THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
73
IPOTEKA KREDITLARI: TIZIMDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI HAL
QILISH YO‘LLARI
A’zamxo’jayeva Nihola Sulaymon qizi
Mustaqil izlanuvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13762301
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O'zbekistonda ipoteka kreditlari bozorining
holati, muammolari va ularni hal qilish yo'llari ko'rib chiqiladi. Tadqiqot
doirasida ipoteka kreditlarining hajmi va o'sishi, shuningdek, viloyatlar
kesimidagi farqlar tahlil qilinadi. Muammolarni hal qilishda xorijiy tajribadan
foydalanish va tizimli yondashuv taklif etiladi.
Kalit so'zlar:
ipoteka, ipoteka krediti, kredit hajmi, viloyatlar, muammolar,
tahlil
Аннотация:
В данной статье рассматривается состояние рынка
ипотечного кредитования в Узбекистане, проблемы и пути их решения. В
рамках исследования анализируются объемы и рост ипотечных кредитов,
а также различия в разрезе регионов. Предлагается использовать
зарубежный опыт и системный подход к решению проблем.
Ключевые слова:
Ипотека, Ипотечный кредит, размер кредита,
регионы, проблемы, анализ
Abstract:
This article will consider the state of the mortgage lending
market in Uzbekistan, its problems and ways to solve them. Within the
framework of the study, the size and growth of mortgage loans, as well as
differences in the cross-section of the regions, are analyzed. In solving problems,
the use of foreign experience and a systematic approach are proposed.
Keywords:
mortgage, mortgage loan, loan size, regions, problems, analysis
O'zbekistonda urbanizatsiya jarayonining jadallashuvi va aholining uy-
joyga bo'lgan ehtiyoji ortib borishi ipoteka kreditlari bozoriga bo'lgan talabni
oshirmoqda. Davlat tomonidan ipoteka kreditlari bozorini rivojlantirishga
qaratilgan bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xususan, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 30.04.2024-yildagi PF-70-sonli “2024-yilda ipoteka
kreditlarini ajratish mexanizmlarini takomillashtirish va aholining uy-joy
sharoitlarini yaxshilashga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni
doirasida ipoteka kreditlari hajmini oshirish, foiz stavkalarini pasaytirish va
ipoteka muddatlarini uzaytirish belgilangan [1].
Shunga qaramay, ipoteka kreditlari bozorining rivojlanishida bir qator
muammolar saqlanib qolmoqda. Jumladan, ipoteka kreditlari foiz stavkalarining
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
74
yuqoriligi, dastlabki to'lov miqdorining kattaligi, aholi daromadlarining pastligi
va hududlar o'rtasidagi nomutanosiblik kabi muammolar mavjud [2]. Ushbu
muammolar ipoteka kreditlariga bo'lgan qamrovni chegaralab, aholining uy-joy
bilan ta'minlanish darajasiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda.
Mazkur tadqiqotning maqsadi O'zbekistonda ipoteka kreditlari bozorining
rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va
ularni hal qilishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot
natijalaridan ipoteka bozorini rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosatini
takomillashtirishda foydalanish mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Ipoteka kreditlari bozori turli mamlakatlarda rivojlanish darajasi va
xususiyatlari bilan farqlanadi. Rivojlangan davlatlarda ipoteka kreditlarining
yalpi ichki mahsulotdagi ulushi yuqori bo'lib, institutsional rivojlanish darajasi
ham yuqori [3]. Rivojlanayotgan mamlakatlarda ipoteka kreditlari hajmi past,
muddati qisqa va foiz stavkalari yuqori [4]. Markaziy Osiyo mamlakatlari
tajribasi shuni ko'rsatadiki, davlat dasturlari va institutsional islohotlar ipoteka
bozorini rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi [5].
O'zbekistonda olib borilgan tadqiqotlarda ipoteka bozori rivojlanishining
hududiy tafovutlari [6], ipoteka kreditlari foiz stavkalarining yuqoriligi [7],
aholining to'lov qobiliyati pastligi [8] kabi muammolar ko'rsatib o'tilgan.
Mazkur tadqiqotda O'zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2017-
2023-yillardagi ipoteka kreditlari bo'yicha statistik ma'lumotlaridan
foydalanildi. Ma'lumotlar tahlili Microsoft Excel va SPSS dasturlarida amalga
oshirildi. Tadqiqot deskriptiv statistika, dinamik qatorlar tahlili va
koeffitsiyentlar usullari yordamida olib borildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Ushbu bo'limda O'zbekistonda ipoteka kreditlari bozorining rivojlanish
dinamikasi va viloyatlar kesimidagi taqsimlanishi tahlil qilinadi. Tahlil natijalari
asosida ipoteka bozorining joriy holati, muammolari va rivojlanish istiqbollari
muhokama qilinadi. Xususan, ipoteka kreditlari hajmining o'sish sur'atlari,
viloyatlar o'rtasidagi nomutanosiblik va ularning sabablari ko'rib chiqiladi.
Shuningdek, ipoteka bozorini yanada rivojlantirish uchun moliyaviy,
institutsional va tizimli yechimlar taklif etiladi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
75
1-rasm. Tijorat banklari tomonidan ajratilgan ipoteka kreditlari (mlrd.so’m)
1-rasmda 2017-2023-yillar oralig'ida tijorat banklari tomonidan ajratilgan
ipoteka kreditlari hajmining o'sish dinamikasi ko'rsatilgan. 2017-2021-yillarda
o'sish sur'ati yuqori bo'lib, 2021-yilda 9794 mlrd so'mga yetgan. 2022-2023-
yillarda o'sish sur'ati biroz pasaygan, lekin hajm yanada oshib 2023-yil 9 oyida
12217 mlrd so'mni tashkil etgan.
