THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
60
INTERNETDAN FOYDALANISHGA BO‘LGAN HUQUQNI XALQARO-
HUQUQIY JIHATDAN TARTIBGA SOLISH
Teshayeva Gulira’no Asomiddin qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13752816
Zamonaviy sharoitda Internetning ahamiyatini ortiqcha baholab
bo‘lmaydi. Uning afzalliklari, ehtimol, hamma uchun ochiqdir. Shu bilan birga,
Internet, insoniyatning ko‘pgina boshqa ixtirolaridan farqli o‘laroq, an’anaviy
usullardan
foydalangan
holda
xalqaro-huquqiy
tartibga
solishni
murakkablashtiradigan xususiyatlarga ega. Xususan, tartibga solish usulini
belgilashda e’tiborga olinishi kerak bo‘lgan asosiy xususiyatlardan biri bu
Internetning ekstraterritorialligidir.
Global kompyuter tarmog‘idagi axborot almashinuvi munosabatlarini
xalqaro-huquqiy tartibga solishning mavjud tizimining qonuniyatlarini aniqlash
uchun turli xalqaro-huquqiy hujjatlar tahlil qilinadi. 1966-yil 19-dekabrdagi
“Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risida”gi xalqaro Paktning 19 va 20-
bandlarida “axborot erkinligi va ma’lum turdagi ma’lumotlarni tarqatishni
umumiy taqiqlash to‘g‘risidagi asosiy qoidalar, axborot almashish masalalari
bo‘yicha boshqa ko‘p tomonlama shartnomalar, O‘zbekiston Respublikasi
tomonidan boshqa davlatlar o‘rtasida tuzilgan ikki tomonlama shartnomalarda
mavjud bo‘lib, huquqiy axborot almashish, axborotlashtirish va axborot
almashinuvi sohasidagi hamkorlikning boshqa masalalarini qamrab oladi.
Shu bilan birgalikda, axborot almashinuvi sohasidagi davlatlararo
munosabatlar xalqaro miqyosda axborotni tarqatishning turli jihatlarini tartibga
soluvchi xalqaro huquq normalari va tamoyillariga bo‘ysunadi. Bunday
kelishuvlar qatorida: 1923-yildagi “Pornografik nashrlarning tarqalishiga qarshi
to‘g‘risida”gi konvensiya, 1936-yildagi “Tinchlik uchun eshittirishdan
foydalanish to‘g‘risida”gi xalqaro konvensiya, 1948-yildagi “Ta’lim, ilmiy va
madaniy xususiyatga ega vizual va ovozli materiallarning xalqaro almashinuviga
ko‘maklashish to‘g‘risida”gi bitim, 1950-yildagi “Oʻquv, ilmiy va madaniy
xarakterdagi materiallarni olib kirish toʻgʻrisida”gi bitim, 1958-yildagi “Xalqaro
nashrlar almashinuvi toʻgʻrisida”gi konvensiya, 1958-yildagi “Davlatlar oʻrtasida
rasmiy nashrlar va hukumat hujjatlari almashinuvi toʻgʻrisida”gi konvensiya,
Xalqaro elektraloqa ittifoqining 1979-yildagi “Radio aloqasi reglamenti (oxirgi
2002-yilda qayta koʻrib chiqilgan), “Xalqaro elektraloqa” konvensiyasi,
shuningdek mualliflik huquqi sohasidagi bir qator xalqaro shartnomalar kiradi.
Xalqaro huquqning umume’tirof etilgan asosiy tamoyillariga ko‘ra, har
qanday ommaviy axborotni tarqatish faqat tinchlik va o‘zaro tushunish
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
61
manfaatlarini ko‘zlab amalga oshirilishi kerak. Masalan, “Tinchlik uchun
radioeshittirishdan foydalanish toʻgʻrisida”gi Jeneva konvensiyasiga (1936-yil)
muvofiq “boshqa davlatlarning ichki tartibi va xavfsizligiga” toʻgʻri kelmaydigan
harakatlarni qoʻzgʻatuvchi eshittirishlar taqiqlanadi (1-modda). Ushbu
Konvensiya tomonlarni o‘z hududida bunday eshittirishlarni to‘xtatish
choralarini ko‘rish, shuningdek, ularning radiostansiyalarining eshittirishlari
urushga yoki urushga olib kelishi mumkin bo‘lgan harakatlarga chaqirmasligini
ta’minlashga majbur qiladi
1
.
1966-yildagi “Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risida”gi xalqaro paktda
shunday deyilgan: “Har qanday urush tashviqoti qonun bilan taqiqlanadi (20-
modda)”
2
.
Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining
rivojlanishi
jinoyatchilikning rivojlanishi uchun yangi imkoniyatlar yaratayotganini tan
olish kerak. Masalan, BMT Bosh Assambleyasining 2010-yil 21-dekabrda qabul
qilingan 65/230-rezolyutsiyasi bilan qabul qilingan “Global muammolarni hal
qilishning
integratsiyalashgan
strategiyalari:
o‘zgaruvchan
dunyoda
jinoyatlarning oldini olish va jinoiy adliya tizimlari to‘g‘risida”gi Salvador
deklaratsiyasida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish
muhim ahamiyatga ega ekanligi qayd etilgan va Internetning kengayishi
jinoyatchilar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi va jinoyatchilikning o‘sishiga
yordam beradi (39-band).
