THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
123
MAHKUMLARNING AXLOQAN TUZALGANLIGINI ANIQLASHNING
NAZARIY VA AMALIY JIXATLARI
Rajabov Umarbek Zafar о’g’li
Iiv akademiyasi kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14137834
Annotatsiya:
Mahkumlarning axloqiy holatini o‘rganish orqali ularning ichki qarashlari,
xatti-harakatlariga ta’sir qiluvchi omillar haqida tushuncha hosil qilish va bu
orqali jamiyatda jinoyatchilikning oldini olish mumkin. Jinoyat sodir etgan
shaxslar ko‘pincha o‘z axloqiy qadriyatlarini buzish holatlari tufayli jinoyatga
yo‘l qo‘yadi. Shu sababli, axloqiy qarashlarni shakllantirish va rivojlantirish
jinoyatchilikni kamaytirishga hissa qo‘shishi mumkin. Ushbu tadqiqotda axloqiy
tuzilganlikni aniqlash uchun foydalaniladigan turli usullar, jumladan, psixologik
testlar, diagnostik vositalar, intervyu va so‘rovnomalar haqida batafsil ma’lumot
beriladi. Har bir metodning o‘ziga xosligi va samaradorligi yoritiladi.
Shuningdek, reabilitatsiya jarayonida ta’lim va tarbiya dasturlarining o‘rni
muhim ahamiyatga ega ekani tushuntiriladi. Mazkur dasturlar mahkumlarning
noto‘g‘ri axloqiy qarashlarini tuzatish va ularni ijtimoiy moslashuviga ko‘mak
berishga yo‘naltirilgan. Tadqiqotda axloqiy tuzilganlikni baholash jarayonining
ichki ishlar organlarida qanday amaliy qo‘llanishi, mahkumlarni axloqan
tuzilganlik darajasini aniqlash orqali ular bilan ishlashning samaradorligini
oshirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, tadqiqot natijalaridan
foydalanib, ichki ishlar organlarida mahkumlarning axloqiy rivojlanishini
ta’minlash va jamiyatga integratsiyalashuv jarayonini yaxshilash imkoniyatlari
tahlil qilinadi. Ushbu ish axloqan tuzilganlik va uning reabilitatsiya jarayonidagi
ahamiyatini yoritishga qaratilgan bo‘lib, ichki ishlar organlari va jamiyat uchun
muhim ma’lumotlar beradi.
Kalit so’zlar:
Mahkumlar, axloqan tuzilganlik, reabilitatsiya, axloqiy qadriyatlar,
psixologik baholash, jinoyatchilikning oldini olish, ichki ishlar organlari, axloqiy
rivojlanish, ijtimoiy moslashuv, ta'lim va tarbiya, axloqiy diagnostika, baholash
vositalari, jamiyatga integratsiya, axloqiy tuzilish, reabilitatsiya dasturlari,
axloqiy qarashlar, jinoyat psixologiyasi, mahkumlarning ichki qarashlari, ichki
ishlar faoliyati.
Аннотатсия:
Изучение морального состояния осужденных позволяет понять их
внутренние взгляды, факторы, влияющие на их поведение, и, таким
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
124
образом, помогает в предотвращении преступности в обществе. Часто
лица, совершившие преступления, нарушают свои моральные ценности,
что приводит к совершению правонарушений. Поэтому формирование и
развитие моральных взглядов может способствовать снижению уровня
преступности.В исследовании детально описаны различные методы,
используемые
для
оценки
морального
состояния,
включая
психологические тесты, диагностические средства, интервью и опросы.
Каждый метод имеет свои особенности и эффективность. Кроме того,
подчеркивается важность образовательных и воспитательных программ в
процессе реабилитации. Эти программы направлены на исправление
неправильных моральных взглядов осужденных и их социальную
адаптацию. В работе рассматриваются практические аспекты применения
процесса оценки морального состояния в органах внутренних дел,
повышения эффективности работы с осужденными за счет оценки их
уровня морального состояния. Также рассматриваются возможности
использования результатов исследования для обеспечения морального
развития осужденных в органах внутренних дел и улучшения процесса их
интеграции в общество. Данная работа направлена на освещение
значимости морального состояния и его роли в процессе реабилитации,
предоставляя важные данные для органов внутренних дел и общества.
