THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
44
O‘QUVCHILARNING INGLIZ TILI SAVODXONLIGI DARAJASINI
RIVOJLANTIRISHDA O‘QITUVCHI KOMPETENTLIGINING
AHAMIYATI
Dilova Nargiza Gaybullayevna
Buxoro davlat universiteti professori, p.f.d. (DSc)
Hotamova Maftuna Madatovna
Buxoro davlat universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13329004
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘qituvchilarning ingliz tili savodxonligini
rivojlantirishdagi kompetentligining o‘quvchilarga ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqot
natijalari o‘qituvchilarning baholash savodxonligi, raqamli media savodxonligi
va kasbiy rivojlanishi o‘quvchilarning ingliz tili bo‘yicha muvaffaqiyatiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi. O‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishini ta’minlash
va zamonaviy texnologiyalarni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish orqali
o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligi darajasini oshirish mumkin. Ushbu
maqola ta'lim jarayonidagi bu omillarning ahamiyatini yoritib beradi va ularning
ta’lim sifatini oshirishdagi rolini muhokama qiladi.
Kalit so‘zlar:
ingliz tili savodxonligi, o‘qituvchi kompetentligi, baholash
savodxonligi, raqamli media savodxonligi, kasbiy rivojlanish.
Аннотация: В этой статье исследуется влияние компетентности
учителей на развитие английской Грамотности на учащихся. Результаты
исследования подтвердили, что оценочная грамотность учителей,
грамотность в цифровых медиа и профессиональное развитие
существенно влияют на успехи учащихся в изучении английского языка.
Повышение уровня английской грамотности учащихся возможно за счет
обеспечения профессионального развития учителей и интеграции в
образовательный процесс современных технологий. Эта статья проливает
свет на важность этих факторов в образовательном процессе и обсуждает
их роль в повышении качества образования.
Ключевые
слова: английская грамотность, компетентность учителя,
оценочная грамотность, цифровая медиа-грамотность, профессиональное
развитие.
Annotation: this article explores the impact of teachers ' competence in
developing English literacy on students. The results of the study confirmed that
teacher Assessment Literacy, Digital media Literacy and professional
development have a significant impact on student success in English. By
ensuring the professional development of teachers and integrating modern
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
45
technologies into the educational process, it is possible to increase the level of
literacy of students in English. This article highlights the importance of these
factors in the educational process and discusses their role in improving the
quality of Education.
Keywords: English literacy, teacher competence, assessment literacy, digital
media literacy, professional development.
Hozirgi kunda globalizatsiya jarayoni davom etib, ingliz tili dunyo
miqyosida asosiy kommunikatsiya vositasiga aylanmoqda. Shu munosabat bilan,
ingliz tilini o‘rgatish jarayonida o‘qituvchilarning savodxonlik kompetentligi
muhim rol o‘ynamoqda. Ingliz tili o‘qituvchilarining bilim va ko‘nikmalari
nafaqat lingvistik jihatlarga, balki o‘quvchilarning tilni amaliyotda qo‘llash
qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lishi zarur. Shu sababli, o‘qituvchi
kompetentligini rivojlantirish orqali o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligi
darajasini oshirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. O‘qituvchi
kompetentligi, o‘quvchilarning o‘rganish jarayonida qanchalik muvaffaqiyatli
bo‘lishini belgilaydi. Muradkasimova (2021) ta'kidlaganidek, o‘qituvchilarning
baholash savodxonligi kompetentligini rivojlantirish o‘quvchilarning bilimlarini
to‘g‘ri baholash va ularni yo‘naltirishda muhim omil hisoblanadi. Shu bilan birga,
zamonaviy texnologiyalarning ta'lim jarayoniga kirib kelishi bilan o‘qituvchilar
raqamli media savodxonligini ham egallashlari zarur. Ramadhan, Sukma va
Indriyani (2019) o‘z tadqiqotlarida o‘qituvchilarning raqamli media
savodxonligini rivojlantirish, o‘quvchilarning bilimlarini oshirishga ijobiy ta'sir
ko‘rsatishini ta'kidlashadi.
