THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
28
OGAHIY TARIXIY ASARLARIDAGI FE’L SO’Z TURKUMIGA OID
BIRLIKLARNING LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATLARI
Matyakubova Surayyo Abdullayevna
Xorazm Ma’mun akademiyasi doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13309129
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Ogahiy tarixiy asarlari leksik tahlilga
tortilgan. Xususan, fe’l so’z turkumiga oid birliklar tarkibi haqida mulohazalar
yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
leksika, fe’l, sheva, “Ravzatu-s-safo”, Muhammad Rizo
Ogahiy.
Аннотация.
В данной статье лексическому анализу подвергается
одно из известных произведений Oгaxi. В частности, были сделаны
замечания по поводу состава активных лексических единиц
Ключевые слова:
лексика, глагол, суффикс, диалект, «Равзату-с-
сафо», Мухаммад Реза Огахи.
Abstract.
In this article, one of the famous works from the period of the
old Uzbek language, Ogahiy’s historical stories is subjected to lexical analysis. In
particular, comments were made about the composition of active verbal units
Key words:
lexicon, historical-etymological description, suffix, dialect,
"Ravzatu-s-safo", Muhammad Reza Ogahi.
Оgahiy tariхnavisligiga mansub «Firdavs ul-iqbоl» (bu asarni Munis bоshlagan,
Оgahiy davоm ettirgan), «Riyoz ud-dav-la», «Zubdat ut-tavоriх», «Jоmе ul-
vоqеоti sultоniy», «Gulshani davlat», «Shоhidi iqbоl» asarlari mamlakati-miz
o`tmishi vоqеligini haqqоniy aks ettiruvchi nоdir tariхiy hujjatlardandir.
Xususan, Ogahiyning ilk uchta tarixiy asari, ya’ni “Firdavs al-iqbol”
(hammualliflikda), “Riyoz al-davla”, “Zubdat al-tavorix” manbalariga xos bo‘lgan
xususiyatlardan biri, bu asarlarning hammasi ikki yil yoki undan kamroq davr
ichida yozib tugatilganligi Yu. Bregelning fikrini yana bir karra isbotlaydi:
“Firdavs al-iqbol” – 1840-1842, “Riyoz al-davla” – 1842-1844, “Zubdat al-
tavorix” – 1844-1846 yillar oralig‘ida yozib tugatilgan. Keyingi uchta asar: “Jome’
al-voqeati sultoniy” – 1846-1855 yillar, “Gulshani davlat” – 1855-1864 yillar,
“Shohid al-iqbol” 1864-1872 yillar voqealarini o‘z ichiga olgan. Ogahiy
tomondan bitilgan solnomalarning soatma-soat, kunma-kun mufassal berilishi
uning qo‘lida manbalar mavjud bo‘lganidan darak beradi. o‘tmish tarixiy
asarlaridagi hikoya qilish uslubini boshqa va davridan uzoq qabul qilinish va
talqinlar bilan o‘lchamagan ma’qul. Oddiygina mantiqdan kelib chiqishi kerak
bo‘lgan mazkur holat manbashunoslarga yaxshi tanish. Shu bilan birga
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
29
tadqiqotchilar ko‘pincha manbaga baho berishda uning qanchalik axborot
berishidan kelib chiqishadi. Yoki bo‘lmasa manbadan tarixiy jihatdan maksimal
ma’lumot berishni istashadi. Bu esa
oson emas, aniqrog‘i, murakkab bir jarayon.
Vaholanki, asardagi matnning ifoda uslubi yoki janr xususiyatlarining o‘zi ham
manba tarixiy bo‘la oladi.
Mazkur asarlarning til xususiyatlari haqida to’xtaladigan bo’lsak, Ogahiyning
fe'llardan foydalanish uslubi uning asarlarining tarixiy xususiyati, badiiy
ta'sirchanligi va til boyligi bilan bog'liq. U o'z asarlarida fe'llarni quyidagi
uslublarda qo'llaydi:
1. Tarixiy haqiqatni ta'kidlash: Ogahiy o'z asarlarida tarixiy voqealarni
tasvirlashda fe'llarni aniq va ta'sirli tarzda qo'llaydi. Masalan, harbiy
yurishlarni tasvirlashda "yurish", "zabt etish", "bosib olish", "hukmronlik qilish"
kabi fe'llardan foydalanib, tarixiy haqiqatni aniq va ta'sirli tarzda ko'rsatib
beradi.
Yetkurib mamlakatga fayzi visol,
Qildi sar to qadam behisht misol.
