THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
51
RANGGA OID LEKSEMALARNING PARADIGMASI
Abelfazova Muxtasar Gulamovna
Farg’ona davlat universiteti, Magistratura talabasi
mukhtasarabelfazova0022@gmail.com
90 776 57 15
https://doi.org/10.5281/zenodo.14356737
Abstract:
In this article, the paradigmatic features of lexemes expressing
the concept of "color" in Uzbek and English languages are studied. The colors in
the culture of the English and Uzbek peoples have their own symbolic meaning,
that is
,
the colors are a factor that represents the culture of the nations.
Аннотация:
В данной статье изучаются парадигматические
особенности лексем, выражающих понятие «цвет» в узбекском и
английском языках. Цвета в культуре английского и узбекского народов
имеют свое символическое значение, то есть цвета являются фактором,
репрезентирующим культуру народов.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillarida “rang”
tushunchasini
ifodalovchi
leksemalarning
paradigmatik
xususiyatlari
o‘rganiladi. Ingliz va O’zbek xalqlari madaniyatidagi ranglar o’ziga xos ramziy
ma’noga ega, ya’ni ranglar millatlarning madaniyatini ifodalpvchi omili
hisoblanadi.
Key words:
paradigm, paradigmatic,
lexeme, culture, context, emotional
impact, psychological aspect, linguistics, color, linguistic-cultural feature.
Ключевые слова:
парадигма, парадигматические, лексема, культура,
контекст,
эмоциональное
воздействие,
психологический
аспект,
лингвистика, цвет, лингвокультурная особенность.
Kalit so’zlar:
paradigm, paradigmatik,
leksema, madaniyat, kontekst,
emotsional ta’sir, psixologik jihat, lingvistika, rang, lingvakulturologik xususiyat.
Har bir xalq va har bir inson olamni o‘z dunyoqarashi hamda imkoniyatlari
doirasida tushunadi. Shu sababli, ma'lum bir rangning turli xalqlar vakillari, turli
sohalar, hatto bir millat ichidagi turli shaxslar tomonidan idrok qilinishi,
tushunilishi va ta’siri ham har xil bo‘lishi mumkin. Boshqacha qilib aytganda, bir
rang kimga yoqimli tuyulsa, boshqasiga yoqimsiz yoki noxush ko‘rinishi
mumkin; kim uchundir u tinchlantiruvchi va kayfiyatni ko‘taruvchi ta’sirga ega
bo‘lsa, boshqalar uchun esa diqqatni tortuvchi yoki hatto asabga teguvchi
bo‘lishi ehtimoli bor.
Paradigma
— bu biror sohaga oid nazariyalar, tushunchalar yoki
qarashlar tizimi bo‘lib, u olamni tushunish va talqin qilishning asosiy usulini
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
52
belgilaydi. Paradigma muayyan davr yoki madaniyat uchun qabul qilingan
bilimlar, qadriyatlar va metodlarning o‘zaro bog‘liq majmuasidir. Ushbu
tushuncha ilmiy, falsafiy, madaniy va boshqa sohalarda keng qo‘llaniladi.
Ranglar paradigmasi
esa ranglarni tushunish, idrok etish va ularga
bog‘liq bo‘lgan qarashlar tizimini ifodalaydi. Bu tushuncha quyidagilarni o‘z
ichiga olishi mumkin:
Madaniy anglash: Turli millatlar yoki madaniyatlarda ranglarning ma'nosi
va ularning ta'siri. Masalan, oq rang bir madaniyatda poklik ramzi bo‘lsa,
boshqasida motamni anglatishi mumkin.
Psixologik ta’sir: Ranglarning odam psixikasiga ko‘rsatadigan ta’siri,
masalan, qizil rang energiya va ehtirosni ifodalasa, yashil rang tinchlik va
xotirjamlikni uyg‘otadi.
San’at va dizayn: Ranglarning uyg‘unligi, kompozitsiyadagi roli va tasviriy
san’atdagi ahamiyati.
Ilmiy yondashuv: Ranglarning fizik xususiyatlari (masalan, to‘lqin
uzunligi) va insonning ko‘rish qobiliyatiga ta’siri.