Ключевые слова:
Осужденные, моральное состояние, реабилитация, моральные
ценности, психологическая оценка, предотвращение преступности, органы
внутренних дел, моральное развитие, социальная адаптация, обучение и
воспитание, моральная диагностика, оценочные средства, интеграция в
общество, моральная структура, программы реабилитации, моральные
взгляды, психология преступности, внутренние взгляды осужденных,
деятельность органов внутренних дел.
Abstract
This study examines the theoretical and practical aspects of assessing the
moral condition of inmates. By studying the moral condition of inmates, it
becomes possible to understand their internal views and the factors influencing
their behavior, thus contributing to the prevention of crime in society.
Individuals who commit crimes often do so due to a breakdown in their moral
values. Therefore, shaping and developing moral perspectives can help reduce
crime rates.This research provides detailed insights into the various methods
used to assess moral conditioning, including psychological tests, diagnostic tools,
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
125
interviews, and surveys. Each method's specificity and effectiveness are
highlighted. Additionally, the role of educational and rehabilitative programs is
emphasized in the rehabilitation process. These programs are designed to
correct inmates' improper moral views and aid in their social adaptation. The
study explores the practical application of moral assessment processes within
law enforcement agencies and how assessing inmates' moral status can improve
the effectiveness of working with them. Furthermore, the research results offer
insights for ensuring moral development of inmates within internal affairs
agencies and enhancing the integration process into society. This work aims to
highlight the importance of moral conditioning and its role in rehabilitation,
providing valuable insights for internal affairs agencies and society at large.
Keywords:
Inmates, moral conditioning, rehabilitation, moral values, psychological
assessment, crime prevention, law enforcement agencies, moral development,
social adaptation, education and training, moral diagnostics, evaluation tools,
social integration, moral structure, rehabilitation programs, moral perspectives,
criminal psychology, inner views of inmates, activities of internal affairs.
Jinoyat va axloqiy qadriyatlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik, ularning bir-
biriga ta’sirini tahlil qilish bugungi kunda dolzarb masalalardan biridir.
Jamiyatda sodir bo‘layotgan jinoyatlar ko‘p hollarda axloqiy buzilishlar va
qadriyatlar inqirozi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shaxsning axloqiy tuzilishi va
uning xulq-atvori jamiyat taraqqiyotida muhim omil hisoblanadi. Shu nuqtai
nazardan, mahkumlarning axloqan tuzilganlik darajasini aniqlash, ularning ichki
dunyosi va axloqiy qarashlarini o‘rganish bugungi kunda ichki ishlar organlarida
reabilitatsiya va qayta tarbiyalashning samaradorligini oshirishda asosiy
maqsadlarga aylanib bormoqda. Bu jarayon nafaqat shaxsiy tuzatuvchi chora-
tadbirlar sifatida, balki jamiyat xavfsizligini ta’minlash, jinoyatchilikni
kamaytirish va ijtimoiy tartibni mustahkamlash uchun ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Mahkumlar orasida axloqiy qarashlarning shakllanganligi va axloqiy
qoidalarga rioya qilish darajasi ularda mavjud bo‘lgan qadriyatlar tizimiga,
shaxsiy tarbiyaga, ijtimoiy va oilaviy muhitga bog‘liq. Axloqan tuzilganlikni
o‘rganish orqali ichki ishlar organlari jinoyat sabablarini aniqroq tushunishi,
reabilitatsiya jarayonida maxsus yondashuvlar orqali jinoyatchilarni ijtimoiy
hayotga qayta moslashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuningdek, axloqan
tuzilganlikni baholash orqali, ichki ishlar organlari jinoyatchilar bilan samarali
ishlash uslublarini ishlab chiqishlari, ularga nisbatan qaratilgan chora-
tadbirlarning maqsadli bo‘lishini ta’minlashlari mumkin. Axloqan tuzilganlikni
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
126
aniqlash va baholashda psixologik yondashuvlar, so‘rovnomalar, intervyu va
diagnostik vositalardan foydalaniladi. Bu metodlar shaxsning ichki dunyosi,
axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy o‘zaro munosabatlarini ochib berishga yordam
beradi. Ayniqsa, axloqan tuzilganlik darajasining aniqlanishi reabilitatsiya
jarayonida muhim o‘rin tutadi. Axloqiy qadriyatlar va ularni shakllantirish,
rivojlantirish orqali mahkumlarni ichki intizomga o‘rgatish, ularning noto‘g‘ri
qarashlarini to‘g‘rilash va jamiyatga ijobiy moslashuvini ta’minlashga qaratilgan
maxsus dasturlar, ta’lim va tarbiya yondashuvlari reabilitatsiya jarayonida keng
qo‘llanilmoqda.