O‘quvchilarning ingliz tili savodxonligini rivojlantirishda o‘qituvchilarning
kompetentligi faqat nazariy bilimlar bilan cheklanib qolmasligi kerak. Ular
o‘quvchilar bilan amaliyotda faol ishlash, innovatsion metodlarni qo‘llash va
o‘quvchilarning ehtiyojlarini tushunishga qodir bo‘lishlari kerak. Bu borada
Babinski va boshqalar (2018) tomonidan olib borilgan tadqiqot,
o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishi orqali yosh o‘quvchilarning til va
savodxonlik ko‘nikmalarini yaxshilash mumkinligini ko‘rsatdi. Ushbu omillar
o‘qituvchi kompetentligining o‘quvchilarni tayyorlashdagi rolini yana bir bor
tasdiqlaydi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘qituvchilarning kompetentligini oshirish va ularning ingliz tili o‘qitish
jarayonidagi savodxonligi o‘quvchilarning til bilimi va amaliyoti darajasiga
sezilarli
ta'sir
ko‘rsatadi.
Muradkasimova
(2021)
ta'kidlaganidek,
o‘qituvchilarning baholash savodxonligi kompetentligi ularning o‘quvchilarni
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
46
to‘g‘ri baholash va yo‘naltirish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Ushbu tadqiqotda
o‘qituvchilarning savodxonlik kompetentligini oshirish, o‘quvchilarning
o‘rganish jarayonidagi muvaffaqiyatlarini oshirishga xizmat qilishi qayd etilgan.
Bundan tashqari, raqamli texnologiyalarning ta'lim jarayoniga kirib kelishi bilan
o‘qituvchilar raqamli media savodxonligini egallashlari zarurligi o‘rtaga
chiqmoqda. Ramadhan, Sukma va Indriyani (2019) raqamli media
savodxonligini rivojlantirish orqali o‘qituvchilarning ta'lim jarayonidagi
samaradorligini oshirish mumkinligini ta'kidlashgan. Bu o‘quvchilarning raqamli
vositalar orqali ingliz tilini o‘rganish imkoniyatlarini kengaytiradi va ularning
savodxonlik darajasini oshiradi.
Babinski va boshqalar (2018) tomonidan olib borilgan tadqiqot ham
o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishi orqali o‘quvchilarning til va savodxonlik
ko‘nikmalarini yaxshilash mumkinligini ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqotda ishtirok
etgan o‘qituvchilar, kasbiy rivojlanish dasturlari orqali o‘z bilim va
ko‘nikmalarini oshirib, o‘quvchilarining ingliz tili savodxonligini sezilarli
darajada yaxshilaganliklari aniqlangan. Bu natijalar, o‘qituvchilarning
kompetentligini oshirish orqali o‘quvchilarning ingliz tili bo‘yicha savodxonligini
oshirish mumkinligini yana bir bor tasdiqlaydi. O‘qituvchi kompetentligi,
o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash, raqamli media savodxonligini oshirish va
o‘qituvchilarning baholash savodxonligi kompetentligini rivojlantirish,
o‘quvchilarning ingliz tilini muvaffaqiyatli o‘rganishlariga yordam beradi. Shu
bois, o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishini ta'minlash, ta'lim sifatini
oshirishning muhim omillaridan biri sifatida qaralishi lozim.
METODLAR
Ushbu tadqiqotda o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligi darajasini
rivojlantirishda o‘qituvchi kompetentligining ahamiyatini o‘rganish maqsadida
kvantitativ tadqiqot usuli qo‘llanildi.
Kvantitativ tadqiqot — bu ma'lumotlarni yig'ish, tahlil qilish va natijalarni
statistik usullar yordamida baholashga asoslangan tadqiqot usuli bo‘lib, ushbu
usul ta'limda o‘quv dasturlarining samaradorligini baholashda ishlatiladi.
Ko'pincha raqamlar va sonli ko'rsatkichlar yordamida amalga oshiriladi, bu esa
tadqiqotchilarga aniq va o'lchovli natijalar olish imkonini beradi. Bunda
o‘quvchilar orasida test natijalarini tahlil qilish va ularning ta'lim
samaradorligini baholashga asoslaniladi. Kvantitativ tadqiqotlar aniq va
o'lchovli natijalarni taqdim etadi, bu esa tadqiqotning ishonchliligini va
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
47
takrorlanishini ta'minlaydi. Bu usul ko'plab sohalarda keng qo'llaniladi va
muhim qarorlar qabul qilishda yordam beradi.
Kvantitativ tadqiqotning asosiy xususiyatlari:
-ma'lumotlar yig'ish - anketalar, so'rovnomalar, eksperimentlar va boshqa
metodlar orqali ma'lumotlar to'planadi; ma'lumotlar odatda katta
namunalardan olinadi.