2-rasm. Ajratilgan ipoteka kreditlar hajmi, viloyatlar kesimida (mlrd.so’m)
2-rasmda ipoteka kreditlari hajmining viloyatlar kesimidagi taqsimoti
berilgan. Toshkent shahri, Toshkent va Samarqand viloyatlarida ipoteka
kreditlari hajmi yuqori, boshqa viloyatlarda nisbatan past. Eng past ko'rsatkich
Sirdaryo, Jizzax va Qoraqalpog'istonda kuzatiladi. 2023-yil 9 oylik
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
76
ma'lumotlariga ko'ra, barcha viloyatlarda o'sish kuzatilgan, faqat Toshkent
shahri va Toshkent viloyatida o'sish kuzatilmagan.
Natijalardan ko’rinadiki, 2021-yilga kelib ipoteka krediti hajmi keskin
oshgan. Bu davrda pandemiya sharoitida iqtisodiy faollik susayishiga qaramay,
ipoteka bozorining o'sishda davom etgani ijobiy holat hisoblanadi [9]. 2022-
2023-yillarda o'sish sur'atining biroz pasayishi iqtisodiy beqarorlik va
inflyatsiya bilan bog'liq bo'lishi mumkin [10]. Biroq, umumiy dinamika hali ham
o'sish trendiga ega.
Viloyatlar kesimidagi taqsimot ipoteka bozori rivojida hududiy notekislikni
ko'rsatmoqda. Toshkent shahri, Toshkent va Samarqand viloyatlaridagi yuqori
ko'rsatkichlar bu hududlarning iqtisodiy rivojlanganligi, urbanizatsiya darajasi
va aholining daromadlari yuqoriligi bilan izohlanadi [6]. Aksincha, Sirdaryo,
Jizzax, Qoraqalpog'iston kabi hududlarda ipoteka kreditlari hajmining pastligi
iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishdan orqada qolayotganini bildiradi.
Viloyatlardagi ushbu farqlarni kamaytirish va barcha hududlarda ipoteka
bozorini rivojlantirish siyosati talab etiladi [5, 8].
Ipoteka kreditlari bozorini yanada rivojlantirish uchun tizimli yondashuv
talab etiladi. Jumladan, ipoteka kreditlari foiz stavkalarini pasaytirish va
muddatlarini uzaytirish, dastlabki to'lov miqdorini kamaytirish, ipoteka
qimmatli qog'ozlar bozorini faollashtirish kabi moliyaviy mexanizmlarni
takomillashtirish muhimdir. Shu bilan birga, aholining moliyaviy savodxonligini
oshirish, uy-joy infratuzilmasini yaxshilash va qurilish industriyasini qo'llab-
quvvatlash kabi yo'nalishlardagi ishlarni ham kuchaytirish zarur.
XULOSA
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, O'zbekistonda ipoteka kreditlari
bozori jadal sur'atlar bilan rivojlanmoqda, ammo hududiy rivojlanish darajasida
sezilarli farqlar mavjud. Ipoteka bozorining barqaror rivojlanishi uchun quyidagi
tizimli choralar ko'rish maqsadga muvofiq:
Ipoteka kreditlari foiz stavkalarini pasaytirish va muddatini uzaytirish;
Aholi daromadlarini oshirishga qaratilgan iqtisodiy siyosatni kuchaytirish;
Institutsional islohotlarni chuqurlashtirish, xususan ipoteka qimmatli
qog'ozlari bozoridagi faollikni oshirish;
Ipoteka bozorining hududiy rivojlanishidagi nomutanosiblikni kamaytirish;
Ipotekani
rivojlantirishga
qaratilgan
davlat
dasturlarini
yanada
takomillashtirish.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 30.04.2024 yildagi PF-
70-son, https://lex.uz/docs/-6906830
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
77
2.
Saidov, D. (2019). O'zbekistonda ipoteka kreditlari bozorini
rivojlantirishning dolzarb masalalari. Bozor, pul va kredit, 3, 31-38.
3.
Badev, A., Beck, T., Vado, L., & Walley, S. (2014). Housing finance across
countries: new data and analysis. World Bank Policy Research Working Paper,
(6756).
4.
Struyk, R. J., & Roy, F. (2006). Housing finance in emerging markets. In
Housing Finance (pp. 157-175). Palgrave Macmillan, London.
5.
Rakhmonov, D. (2022). Markaziy Osiyo davlatlarida ipoteka kreditlarining
rivojlanish xususiyatlari. Biznes Daily Review, 15, 32-41.
6.
Mullabayev, B. B. (2018). O'zbekistonda ipoteka bozorining hududiy
rivojlanish xususiyatlari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 4, 1-10.
7.
Ismoilov, O. (2021). O'zbekistonda ipoteka kreditlari: muammolar va
yechimlar. Iqtisod va moliya, (10), 21-33.
8.
Saidov, D. (2019). O'zbekistonda ipoteka kreditlari bozorini
rivojlantirishning dolzarb masalalari. Bozor, pul va kredit, 3, 31-38.
9.
Hamidov, E. (2021). Pandemiya davrida O'zbekiston ipoteka bozori:
muammolar va istiqbollar. Iqtisodiyot va ta'lim, (3), 55-62.
10.
Tursunov, B. O. (2017). "Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida
O'zbekistonda ipoteka kreditlarini rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlari".
Moliya va bank ishi, 3, 56-64.