Ushbu tadqiqotda mahkumlarning axloqan tuzilganligini aniqlash usullari, bu
jarayonning ichki ishlar organlari faoliyatidagi ahamiyati, jinoyatchilikni
kamaytirish va ijtimoiy moslashuvga erishishda samaradorligini oshirish yo‘llari
ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari ichki ishlar organlari uchun axloqiy
tuzilishga asoslangan chora-tadbirlarni ishlab chiqishda muhim ma’lumotlar
berishi va jamiyat xavfsizligini ta’minlashda katta ahamiyat kasb etishi
kutilmoqda..
Asosiy qism
Axloqan tuzilganlik – bu shaxsning ichki axloqiy qadriyatlari, shaxsiy
tamoyillari va o‘zini tuta bilish qobiliyatidan kelib chiqadigan tizimdir. Axloqiy
tuzilish shaxsiy qarashlar, jamiyat qadriyatlari va oilaviy tarbiyaning ta’siri
ostida shakllanadi. Insonning axloqiy qadriyatlari uning kundalik hayotdagi
harakatlarini belgilaydi, ijtimoiy munosabatlarini shakllantiradi va uning
jamiyatga moslashuvchanlik darajasiga ta’sir ko‘rsatadi. Mahkumlarning
axloqan tuzilganligini o‘rganish orqali ularning jinoyatchilikka olib kelgan
sabablarni va axloqiy zaifliklarini tushunish mumkin. Bu jarayon ichki ishlar
organlari uchun mahkumlar bilan ishlashda samarali chora-tadbirlarni ishlab
chiqish imkonini beradi. Axloqan tuzilganlik shaxsning ichki nizomlarini
anglash, noto‘g‘ri axloqiy qarashlarni aniqlash va ularni to‘g‘ri yo‘naltirish
imkonini beradi. Jinoyatchilikning oldini olish va reabilitatsiya jarayonida
axloqiy qadriyatlarni shakllantirish orqali mahkumlarga ularning noto‘g‘ri
qarashlarini tuzatishda yordam berish mumkin. Bu jarayon shaxsiy intizomni
tiklash,
o‘z-o‘zini
boshqarishni
rivojlantirish
va
jamiyatga
qayta
integratsiyalashuv jarayoniga yordam beradi. Mahkumlarning axloqan
tuzilganligini aniqlash uchun zamonaviy psixologik va diagnostik usullardan
keng foydalaniladi. Psixologik testlar, so‘rovnomalar, intervyu va kuzatish
usullari axloqiy tuzilish darajasini aniqlashda asosiy o‘rin tutadi. Ushbu
metodlar shaxsning ichki dunyosini ochib berishga, ularning axloqiy
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
127
qadriyatlarini aniqlashga va ular bilan qayta tarbiyaviy ishlarni olib borishda
samarali yondashuvlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
Misol uchun, psixologik testlar shaxsning axloqiy qarashlari va qoidalari haqida
kengroq ma’lumot olishga imkon beradi. So‘rovnomalar va intervyu orqali
shaxsning ichki axloqiy tuzilishini va xulq-atvorining asosiy sabablarini aniqlash
mumkin. Mahkumlar bilan olib boriladigan chuqur intervyular esa ularning
shaxsiy dunyoqarashini va axloqiy zaifliklarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Shu orqali reabilitatsiya jarayonida samarali va individual yondashuvni qo‘llash
imkoniyati oshadi.
Reabilitatsiya jarayonida ta’lim va tarbiya dasturlari
Mahkumlarning axloqan tuzilganligini yaxshilash va ularni jamiyatga
qayta integratsiyalashda reabilitatsiya dasturlari muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
dasturlar mahkumlarni o‘z noto‘g‘ri qarashlarini tuzatishga, yangi qadriyatlarni
shakllantirishga va o‘zini tuta bilish qobiliyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
Ta’lim va tarbiya dasturlari orqali mahkumlarga axloqiy qadriyatlar va ularning
hayotga ta’siri haqida chuqurroq tushunchalar beriladi. Reabilitatsiya dasturlari,
odatda, shaxsiy rivojlanish, o‘z-o‘zini tahlil qilish va o‘ziga nisbatan tanqidiy
qarash shakllanishiga qaratilgan turli psixologik mashg‘ulotlar va treninglarni
o‘z ichiga oladi. Bu jarayonda axloqiy qadriyatlarni o‘rgatuvchi mashg‘ulotlar va
shaxsiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlovchi dasturlar ham muhim o‘rin tutadi.
