustaqilligini ta'minlash muhim ahamiyatga
ega. Ushbu chora-tadbirlar ichki auditning rolini yanada oshirish va davlat
moliyaviy nazoratini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili:
1.
INTOSAI GOV 9100. Guidelines for Internal Control Standards for the
Public Sector, 2004. [online] Available at: https://www.issai.org/wp-
content/uploads/2019/08/intosai_gov_9100_e.pdf [Accessed 20 May 2023].
2.
Utegenova, S., & Mirzabaeva, U. (2024). TODAY'S IMPORTANCE AND
PROSPECTS OF AUDIT ACTIVITIES IN UZBEKISTAN. Евразийский журнал
академических исследований, 4(6), 93-95.
3.
Utegenova, S., & Oralbaeva, F. (2024). O’zbekiston iqtisodiyotiga xorijiy
investitsiyalar oqimini oshirishda mamlakatning investitsion muhiti
jozibadorligini oshirish. Журнал академических исследований нового
Узбекистана, 1(6), 131-134.
4.
Utegenova, S., & Rozumova, D. (2024). ANALYSIS OF THE COMPOSITION
AND DYNAMICS OF THE ENTERPRISE’S CURRENT ASSETS. Modern Science and
Research, 3(2), 979-983.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
45
5.
Bayjanov, S. X., & Abishov, M. S. (2024). DEVELOPING THE ACTIVITY OF
JOINT STOCK COMPANIES BY IMPROVING DIVIDEND POLICY. Science and
innovation in the education system, 3(3), 94-97.
6.
Tajenova, G. E., Baijanov, S. X., Abishov, M. S., & Madreimov, A. К. (2022).
PROVIDING AGRICULTURAL PRODUCTS TO THE POPULATION AND FINANCING
IT BY THE STATE WAYS TO IMPROVE SUPPORT. NeuroQuantology, 20(22),
1598.
7.
Sarsebaevich, A. M., & Qizi, J. Z. R. (2024). УЗБЕКИСТОН ХУДУДЛАРИДА
ҚИШЛОҚ
ХУЖАЛИГИ
МАҲСУЛОТЛАРИНИ
ИШЛАБ
ЧИҚАРИШ
САМАРОДОРЛИГИ ТАҲЛИЛИ. Science and innovation, 3(Special Issue 24), 616-
621.
8.
Mukhammed, A. (2023). AGRICULTURAL ECONOMY. Science and
Innovation, 2(3), 26-27.
9.
Sarsenbaevich, А. M., G’ayratovna, N. A., & Saparbaevich, K. A. (2022).
QORAQALPOG'ISTON
RESPUBLIKASI
QISHLOQ
XO'JALIGINI
RIVOJLANTIRISHNING ASOSIY YO'NALISHLARI. Yosh Tadqiqotchi Jurnali, 1(1),
206-210.
10.
Turdyeva, G., Abishov, M., & Allambergenova, U. (2024). OVERSEAS
EXPERIENCE OF RISK ASSESSMENT OF COMMERCIAL BANKS. Modern Science
and Research, 3(2), 894-899.
11.
Туленова, К. Ж., & Расулев, Э. Х. (2024). ОБРАЗОВАНИЕ В РУСЛЕ
ОСНОВНЫХ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ТЕНДЕНЦИЙ XXI ВЕКА. Science and
innovation, 3(Special Issue 18), 718-721.
12.
Туленова, К. Ж. (2023). К ВОПРОСУ ОБ ИСТОКАХ ФИЛОСОФИИ
МЕНЕЖМЕНТА: ОПЫТ ЯПОНИИ. Science and innovation, 2(Special Issue 7),
118-121.
13.
Tulenova, K. (2022). CORRELATION OF NATIONAL AND GENERAL
HUMAN VALUES IN THE PROCESS OF PERSONALITY FORMATION. Science and
Innovation, 1(7), 1610-1617.
14.
Каримбаев, Р., & Абдуллаева, Н. (2024). РЕВОЛЮЦИЯ В МЕДИЦИНЕ:
ПРИМЕНЕНИЕ НЕЙРОННЫХ СЕТЕЙ ДЛЯ ДИАГНОСТИКИ И ЛЕЧЕНИЯ.
Innovations in Science and Technologies, 1(3), 22-24.
15.
Рахматуллаева, М. К. (2023). ЗДОРОВЬЕ ДЕТЕЙ ПЕРВОГО ГОДА
ЖИЗНИ В ЗАВИСИМОСТИ ОТ УСЛОВИЙ И ОБРАЗА ЖИЗНИ СЕМЬИ (Doctoral
dissertation).
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
46
16.
Mamatkulov, B. M., & Rakhmatullayeva, M. K. (2023). Some Characteristics
of Children's Illnesses under One Year and Ways to Reduce Them. American
Journal of Medicine and Medical Sciences, 13(4), 507-510.
17.
Mamatkulov, B., & Raxmatullayeva, M. (2023). ВЛИЯНИЕ УСЛОВИЙ И
ОБРАЗА ЖИЗНИ СЕМЬИ НА СОСТОЯНИЕ ЗДОРОВЬЯ ДЕТЕЙ ПЕРВОГО ГОДА
ЖИЗНИ.
18.
Элмуротов, Ж. Ш., & Азимова, Ч. А. (2023). ТАБИАТ ФАЛСАФАСИГА
ОИД БИЛИМЛАРНИНГ ШАКЛЛАНИШИ. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 3(4-2), 1312-1320.
19.
Элмуротов, Ж. Ш., & Азимова, Ч. А. (2023). ҚАДИМГИ ШАРҚ ВА АНТИК
ДАВР ФАЛСАФАСИНИНГ ЎЗАРО ФАРҚ ҚИЛУВЧИ ВА ЎХШАШ ЖИҲАТЛАРИ.
Academic research in educational sciences, 4(5), 669-677.
20.
Азимова, Ч. А. (2022). ГЛОБАЛЛАШУВ ДАВРИДА ЭРКИНЛИК
ТУШУНЧАСИНИНГ ИЖТИМОИЙ-ФАЛСАФИЙ ТАҲЛИЛИ. Academic research
in educational sciences, 3(6), 410-415.
