THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
98
ABU NASR FOROBIYNING PSIXOLOGIK QARASHLARI
Baxtiyorova Umida Ulug‘bek qizi
Buxoro davlat universiteti tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13352999
Annotatsiya.
maqolada buyuk ajdodimiz Abu Nasr Farobiyning psixologik
qarashlari, uning bugungi kunga qadar qiymati, psixologik va falsafiy g'oyalarga
ta'siri, uning asarlari insonni haqiqat va uyg'unlikka intilayotgan aqlli va axloqiy
mavjudot sifatida yaxshiroq tushunishga yordam berishi, allomaning psixologik
qarashlari psixologik fikr tarixiga muhim hissa qo'shganligi, uning ruh, aql, bilim,
iroda va axloq haqidagi asarlarining psixologiya va falsafaning keyingi
rivojlanishidagi ahamiyati haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
Abu Nasr Farobiy, psixologik qarashlar, psixologik va falsafiy
g'oyalar, haqiqat va uyg'unlik, aqlli va axloqiy mavjudot, psixologik fikr, ruh, aql,
bilim, iroda va axloq.
Аннотация
. в статье рассматриваются психологические взгляды Абу
Насра Фараби, нашего великого предка, его значение по сей день, его
влияние на психологические и философские идеи, его работы помогают
лучше понять человека как разумное и нравственное существо,
стремящееся к истине и гармонии, психологические взгляды Алламы
внесли важный вклад в историю психологической мысли, его работы о
духе, разуме, знании, воле и морали, его работы о в нем говорится о
значении психологии и философии в ее последующем развитии.
Ключевые слова:
Абу Наср Фараби, психологические взгляды,
психологические и философские идеи, истина и гармония, разумное и
нравственное существо, психологическая мысль, дух, разум, знание, воля и
мораль.
Annotation
. the article talks about the psychological views of our great
ancestor Abu Nasr Farabi, his value to this day, his influence on psychological
and philosophical ideas, the fact that his works help to better understand a
person as an intelligent and moral being striving for truth and harmony, the
psychological views of alloma have made an important contribution to the
history of psychological thought
Keywords:
Abu Nasr Farabi, psychological views, psychological and
philosophical ideas, truth and harmony, intelligent and moral being,
psychological thought, spirit, mind, knowledge, will and morality.
Buyuk ajdodimiz "Ikkinchi o'qituvchi" (Aristoteldan keyin) nomi bilan
tanilgan Abu Nasr Al-Farabi (870-950) o'rta asr Sharqining taniqli faylasufi va
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
99
olimi бўлиб, Aris daryosi suvining Sirdaryoga quyilish yeriga joylashgan Forob
qishlog‘ida tug‘ilib o‘sdi.
Forobiyning yoshligi arab xalifaligi poytaxti Bag‘dod shahrida kechdi. U bu
yerdagi madaniy muhitdan nafas olib, olimlar bilan yaqindan tanishdi.
Shuningdek, falsafa ilmidan saboq oldi. Forobiy Arastuning hamma asarlarini
bitta ham qoldirmay o‘qib chiqdi. Natijada Forobiyda Arastuning g‘oyalarini
yengillik bilan tushunib, uning o‘z oldiga qo‘ygan vazifalari va o‘ylantirgan
muammolari ko‘lamini his etish ko‘nikmalari paydo bo‘ldi. Aytishlaricha,
Forobiy Arastuning «Jon haqida» deb nomlangan asariga o‘z qo‘li bilan: «Men bu
asarni 200 marta o‘qidim», - deb yozib qo‘ygan ekan.
Manbalarda yozilishicha, Forobiy dastlab qozilik qilgan. Lekin keyinchalik
haqiqatni izlab topish umidida davlat ishlari va qisman mudarrislik bilan
mashg‘ul bo‘ladi. Bir kuni yaqin kishilaridan biri Forobiyga bir qancha kitobni
omonatga topshirib ketadi. Bu kitoblarning ichida Arastuning bir qancha asarlari
ham bor edi. Forobiy bo‘sh vaqtlarida ana shu asarlarni bir chekkadan o‘qishga
kirishadi. Aynan ana shu mutola uning qozilikni tashlashiga sabab bo‘ladi. Bu
tasodif Forobiyning takdirida muhim o‘rin tutadi va u buyuk olimlik maqomiga
yetishadi. Ba’zi ma’lumotlarga qaraganda, Forobiy Arastuning «Tabiiy
uyg‘unlik» asarini 200 marta o‘qib chiqqan.
Forobiyga Arastudan keyingi «Ikkinchi ustoz» deb nom berilgan. Chunki u
xuddi Arastu kabi ilm olamining deyarli barcha jabhalariga oid qarashlarini
muntazam ravishda bayon etib borgan. U buyuk shoir ham edi.