Shaxsning ichki intizomi va axloqiy rivojlanishi uning jamiyatda qayta o‘rnini
topishiga va jinoyatchilikka qaytmaslikka katta yordam beradi.
Axloqiy qadriyatlarni rivojlantirishning jamiyat xavfsizligiga ta’siri
Mahkumlarning axloqan tuzilganligini tiklash va ularda ijtimoiy
moslashuvchanlikni shakllantirish jamiyat xavfsizligini mustahkamlashda ham
muhim ahamiyatga ega. Axloqiy qadriyatlarni rivojlantirish orqali
jinoyatchilikning oldini olish va qayta jinoyat sodir etishni kamaytirish mumkin.
Ichki ishlar organlari mahkumlarning axloqan tuzilganligini baholash va ularni
ijtimoiy hayotga moslashuvchan qilib tarbiyalash orqali jamiyatdagi umumiy
jinoyatchilik darajasini kamaytirishi kutilmoqda. Shu orqali reabilitatsiya
jarayonida samaradorlik oshib, mahkumlarning ijtimoiy moslashuvi yuksaladi.
Axloqan tuzilganlikning psixologik aspektlari va shaxsning ichki
qarashlari
Mahkumlarning axloqan tuzilganlik darajasini tahlil qilishda psixologik
aspektlarni o‘rganish katta ahamiyatga ega. Jinoyatchilikning aksariyat hollarda
shaxsning ichki dunyosi, ularning stressga chidamliligi va konfliktli vaziyatlarda
qanday javob qaytarishiga bog‘liq. Axloqiy tuzilish buzilgan holatlarda
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
128
mahkumlar ko‘pincha o‘z hissiyotlarini nazorat qila olmasligi va impulsiv
harakatlar bilan jinoyat sodir etishi mumkin. Shu bois, ichki ishlar organlari
psixologlari axloqan tuzilganlikning psixologik jihatlarini aniqlash va har bir
mahkum bilan individual ishlash orqali ularning ijtimoiy hayotga moslashuv
darajasini oshirishga intiladilar. Psixologik baholash vositalari shaxsning hissiy
o‘zini boshqarish qobiliyati, motivatsiya darajasi va stressga qarshi kurashish
uslublarini aniqlashga yordam beradi. Ayniqsa, psixoterapiya, konsultatsiya va
guruh treninglari orqali mahkumlarda mavjud bo‘lgan axloqiy va psixologik
zaifliklarni to‘g‘rilash mumkin. Ushbu jarayon mahkumlarga o‘z his-tuyg‘ularini
anglash va ijtimoiy moslashuvchanlikni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Natijada, ular o‘z harakatlariga tanqidiy baho bera olish va xatti-harakatlarini
boshqarishga o‘rgatish orqali jamiyatga qayta moslashuvchanlikni ta’minlash
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Xulosa
Mahkumlarning axloqan tuzilganligini aniqlash va reabilitatsiya
jarayonida axloqiy rivojlanishni ta’minlash, jinoyatchilikning oldini olish va
jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash uchun muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot davomida o‘rganilgan axloqan tuzilganlik tushunchasi, uning
shakllanish omillari va ichki ishlar organlari tomonidan qo‘llaniladigan
diagnostik va psixologik usullar mahkumlarning axloqiy qadriyatlarini to‘g‘ri
yo‘naltirish imkonini beradi. Axloqiy tuzilganlik darajasini baholash orqali ichki
ishlar organlari har bir mahkum bilan individual yondashuvni qo‘llab, ularning
shaxsiy qarashlarini o‘zgartirish, jamiyatga qayta moslashishlariga yordam
berishi mumkin. Mahkumlarning axloqan tuzilganligini tahlil qilish jarayonida
psixologik va ijtimoiy reabilitatsiya dasturlarining ahamiyati katta ekanligi
aniqlandi. Ta’lim, tarbiya va psixoterapiya uslublari orqali shaxslar o‘z-o‘zini
tahlil qilishga va o‘z harakatlariga tanqidiy baho bera olishga o‘rgatiladi. Bu esa
mahkumlarning ijtimoiy hayotga qayta integratsiyalashuvini osonlashtiradi,
ularni to‘g‘ri qadriyatlar bilan qayta shakllantiradi va kelgusida jinoyat sodir
etish ehtimolini kamaytiradi. Axloqiy tuzilganlikni aniqlashda foydalaniladigan