Ranglar paradigmasi deganda ranglarni madaniy, psixologik va ilmiy
jihatdan tushunish, talqin qilishning o‘ziga xos usuli nazarda tutiladi. Bu
yondashuv ranglarning odamlar hayotidagi roli va ahamiyatini chuqurroq tahlil
qilish imkonini beradi.
Rangga oid leksemalar har bir tilda muhim semantik va leksik yukni o‘z
ichiga oladi, ularning ishlatilishi va ma’nosi tildan tilga o‘zgarib turadi. O‘zbek va
ingliz tillarida ranglar paradigmasi ushbu tillarning lingvistik tuzilmasi va
madaniy o‘ziga xosligini aks ettiradi. Har ikki tilda rang leksemalari
paradigmasini tahlil qilish tilshunoslikda leksikologiya, semasiologiya va
lingvokulturalogiya kabi sohalarning yondashuvlarini talab qiladi.
Rang nomlarining paradigmatik va sintagmatik tahlili.
O‘zbek va ingliz tillaridagi rang nomlarini paradigmatik tahlil qilish ularning
sinonimik, antonimik va polisemik xususiyatlarini ochib berishga imkon
yaratadi. O‘zbek tilida rang leksemalarining paradigmasi ko‘p ma’nolilikka
asoslanadi. Masalan, “oq” rang sof niyat va poklik ramzi bo‘lishi bilan birga, ba’zi
kontekstlarda “yengillik” va “halollik” kabi ma’nolarni ham anglatadi. Ingliz tilida
esa “white” rang asosiy ma’nosida poklik va begunohlikni ifodalasa-da,
kengaytirilgan konnotatsiyalar bilan “quvvat yetishmasligi” yoki “yangi
boshlanish” kabi qo‘shimcha ma’nolarni ham olishi mumkin.
Ranglarning sintagmatik tahlili ularning boshqa leksemalar bilan qanday
birikib qo‘llanilishiga asoslangan. O‘zbek tilida “qizil gullar”, “qora tun” kabi
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
53
birikmalar rangning estetik va poetik funksiyasini ochib beradi. Ingliz tilida esa
“red roses” sevgi va ehtiros ramzi, “black night” esa qorong‘ulik va sirli muhitni
ifodalash uchun qo‘llaniladi. Bunday birikmalar tahlili har ikki tildagi rang
ifodalovchi leksemalarning semantik diapazonini kengaytiradi.
Rang nomlarining madaniy va ijtimoiy konnotatsiyalari.
Madaniy aspektdan kelib chiqib, rang nomlari tilda va jamiyatda turlicha
talqin etiladi. O‘zbek madaniyatida “qizil” rang kuch, shijoat va muhabbatni
ifodalash uchun ishlatiladi. Bu ma’no xalq og‘zaki ijodi, adabiy asarlar va hatto
davlat ramzlari orqali mustahkamlangan. Ingliz tilida “red” rang sevgi va
ehtirosdan tashqari, “xavf” va “ogohlantirish” ma’nolarini ham qamrab oladi, bu
esa xalqaro darajadagi madaniy belgilar bilan bog‘liq.
“Ko‘k” rangning o‘zbek tilidagi ishlatilishi erkinlik, osmon va xotirjamlikni
ifodalashda namoyon bo‘ladi. Masalan, bu rang xalq ashulalarida va she’riyatda
ko‘pincha tinchlik va osoyishtalik ramzi sifatida talqin qilinadi. Ingliz tilida
“blue” esa kengroq konnotatsiyalarga ega – u nafaqat erkinlik va tabiatni, balki
qayg‘u va melanxoliyani ham bildiradi. Ushbu rangga oid ma’no ohanglari ingliz
xalq qo‘shiqlari va poeziyasida tez-tez uchraydi, bu esa ranglarning hissiy va
madaniy bog‘lanishlarini yanada chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi.
Ingliz va o‘zbek she’riyatida ranglar paradigmasi ranglarning ramziy
ma’nosi, hissiyotlar ifodasi yoki obraz yaratish vositasi sifatida qo‘llanilishini o‘z
ichiga oladi. Quyida ushbu paradigmaning ingliz va o‘zbek she’riyatidagi ayrim
misollarini keltirib o‘tamiz:
Ingliz she’riyati namoyondasi Uilyam Bleyk (William Blake) – "The Tyger"
(Yo‘lbars) she’rida yorqin qizil rang olov va ehtiros ramzi sifatida ishlatilgan:
"Tyger Tyger, burning bright, In the forests of the night..."