Forobiy 950 yilda hayotdan ko‘z yumdi va Damashq shahrida Dafn etildi.
Bir kuni Forobiydan so‘radilar:
- Kimning bilimi kuchliroq: senikimi yo Arastunikimi?
Forobiy shunday javob qaytardi:
- Men o‘sha zamonda yashab, u bilan uchrashganimda va uning qo‘lida
tahsil olganimda edi, uning eng yaxshi shogirdlari safidan joy olgan bo‘lardim.
Abu nasr Forobiy Yaqin va O‘rta Sharqda ilg‘or ijtimoiy-falsafiy oqimning
asoschilaridan biri bo‘lib, «Sharq Aristoteli» degan unvonga sazovor bo‘lgan
mashhur mutafakkirdir. Forobiy dunyoqarashining asosi, ya’ni dunyoning
tuzilishi haqidagi tushunchasini «panteistik» degan fikr tashkil etadi. Mavjudot
«emonatsiya» yordamida yagona boshlang‘ichdan pog‘onama-pog‘ona vujudga
kelgan, yakkalikdan ko‘plikka, rang baranglikka borgan. Uning dunyoqarashidagi
asosiy maqsadlardan biri ilmiy-falsafiy usulning mustaqilligini nazariy jihatdan
asoslab berishga, uning inson tafakkuriga, aqliy bilimiga asoslanganligini
isbotlashga intilishdir.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
100
Forobiy bilishning ikki shakli, bosqichini - hissiy va hayoliy, aqliy bilishni
bir-biridan farqlaydi. U sezgi roliga to‘xtalib, besh turga bo‘ladi:
Forobiy sezgini bilishning manbai deb hisoblagan, uning qarashlari
Aristotelning «sezmagan odam hech narsani bilmaydi ham, tushunmaydi ham»
degan qarashlariga o‘xshab ketadi.
Forobiy inson (ruh) jonining bir tandan boshqasiga o‘tib, ko‘chib yurishi
mumkinligini inkor etadi va uni balki tan kabi individual «substatsiyasining
birligi» sifatida tushunadi. Uning fikri izchil emas edi. Bunday ikkilanish
Aristotelga ham xos bo‘lgan.
Forobiyning ruhiy jarayonlar, ularning bilish va mantiq tizimi haqidagi
ta’limoti o‘rta asrlar falsafasining katta yutug‘i edi.
Uning asarlari mantiq, metafizika, bu ku, siyosat, musiqa, astronomiya va
psixologiya kabi ko'plab bilim sohalarini qamrab olgan.
Al-Farobiyning asosiy psixologik qarashlari:
Ruh tana shakli sifatida: al-Farabi hayotning funktsiyalarini belgilaydigan
tana shakli sifatida Aristotelning ruh tushunchasiga amal qilgan.
U ruhning uch turini ajratib ko'rsatdi:
-
o'simlik ruhi: o'simliklarning o'sishi va ko'payishini belgilaydi.
-
hayvonlarning ruhi: hayvonlarning his-tuyg'ulari va harakatini belgilaydi.
-
aqlli ruh: faqat insonga xos va fikrlash, nutq, ijodkorlik uchun javobgardir.
Aql: Al-Farabi aqlga katta e'tibor berib, uni inson va hayvonlar o'rtasidagi
asosiy farq deb hisoblagan. Uning ta'kidlashicha, aql-bu haqiqatni bilish, aqliy
operatsiyalar, ijodkorlik qobiliyati.
Bilish: Al-Farobiy inson dunyoni his-tuyg'ular va aql orqali bilishiga
ishongan. Tuyg'ular bizga dunyo haqida asosiy ma'lumotlarni beradi va ong uni
qayta ishlaydi va xulosalar chiqaradi.
Iroda erkinligi: Al-Farobiy inson Iroda erkinligiga ega, tanlov qilishi va o'z
xatti-harakatlari uchun javobgar bo'lishi mumkinligiga ishongan.
Axloq: Al-Farobiy axloq va axloqqa katta ahamiyat bergan. U inson
yaxshilikka, adolatga, ijtimoiy farovonlikka intilishi kerak deb hisoblagan.
Psixikani o'rganish usullari:
Kuzatish: Al-Farabi insonning ruhiy jarayonlarini tushunish uchun uning
xatti-harakatlarini kuzatish muhimligini ta'kidladi.
Mantiqiy tahlil: Aristotel an'analarining ta'sirini aks ettiruvchi fikrlash va
xulosalarni tahlil qilish uchun mantiqdan foydalanish.
Psixologiyaning keyingi rivojlanishiga ta'siri:
Aristotel an'analarining rivojlanishi:
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
101
Al-Farabi Aristotelning ruh va ongni o'rganish an'anasini davom ettirdi.