Qadami yumni din bo'lub el shod,
Karami bila xalq topti murod.
Yetdi Xivaq eliga zavqu surur,
Balki ahli jahonga sur uzra sur.
Podshoning taxt tepasiga kelishi bilan xalqning quvonchi, farovonligi va
umidlari haqida yozilgan. She'rda podshohning xalqqa olib kelgan barakasi,
xalqning jannatga o'xshash hayot kechirishi, podshohning mehr-muhabbati va
saxiyligi bilan xalqning istaklari va orzulari amalga oshishi tasvirlangan.
2. Hissiyotlarni ifodalash: Ogahiy fe'llardan foydalanib, asarlardagi
personajlarning hissiyotlarini, ruhiy holatlarini va niyatlarini yanada aniq va
ta'sirli tarzda tasvirlaydi. Masalan, "o'ldirish", "vafot etdi", "yo'q qilish" kabi
fe'llarning bir-biriga almashtirib qo'llanilishi podshoh dushmanlarining
taqdirini yanada aniq va ta'sirli tarzda ko'rsatib beradi.
3. Badiiy ta'sirni kuchaytirish: Ogahiy fe'llarni mohirlik bilan qo'llab, asarlariga
badiiy ta'sir bag'ishlaydi. Masalan, "zabt etish", "bosib olish", "hukmronlik qilish"
kabi fe'llarning bir-biriga almashtirib qo'llanilishi xonning harbiy yurishlarining
maqsadini yanada aniq va ta'sirli tarzda ko'rsatib beradi.
4. Til boyligini namoyon etish: Ogahiy bir xil ma'noni ifodalovchi turli xil fe'llarni
qo'llab, tiliga boylik va rang-baranglik bag'ishlaydi. Bu uning tilining yanada
hayotli va ta'sirchan bo'lishga yordam beradi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
30
Chun jihod asbobining sarang'omi va lashkar ijtimo'ining ehtimo'midin faro'g'
hosil bo'ldi, shahzodayi falakoshiyon hazrati sohibqironi mamolaksithonning
ishorati lozimu-l-bashorati mujibi bila amal qilib, sanayi hijriy ming ikki yuz qirq
birda, tovuq yili rabi' us-soniy oyining yigirma sakkizida kim, ahsoni avqot va
as'adi so'ot erdi, shavkati tamom va sadamati maymanatanjom bila davlat
ayog'in saodat riko'biga qo'yub, himmat yakroniga rukub qildi. Alviyayi
sharofatta'biyani o'trusi'da jilvaga kirguzub, khurshidi jahanoro yanglig'
azimatpaymo bo'lub, Qorakul ayog'iga kim, tupxonayi zafernishona urduyi
kayhonpuy anda tushib, hirgohi davlatpano'h va hiyomi saodatfarjom barpo
qilib erdi, nuzuli maymanat va wusuli qabuli bila mufahhari manozil qildi.
5. Harakat va holatni dinamik tasvirlash: Ogahiy fe'llarni qo'llab, asarlardagi
voqealarning dinamikasini, personajlarning harakatlarini, holatlarini va
o'zgarishlarini aniq va ta'sirli tarzda ko'rsatishga erishadi.
6. Vaqt va makonni aniq belgilash: Fe'llarning zamon shakllaridan foydalanish
orqali Ogahiy asarlardagi voqealarning vaqt va makonni aniq belgilash imkonini
beradi.
Ogahiy tarixiy haqiqatlarni tasvirlashda turli xil fe'llardan foydalanadi, bu
harakatni, holatni va voqealarning kechishini aniq va ta'sirli tarzda ko'rsatadi.
Uning asarlarida ko'pincha quyidagi turdagi fe'llar uchraydi:
* Harakat fe'llari: Ogahiy "yurish", "zabt etish", "bosib olish", "hukmronlik
qilish", "qochish", "hujum qilish", "mudofaa qilish", "qurbon bo'lish", "g'alaba
qozonish", "mag'lub bo'lish" kabi fe'llardan foydalanadi, bu harbiy yurishlar,
janglar va siyosiy voqealarni tasvirlash uchun. Bu fe'llar harakatni, harbiy
taktikani va janglarning dinamikasini aniq va ta'sirli tarzda ko'rsatishga yordam
beradi.