-statistik tahlil - olingan ma'lumotlar statistik usullar (masalan, o'rtacha,
dispersiya, korrelatsiya) yordamida tahlil qilinadi; natijalar raqamlar bilan
ifodalanadi.
-ob'ektivlik - тadqiqot jarayonida sub'ektiv fikrlar kamaytiriladi, bu esa
natijalarning ishonchliligini oshiradi.
-natijalarni umumlashtirish - оlingan natijalar kengroq aholi yoki guruhlar
uchun umumlashtirilishi mumkin.
Мазкур жараёнда ўquvchilarning ingliz tili savodxonligi darajasini
rivojlantirishga qaratilgan interfaol metodlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
-rol o‘yinlari: o‘quvchilar turli vaziyatlarda rol o‘ynab, ingliz tilida muloqot
qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. bu metod real hayotdagi vaziyatlarga
tayyorlanishga yordam beradi.
-guruhli muhokamalar: o‘quvchilar kichik guruhlarda muayyan mavzular
bo‘yicha fikr almashadilar. bu, ularning fikrlash va muloqot qilish ko‘nikmalarini
oshiradi.
-debatlar: o‘quvchilar berilgan mavzu bo‘yicha bahs-munozara olib
boradilar. bu metod tanqidiy fikrlash va ingliz tilida erkin ifoda etish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
-interaktiv o‘yinlar: ingliz tilidagi o‘yinlar (masalan, so‘z o‘yinlari,
krossvordlar) orqali o‘quvchilar tilni o‘rganish jarayonini qiziqarli va samarali
tarzda amalga oshiradilar.
-multimedia resurslar: video va audio materiallardan foydalanish orqali
o‘quvchilar eshitish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. ushbu
materiallar muhokama va tahlil qilish uchun asos bo‘lishi mumkin.
-kreativ yozuv: o‘quvchilar hikoya yoki esse yozish orqali o‘z fikrlarini ingliz
tilida ifoda etish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. bu jarayonda guruhlar o‘rtasida
fikr almashish ham amalga oshirilishi mumkin.
-vaqtinchalik taqdimotlar: o‘quvchilar o‘zlari o‘rganayotgan mavzu bo‘yicha
taqdimotlar tayyorlaydilar va sinfda namoyish etadilar. bu, ularning nutqiy
ko‘nikmalarini oshiradi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
48
-o‘quv dasturlari va ilovalar: zamonaviy texnologiyalar yordamida interfaol
dasturlar va ilovalardan foydalanish. bu, o‘quvchilarga ingliz tilini o‘rganishda
qiziqarli va motivatsion muhit yaratadi.
-eslatma kartalari: o‘quvchilar yangi so‘zlar va iboralarni eslatma
kartalarida yozib, ularni bir-birlariga taqdim etadilar. bu, so‘z boyligini
oshirishga yordam beradi.
-kross-kultural faoliyatlar: boshqa mamlakatlardan o‘quvchilar bilan
hamkorlikda loyihalar o‘tkazish orqali madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish.
bu, tilni o‘rganish jarayonini yanada qiziqarli qiladi.
Ushbu interfaol metodlar o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligini
oshirishga yordam beradi va ularning tilni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini
kuchaytiradi. Tadqiqotda qatnashgan o‘qituvchilar va o‘quvchilar orasidan
tasodifiy tanlash usuli orqali namunalar olindi. Jami 100 nafar o‘quvchi va 20
nafar ingliz tili o‘qituvchilari tadqiqotga jalb qilindi. Tadqiqot davomida
o‘qituvchilarning baholash savodxonligi, raqamli media savodxonligi va kasbiy
rivojlanish darajalari aniqlash uchun maxsus so‘rovnoma va testlar qo‘llanildi.