Bundan tashqari, xalqaro shartnomalarda Internetdan foydalanish
bo‘yicha aniq qoidalar belgilanmagan sharoitlarda yangi axborot
texnologiyalarini rivojlantirish bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga solish
uchun muhim bo‘lgan xalqaro tashkilotlarning hujjatlari tahlil qilinadi. BMT
Bosh Assambleyasi tomonidan 1970-yil 24-oktabrda qabul qilingan “Birlashgan
Millatlar Tashkilotining Ustaviga muvofiq davlatlar oʻrtasidagi doʻstona
munosabatlar va hamkorlik toʻgʻrisida”gi xalqaro huquq tamoyillari
deklaratsiyasi, “Ilmiy-texnikaviy taraqqiyotdan foydalanish toʻgʻrisida”gi
deklaratsiya ana shunday hujjatlar qatoriga kiradi. BMT Bosh Assambleyasi
tomonidan 1975-yil 24-noyabrda qabul qilingan “Tinchlik manfaatlari va
insoniyat manfaati uchun OAVning tinchlik va xalqaro anglashuvni
mustahkamlashga, inson huquqlarini rivojlantirishga va inson huquqlarini
rivojlantirishga qoʻshgan hissasiga oid asosiy tamoyillar deklaratsiyasi” va 1978-
yil 28-noyabrda YuNESKO Bosh konferensiyasi tomonidan qabul qilingan
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
62
“Irqchilik va aparteidga qarshi kurash va urushga undash to‘g‘risida”gi
deklaratsiya ham bog‘liqdir.
Internetdagi munosabatlar, birinchi navbatda, xalqaro huquqning asosiy
tamoyillari bilan tartibga solinadi, ularning doirasi elektron aloqa
texnologiyalarining rivojlanishi bilan kengaydi.
Xalqaro huquqning asosiy tamoyillari bilan bir qatorda tarmoq paydo
boʻlgunga qadar shakllangan xalqaro axborot almashinuvining maxsus huquqiy
tamoyillari va fan-texnika taraqqiyotidan foydalanish tamoyillari Internet
tarmogʻidagi munosabatlarga ham oʻz taʼsirini kengaytirdi.
Elektron aloqa texnologiyalarini rivojlantirish jarayonida elektron
ma’lumotlarning
xalqaro
almashinuvining
maxsus
tamoyillari
shakllantirilmoqda,
masalan,
davlatlar
o‘z
hududlarida
kompyuter
tarmoqlarining tinch maqsadlarda ishlashini tan olish prinsipi va unga muvofiq
kompyuter tarmoqlaridan huquqbuzarliklarni sodir etish vositasi sifatida
foydalanish mumkin emas.
Xalqaro-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish jarayonida bugungi kunda
Internet asosan o‘rnatilgan xalqaro-huquqiy odatlar hisobiga rivojlanayotgani
haqidagi xulosa asoslandi.
Milliy qonunchilikni tahlil qilish zarurati global kompyuter tarmog‘i
huquqiy tartibga solishning murakkab obyekti ekanligi bilan bog'liq va huquqiy
tartibga solish subyektining xususiyatlari axborot almashinuvi munosabatlarini
huquqiy tartibga solish tizimiga kiritish zarurligini belgilab berdi. Internet
nafaqat xalqaro huquq normalari, balki xalqaro huquq normalariga zid
bo'lmagan milliy qonunchilik hamdir. Bundan tashqari, xalqaro huquqiy
hujjatlarni ishlab chiqishda alohida davlatlarning huquq ijodkorligi va huquqni
qo‘llash faoliyati tajribasi hisobga olinishi mumkin.
E’tibor talab qiladigan yana bir omil shundaki, Internetni xalqaro-
huquqiy tartibga solish haqida gap ketganda, tarmoqning o‘zini emas, balki
munosabatlarni tartibga solishni tushuniladi. Tarmoq tufayli yuzaga keladigan
ijtimoiy munosabatlar tartibga solinishi kerak, Internet esa ularning paydo
bo‘lishining o‘ziga xos usulidir. Aynan shu munosabatlar huquq bilan tartibga
solinadi. Internetning o‘zini huquqiy ma’noda jismoniy va yuridik shaxslar
o‘rtasida texnik vositalar orqali bir-biri bilan aloqa qiladigan huquqiy
munosabatlarning paydo bo‘lishining o‘ziga xos usuli sifatida ta’riflash mumkin.
Telekommunikatsiya tarmog‘i sifatida Internet – atrofdagi dunyo, uning
obyektlari, jarayonlari va hodisalari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni uzatish vositasi
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
63
bo‘lib, ularni bevosita kompyuterda qayta ishlash imkonini beradigan shaklda
obyektivlashtirilgan
3
.