Axloq va axloqqa e'tibor: al-Farobiyning axloqiy va psixologik g'oyalarni
rivojlantirishga ta'siri.
Abu Nasr Al-Farobiyning psixologik qarashlari nafaqat g'oyalar to'plami,
balki uning inson va dunyo haqidagi falsafiy qarashlarini aks ettiruvchi yaxlit
tizimdir. Keling, uning psixologik g'oyalarining ba'zi qo'shimcha jihatlarini ko'rib
chiqaylik: 1. Ruh shakl va funktsiya sifatida:
Ruhning uch turi: Al-Farabi hayotning ierarxik tuzilishini tan olishini aks
ettiruvchi ruhning uch turini (o'simlik, hayvon va aqlli) ajratib ko'rsatdi.
Ruh harakatlantiruvchi kuch sifatida: Ruh nafaqat tananing shakli, balki
tananing harakati va faoliyatini ham belgilaydi.
Ruhning tana bilan aloqasi: Al-Farobiy ruh va tana bir-biri bilan uzviy
bog'liq va o'zaro ta'sir qiladi, deb ishongan.
2. Jarayon sifatida bilish:
His-tuyg'ular bilim manbai sifatida: Al-Farabi inson dunyoni asosiy
ma'lumotlarni taqdim etadigan his-tuyg'ular orqali bilib olishiga ishongan.
Aql tahlil vositasi sifatida: aql his-tuyg'ular orqali olingan ma'lumotlarni
qayta ishlaydi, xulosalar chiqaradi, tushunchalar va bilimlarni shakllantiradi.
Haqiqatga intilish: Al-Farobiy ta'kidlaganidek, inson haqiqatni bilishga,
dunyoning ideal tartibiga intiladi, bu uning bilim faoliyatini boshqaradi.
3. Axloq va axloq:
Inson axloqiy mavjudot sifatida: Al-Farabi inson nafaqat aqlli mavjudot,
balki yaxshilikni yomonlikdan ajrata oladigan, to'g'ri va noto'g'ri o'rtasida tanlov
qilishga qodir axloqiy mavjudot ekanligiga ishongan.
Yaxshilikka intilish: inson barkamol jamiyat rivojlanishiga hissa
qo'shadigan yaxshilikka, adolatga, ijtimoiy farovonlikka intilishi kerak.
4. Psixologiya va falsafaga ta'siri:
Aristotel an'analarining rivojlanishi: Al-Farabi Aristotelning ruh va ongni
o'rganish an'anasini davom ettirdi, o'z g'oyalari va qayta tasavvurlarini kiritdi.
Aql haqidagi g'oyalar: uning haqiqatni bilish qobiliyati sifatida aql haqidagi
g'oyalari falsafa va psixologiyaning keyingi rivojlanishiga ta'sir ko'rsatdi.
Axloq haqidagi g'oyalar: uning axloq va axloq haqidagi g'oyalari Islom
axloqi va tarbiyasi tushunchalarini shakllantirishga yordam berdi.
5. Al-Farabi g'oyalarining dolzarbligi:
Dolzarblikni saqlash: al-Farobiyning aql, axloq, axloq, bilim haqidagi
g'oyalari bizning davrimizda dolzarb bo'lib qolmoqda.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
102
Zamonaviy psixologiyaga ta'siri: al-Farobiyning ruh va tananing o'zaro
bog'liqligi, axloqiy rivojlanishning ahamiyati haqidagi g'oyalari zamonaviy
psixologik tushunchalarda aks etadi.
Abu Nasr Al-Farobiyning psixologik qarashlari islom falsafasining boyligi bo'lib,
hozirgacha psixologik va falsafiy g'oyalarga ta'sir ko'rsatmoqda. Uning asarlari
insonni haqiqat va uyg'unlikka intilayotgan aqlli va axloqiy mavjudot sifatida
yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Uning psixologik qarashlari psixologik
fikr tarixiga muhim hissa qo'shadi. U Aristotelning g'oyalarini Islom falsafasi
kontekstida qo'llagan. Uning ruh, aql, bilim, Iroda va axloq haqidagi asarlari
psixologiya va falsafaning keyingi rivojlanishiga ta'sir ko'rsatdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Umumiy psixologiya (A.V.Petrovskiy tahriri ostida) T; “O‘qituvchi” 1992 y.
2.
Xaydarov F.I., Xalilova N.I.. Umumiy psixologiya. T; Fan va texnologiyalar,
Toshkent 2013.-B. 278.
3.
Andrushenko T.Yu. Diagnosticheskie probi v psixologicheskom
konsultirovanii. M.: Akademiya, 2004. –S. 206.
4.
Balakshina J.A., Proxorenko T.V. Diagnostika pamyati, vnimaniya,
mishleniya, urovnya razvitiya. SPb.: Rech, 2002. –S. 252.