Shu bilan birga, o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligi darajasi test sinovlari
orqali baholandi. Natijalar statistika dasturlari yordamida tahlil qilindi, ular
asosida o‘qituvchilarning kompetentligining o‘quvchilarning til bilimi va
amaliyoti darajasiga ta’siri baholandi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘qituvchilarning baholash
savodxonligi, raqamli media savodxonligi va kasbiy rivojlanishi o‘quvchilarning
ingliz tili savodxonligi darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. O‘quvchilarning test
natijalari bo‘yicha o‘qituvchilarning baholash savodxonligi yuqori bo‘lgan
sinflarda o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligi ko‘rsatkichlari sezilarli darajada
yuqori bo‘ldi. Bu esa, Muradkasimova (2021) ta'kidlaganidek, o‘qituvchilarning
baholash savodxonligi kompetentligining o‘quvchilarni to‘g‘ri yo‘naltirish va
baholashdagi rolini tasdiqlaydi. Bundan tashqari, o‘qituvchilarning raqamli
media savodxonligi ham o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligi darajasiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatdi. Raqamli vositalardan foydalanish orqali o‘quvchilar ingliz tilini
o‘rganishda yanada faol va motivatsiyalangan bo‘lishdi. Ramadhan, Sukma va
Indriyani (2019) tomonidan olib borilgan tadqiqot natijalariga o‘xshash tarzda,
raqamli media savodxonligi yuqori bo‘lgan o‘qituvchilar sinflarida
o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi yuqori bo‘ldi. O‘quvchilar o‘qituvchilar
tomonidan taqdim etilgan raqamli materiallarni tezroq o‘zlashtirib, tilni
amaliyotda qo‘llashda muvaffaqiyatli bo‘lishdi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
49
Shuningdek, o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanish dasturlariga qatnashishi,
ularning o‘quvchilarning til va savodxonlik ko‘nikmalarini oshirishdagi rolini
kuchaytiradi. Babinski va boshqalar (2018) tomonidan olib borilgan tadqiqot
natijalariga o‘xshash tarzda, tadqiqotda ishtirok etgan o‘qituvchilar kasbiy
rivojlanish dasturlari orqali o‘z pedagogik ko‘nikmalarini rivojlantirishgan va bu
esa, o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligini sezilarli darajada oshirishga
yordam berdi. O‘quvchilar o‘qituvchilar tomonidan qo‘llanilgan yangicha
metodlarni tezroq o‘zlashtirib, ingliz tilini chuqurroq o‘rganish imkoniga ega
bo‘lishdi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari o‘qituvchilarning kompetentligini
oshirish o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligini rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Baholash savodxonligi, raqamli media
savodxonligi va kasbiy rivojlanish, bularning barchasi o‘quvchilarning ingliz
tilini muvaffaqiyatli o‘rganishlariga va ularning tilni amaliyotda qo‘llash
qobiliyatlarini oshirishga xizmat qiladi.
MUHOKAMA
Ushbu
tadqiqot
natijalari
o‘qituvchilarning
kompetentligining
o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligi darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini
tasdiqladi.
Boshlang‘ich sinf ingliz tili o‘qituvchisining kompetentligi bir necha muhim
aspektlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu kompetensiyalarning asosiy elementlari:
-Til bilimi: O‘qituvchi ingliz tili grammatikasi, leksikasi va fonetikasi
bo‘yicha mukammal bilimga ega bo‘lishi kerak. Ushbu bilimlar o‘quvchilarga
to‘g‘ri va aniq tilda mo‘ljallash imkonini beradi.
-Pedagogik ko‘nikmalar: O‘qituvchi ta’lim metodlari, didaktika va
pedagogika prinsiplarini yaxshi bilishi kerak. Bu, o‘quvchilarning individual
ehtiyojlarini hisobga olish va ularga mos usullarni qo‘llash imkonini beradi.
-Muloqot qobiliyatlari: O‘qituvchi samarali muloqot va mo‘ljallash
qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Bu, o‘quvchilar bilan ishlashda, ularning
savollariga javob berishda va faoliyatlarini rag‘batlantirishda muhimdir.
-interaktiv metodlardan foydalanish: o‘qituvchi interaktiv o‘qitish
metodlari (rol o‘ynash, guruhli muhokamalar, o‘yinlar)dan foydalanishni bilishi
kerak. bu, o‘quvchilarning faolligini oshirish va tilni amaliy ravishda o‘rganishini
ta’minlaydi.
-madaniyatni o‘rganish: ingliz tili bilan birga, anglosakson madaniyati,
an’analari va tarixini ham tushunish muhim. bu, o‘quvchilarning tilni kontekstda
tushunishiga yordam beradi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
50
-texnologiyalardan foydalanish: zamonaviy ta’lim texnologiyalarini (onlayn
manbalar, multimediya, interaktiv platformalar) foydalanish qobiliyati. bu,
o‘quvchilarning qiziqishini oshirish va ta’lim jarayonini samarali qilish uchun
muhim.