* Holat fe'llari: Ogahiy "o'ylash", "qaror qilish", "istash", "qo'rqish", "xafa bo'lish",
"xushnud bo'lish", "tashvishga tushish", "umid qilish" kabi fe'llardan
foydalanadi, bu tarixiy shaxslarning holatlarini, ruhiy holatlarini va niyatlarini
tasvirlash uchun. Bu fe'llar tarixiy shaxslarning ichki dunyosini, niyatlarini va
hissiyotlarini yanada aniq va ta'sirli tarzda ochib beradi.
* Vaqt fe'llari: Ogahiy "bo'lish", "bo'lmoq", "bo'lgan", "bo'ldi", "bo'ladi" kabi
fe'llardan foydalanadi, bu tarixiy voqealarning vaqt kechishini aniq belgilash
uchun. Bu fe'llar tarixiy voqealarning xronologiyasini aniqlashga va
voqealarning orasidagi bog'lanishni ko'rsatishga yordam beradi.
* Munosabat fe'llari: Ogahiy "sevish", "nafratlanish", "hurmat qilish", "qo'rqish",
"ishonchsizlik" kabi fe'llardan foydalanadi, bu tarixiy shaxslarning bir-biriga
bo'lgan munosabatlarini, masalan, hurmat, dushmanlik, raqobat va hamkorlikni
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
31
tasvirlash uchun. Bu fe'llar tarixiy shaxslarning o'zaro munosabatlarini va
ijtimoiy muhitni yanada aniq va ta'sirli tarzda ochib beradi.
Ogahiy qarashlarida, ayniqsa, jamiyat taraqqiyotiga to‘sqinlik qilib
kelayotgan eskicha urf-odatlarni, aqidalarni isloh qilish takliflari islom axloqini
mustahkamlash g‘oyalari bilan chirmashib ketadi. Galdagi muhim vazifalardan
biri, albatta, Ogahiy asarlari lugʻatini yaratishdir. Ayrim ziyolilarimizda Ogahiy
asarlari lugʻati yaratilgan taqdirda ham Alisher Navoiy asarlari uchun tuzilgan
lugʻatlardan farq qilmasa kerak degan tasavvur paydo boʻlishi mumkin. Lekin
Ogahiy asarlari lugʻat fondi maʼlum jihatlari bilan Alisher Navoiy asarlari lugʻat
tarkibidan farq qiladi. Qolaversa, mazkur lugʻat leksikografiyaning eng keyingi
yutuqlariga tayanib oʻziga xos tamoyillar asosida, muhimi elektron variantiga ega
holatda shakllantirilishi kerak. Ana shunda ushbu lugʻat nafaqat Ogahiy, balki
butun mumtoz adabiyotimiz adiblari tilini anglash, ularning boy maʼnaviy
merosidan foydalanish imkonini ham beradi. Oʻylaymizki, ogahiyshunoslik rivoji
butun ijtimoiy fanlar rivoji va taraqqiyotiga munosib hissa qoʻsha oladi. Zero,
Muhammad Rizo Ogahiy merosi milliy maʼnaviy mulkimizning ajralmas salmoqli
qismidir.
Xulosa qilib aytganda, Ogahiy tarixiy asarlarini mutolaa qilish jarayonida
uning badiiy qimmatini ham, albatta, e’tiborga olish zarur. Muarrixning har bir
tarixiy asari badiiylikdan holi emas. Xuddi mana shu xususiyat Ogahiy tarixiy
asarlarining o‘qishliligini yanada oshirgan. Bu jarayonda ijodkor o‘tmish
voqealariga, mashhur afsonalarga, ibratli hikoyatlarga ishora qilib, o‘z
o‘quvchisining e’tiborini ulardagi qahramonlarga qaratadi hamda uni
xushyorlikka chorlaydi, tegishli xulosalar chiqarishga undaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Mirziyoev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy
bahodir. 2-jild. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018. – B.82.
2. Muhammad Rizo Erniyozbek oʻgʻli Ogahiy. Riyozu-d-davla. Nashrga
tayyorlovchi, soʻzboshi, izohlar muallifi hamda forsiy matnlar tarjimoni
filologiya fanlari doktori Abdulla Oʻrozboyev. ‒ Urganch: Quvonchbek-Mashxura,
2021. ‒ B. 321.
3. Komilov N. Bu qadimgi san'at. – T.: G‘.G‘ulom nomidagi adabiyot va san'at
nashriyoti, 1988. – B. 13.
4. Yuldashev D.T. Janubiy Qoraqalpo‘g‘iston toponimlarining tarixiy-etimologik
tahlili. Filol. fanlari nomzodi ... diss. – Nukus, 2012. – B.64.