Ushbu satrlarda olovning yorqinligi (yorqin qizil) hayvonning qudratli va
qo‘rqinchli tabiatini ifodalashiga ishora qiladi.
Uilyam Shekspir (William Shakespeare) – Sonnet 18 she’rida oq rang
poklik va abadiylikni, oltin sariq esa quyoshni ifodalaydi:
"Rough winds do shake the darling buds of May,
And summer's lease hath all too short a date."
Bu yerda quyosh va bahor ranglari hayotning go‘zalligini tasvirlash uchun
ishlatilgan.
Robert Frost – "Nothing Gold Can Stay"- Frost she’rida oltin rang
hayotning go‘zal va o‘tkinchi lahzalarini ramziy ma’noda ifodalaydi:
"Nature's first green is gold, Her hardest hue to hold."
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
54
O‘zbek she’riyatida esa quyidagi misollarda ranglar paradigmasini
ko’rishimiz mumkin.
Alisher Navoiy – "Gar nafas olsam seni eslar ko‘ngul" Navoiyning
she’riyatida yashil rang hayot va umid timsoli sifatida ishlatiladi:
"Bag‘ri kuygan tuproq uzra zar ko‘karar,
Bu gulshanda har nafas dil g‘unchasar."
Bu satrlarda yashil rang ko‘karish va yangilanishni anglatadi.
Abdulla Oripov – "O‘zbekiston" deb nomlangan ijodi namunasida Abdulla
Oripov oq rang poklik va muqaddaslikning ramzi sifatida tez-tez ishlatganini
guvohi bo’lishimiz mumkin:
"Oq yo‘l tilayman senga, elim,
Niyatlaring bo‘lsin doim beg‘ubor."
Bu yerda oq rang xalqning yorqin kelajagi va pok niyatlarini ifodalaydi.
Erkin Vohidov – "Ranglar haqida"- Vohidov she’riyatida ranglarning hissiy
va ramziy ma’nosi keng qo‘llaniladi. Qizil rang ehtiros va hayajonni, ko‘k esa
osmon va erkinlikni ifodalaydi:
"Qizil rang o‘tdek yonar,
Yashil – bahor nafasi.
Moviy – osmonning ko‘zi,
Ehtirosning har qaysisi."
Xulosa o’rnida shuni ta’kidlashim mumkinki, har ikki she’riyatda ranglar obraz
yaratish, hissiyotlarni kuchaytirish va falsafiy g‘oyalarni ifodalash uchun
ishlatiladi. Ingliz she’riyatida ranglar ko‘proq tabiat va hayot falsafasi bilan
bog‘langan bo‘lsa, o‘zbek she’riyatida ular milliy qadriyatlar, tabiat va iymon
bilan uyg‘unlashadi. Ingliz va o‘zbek tillarida ranglar paradigmasi o‘xshash
semantik asosga ega bo‘lsa-da, madaniy va lingvistik tafovutlar sababli ba’zi
ranglar yoki ularning ma’nolari orasida farqlar mavjud. Ranglar har ikki tilda
ham nafaqat obyektiv, balki madaniy va psixologik omillarga bog‘liq holda
shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1 Abdulla Oripov. Tanlangan asarlar 1 jild she’rlar va dostonlar. – G’afur G’ulom
nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 2000.
2 Alisher Navoiy “ Xazoyin ul-maoniy”
3 Базарбаева А. М. Инглиз, ўзбек ва рус тилларида ранг ифодаланишининг
когнитив-семантик тузилиши. Автореф. дис.... канд. филол. наук. - Т.: 2019.-
C 12.
4 Hayitmetov A., Navoiy lirikasi, T., 1961.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
55
5 Jumaniyozov S. A.Navoiyning asarlarida ranglar jilosi. "Science and Education"
scientific journal, 2020.- S.110-120.
6 Кравков С. В. Цветовое зрение– Москва :Академии Наук СССР, 1951. – 180
с.
7 Khakimova S.I. Linguacultural aspects of primary colors in English and Uzbek
languages.Vol 2, Issue 2,2022 - p. 26-31.
8 Maslova V. A. Lingvokul’turologiya – Moscow: Akademiya, 2001. – 208 c.