-ta’limda individuallashtirish: o‘quvchilarning individual ehtiyojlari,
qiziqishlari va qobiliyatlarini hisobga olish. bu, har bir o‘quvchining o‘rganish
jarayonini samarali tashkil etishga yordam beradi.
-o‘zaro aloqalar: faol oila bilan hamkorlik qilish, ota-onalar bilan aloqa
o‘rnatish, o‘quvchilarning o‘qishini rag‘batlantirish.
-professional rivojlanish: o‘z bilimlarini doimiy ravishda oshirish, yangi
metodikalar va pedagogik tajribalarni o‘rganish.
Boshlang‘ich sinf ingliz tili o‘qituvchisi ushbu kompetensiyalar bilan
mustahkamlangan bo‘lsa, o‘quvchilarning tilni o‘rganish jarayoni samarali va
qiziqarli bo‘ladi.
O‘qituvchilarning baholash savodxonligi yuqori bo‘lgan sinflarda
o‘quvchilarning ingliz tili bo‘yicha muvaffaqiyatli natijalarga erishgani kuzatildi.
Bu o‘qituvchilarning o‘quvchilarning ehtiyojlarini to‘g‘ri baholash va ularni
rivojlantirish bo‘yicha aniq strategiyalarni qo‘llash qobiliyatining ahamiyatini
ko‘rsatadi. Ushbu natijalar Muradkasimova (2021) tomonidan ilgari surilgan
g‘oyalar bilan mos keladi va o‘qituvchilarning baholash savodxonligi
o‘quvchilarning muvaffaqiyati uchun muhim omil ekanligini yana bir bor
tasdiqlaydi.
Shu bilan birga, tadqiqot raqamli media savodxonligi yuqori bo‘lgan
o‘qituvchilar sinflarida o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligi darajasining
yuqoriligini ko‘rsatdi. Bu natija Ramadhan, Sukma va Indriyani (2019)
tomonidan olib borilgan tadqiqotlar bilan hamohangdir, chunki zamonaviy
texnologiyalar ta'lim jarayonini yanada samarali va qiziqarli qiladi. Raqamli
vositalar orqali taqdim etilgan darslar o‘quvchilarning darslarga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi va til o‘rganishni osonlashtiradi.
Bundan tashqari, tadqiqot o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanish dasturlariga
qatnashishi o‘quvchilarning til bilimi va savodxonlik ko‘nikmalarini sezilarli
darajada oshirganini ko‘rsatdi. Bu natijalar Babinski va boshqalar (2018)
tomonidan olib borilgan tadqiqot bilan hamohang bo‘lib, o‘qituvchilarning
kasbiy rivojlanishi ta’lim sifati uchun muhim ekanligini tasdiqlaydi.
O‘qituvchilarning yangi metodlarni o‘zlashtirishi va o‘z amaliyotlariga
integratsiya qilishi o‘quvchilarning muvaffaqiyatli bo‘lishiga hissa qo‘shadi.
XULOSA
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
51
Xulosa qilib aytganda, tadqiqot natijalari o‘qituvchilarning kompetentligini
oshirish orqali o‘quvchilarning ingliz tili savodxonligi darajasini sezilarli
darajada oshirish mumkinligini ko‘rsatadi. Baholash savodxonligi, raqamli
media savodxonligi va kasbiy rivojlanish kabi omillar o‘quvchilarning ingliz tilini
muvaffaqiyatli o‘rganishlariga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun
o‘qituvchilarning doimiy kasbiy rivojlanishini ta’minlash va zamonaviy
texnologiyalarni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish, o‘quvchilarning
muvaffaqiyatini oshirishning muhim omillari hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Muradkasimova, K. (2021). THE IMPORTANCE OF DEVELOPING
TEACHERS'ASSESSMENT LITERACY COMPETENCE. Philology Matters, 2021(1),
172-187.
2.
Ramadhan, S., Sukma, E., & Indriyani, V. (2019, December). Teacher
competence in utilizing digital media literacy in education. In Journal of Physics:
Conference Series (Vol. 1339, No. 1, p. 012111). IOP Publishing.
3.
Babinski, L. M., Amendum, S. J., Knotek, S. E., Sánchez, M., & Malone, P.
(2018). Improving young English learners’ language and literacy skills through
teacher professional development: A randomized controlled trial. American
Educational Research Journal, 55(1), 117-143.
4.
Isenberg, N. (1990). Literary competence: The EFL reader and the role of
the teacher. ELT Journal, 44(3), 181-190.