psixologik testlar, intervyular va boshqa diagnostik usullar mahkumlar bilan
ishlashda ichki ishlar organlari uchun samarali vosita hisoblanadi. Shu bilan
birga, axloqiy tuzilganlikni shakllantirish jarayonida reabilitatsiya dasturlari
orqali mahkumlarning noto‘g‘ri axloqiy qarashlarini to‘g‘irlash va ularni
jamiyatda faol, ijobiy o‘rin topishga yo‘naltirish mumkin.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
129
Xulosa qilib aytganda, mahkumlarning axloqan tuzilganligini to‘g‘ri baholash va
qayta tarbiyaviy dasturlar orqali ularga ijtimoiy moslashuv imkonini yaratish
jamiyat xavfsizligini ta’minlashda muhim qadamdir. Tadqiqot natijalari
mahkumlarning axloqiy rivojlanishini ta’minlash orqali jamiyatga xavfsiz va
barqaror ijtimoiy muhitni yaratishga xizmat qilishi kutilmoqda. Shu sababli,
ichki ishlar organlari mahkumlarni axloqan tuzilganligini yanada samarali
baholash va ularga psixologik yordam ko‘rsatish orqali jamiyatda jinoyatchilik
darajasini pasaytirish yo‘lida o‘z faoliyatini yanada takomillashtirishi zarur
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmadjonov, A. (2020). Jinoyat psixologiyasi: Nazariy va amaliy jihatlar.
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi.
2.
Murodov, I. (2018). Reabilitatsiya va reabilitatsiya dasturlari: Nazariy
asoslar va amaliy uslublar. Samarqand: Samarqand davlat universiteti.
3.
Raximov, O. (2019). Axloqiy qadriyatlar va shaxsiy rivojlanish. Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi.
4.
Tashkent, A. (2021). Ichki ishlar organlari va jinoyatchilik: Yangiliklar va
tajribalar. Toshkent: Fan va texnologiyalar.
5.
Mustafayev, F. (2017). Mahkumlarning psixologik holati: Axloqan
tuzilganlik bahosi. Buxoro: Buxoro davlat universiteti.
6.
Samatov, R. (2022). Mahkumlar bilan ishlash: Nazariy va amaliy jihatlar.
Toshkent: O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti.
7.
Ziyodov, E. (2016). O‘zbekistonda reabilitatsiya va jinoyatchilikni
kamaytirish. Andijon: Andijon davlat universiteti.
8.
Shomurodov, B. (2023). Mahkumlar axloqiy tuzilganligi va jamiyatga
integratsiya. Farg‘ona: Farg‘ona davlat universiteti.
9.
Dadajonov, K. (2020). Ichki ishlar organlari faoliyatida psixologik
yondashuvlar. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi.
10.
Bekmurodova, N. (2021). O‘zbekiston jinoyat kodeksi va uning axloqiy
asoslari. Toshkent: O‘zbekiston davlat universiteti.
11.
Етмишбоев М. Спорт агентлари фаолиятини лицензиялаш
масалалари //Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 6/S. – С. 381-386.
12.
Ogli Y. M. M. The place and role of insurance in the activity of agents in the
sports field //International Journal Of Law And Criminology. – 2023. – Т. 3. – №.
08. – С. 63-66.
13.
Mirsharapov A.G. Indicators of physical and technical preparation of
cadets playing mini-football and football at the mia academy //Mental
Enlightenment Scientific-Methodological Journal. – 2023. – Т. 4. – №. 03. – С.
131-135.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
130
14.
Mirsharapov A. G. Features of physical and technical training of cadets
engaged in football and mini-football //Eurasian Journal of Sport Science. –
2023. – Т. 1. – №. 2. – С. 95-97.
15.
Ахмедова С.Т. Об актуальных проблемах совершенствования
административного законодательства Республики Узбекистан. – 2022.
16.
Ахмедова С.Т. К Вопросу об освидетельствовании на состояние
опьянения водителей транспортных средств //Евразийский журнал
технологий и инноваций. – 2024. – Т. 2. – №. Special Issue 6. – С. 55-59.