Internet aslida ma’lumotni o‘z ichiga olmaydi, balki kompyuterlarda
mavjud bo‘lgan fayllar yoki hujjatlardagi ma’lumotlar uchun vosita sifatida
ishlaydi. Internet kompyuter tarmog‘i sifatida hech qanday yangi obyektlar va
tovarlarni yaratmaydi, faqat ularni yaratish, joylashtirish va tarmoq
foydalanuvchilari o‘rtasida sotish imkoniyatlarini beradi
4
.
Internet o‘zining alohida mulkiga ega emas, chunki unda ishlatiladigan
moddiy va axborot resurslari mulk huquqi asosida turli xil subyektlarga tegishli
(aloqa kanallari – telekommunikatsiya kompaniyalari; tarmoqqa ulanishni
amalga oshiradigan kompyuterlar - provayderlar; foydalanuvchilarning
kompyuterlari - foydalanuvchilarning o‘zlari; magistral tarmoqlarning ishlashi
uchun apparat va dasturiy ta’minot - bunday tarmoqlarning egalari va
boshqalar). Internet har qanday mustaqil huquq va majburiyatlarni o‘z
zimmasiga olishga qodir emas, chunki internetda ishlash paytida yuzaga
keladigan har bir huquqiy munosabatlarning orqasida ma’lum bir huquqiy
layoqat subyekti turadi
5
. Internetni sotish yoki sotib olish mumkin emas
(masalan, faqat internetga kirish xizmatlarini sotib olinadi, ammo bu internetni
sotib olish emas). Internet o‘z-o‘zidan, bitimlar obyekti bo‘la olmaydi
6
.
Afsuski, hozirgi vaqtda Internetdagi munosabatlar xalqaro huquq bilan
tartibga solinmaydi. Ularni xalqaro-huquqiy tartibga solish zarurati allaqachon
o‘tib ketgan, ammo tegishli normalar mavjud emas. Garchi bu Internetni
xalqaro-huquqiy tartibga solish bo‘lsa-da, bizning fikrimizcha, zamonaviy
sharoitda - davlatlar tomonidan ma’qullanadigan va ular tomonidan to‘g‘ri
amalga oshiriladigan tegishli normalar va qoidalarning yo‘qligi, millatlararo
tabiati tufayli eng dolzarbdir. Internet, uning transchegaraviy tabiati, Internetga
ochiq va universal kirish imkoniyati, tarmoqning yagona egasining yo‘qligi va
boshqa omillar bilan bog‘liq.
Bizning fikrimizcha, Internetni tartibga solish quyidagi fikrlarni hisobga
olishi kerak. Birinchidan, u ham xususiy, ham xalqaro huquqi bilan tartibga
solinadi. Shu ma’noda, Internetga oid qoidalar ko‘pincha murakkab xarakterga
ega bo‘lib, qonunning davlat va xususiy bo‘linishi fonga o tadi. Ikkinchidan, faqat
milliy qonunchilik bilan cheklanib bo‘lmaydi, chunki tarmoq arxitekturasining
o‘zi transchegaraviy bo‘lib, mavjud tartibga solishning aksariyati xalqaro
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
64
hujjatlarda to‘plangan. Uchinchidan, xususiy subyektlarning internetni tartibga
solishdagi ishtiroki xalqaro ham, milliy internet huquqida ham yumshoq huquq
normalarining mavjudligini oldindan belgilab beradi, bu normaning umumiy
majburiyligi va uning “davlat kelib chiqishi” asosida huquq manbalarining
klassik iyerarxiyasiga ta’sir qiladi”. To‘rtinchidan, Internet tarmog‘ini huquqiy
tartibga solish manbalarining xilma-xilligi ushbu sohada davlat va xususiy
huquq, shuningdek, milliy va xalqaro normalar o‘rtasidagi qarama-qarshilik va
raqobatni bartaraf etishga qodir bo‘lgan qonunlar ziddiyatini ishlab chiqish
zaruriyatini keltirib chiqaradi.
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda Internet tarmog‘ini xalqaro-
huquqiy tartibga solish masalalariga batafsilroq to‘xtalib o‘tish zarur.
Xalqaro huquq tizimi ham davlatlararo munosabatlar tizimi ham
tabaqalanish, ham integratsiyalashuv bilan tavsiflanadi. Davlatlararo
hamkorlikning yangi yo‘nalishlari va shunga mos ravishda xalqaro huquqning
yangi institutlari va tarmoqlari paydo bo‘lmoqda. Xalqaro huquqning turli
sohalari umumiy asosda yagona tizimga o‘zaro bog‘langan. Xalqaro axborot
huquqi shakllanayotgani, ularning manbalari ko'plab konventsiyalar, nizomlar,
shartnomalar va xalqaro tashkilotlarning aktlari (1990-yillarning boshlarida
huquqshunoslar xalqaro kompyuter huquqining asosiy tamoyillarini ishlab
chiqish zarurligini ta'kidlaganlar.
O.V.Mozolinaning
so‘zlariga ko‘ra, alohida davlat
tomonidan
ekstraterritoriallik bilan ajralib turadigan Internetni mustaqil tartibga solishga
qaratilgan har qanday urinish davlat yurisdiktsiyasi nuqtai nazaridan qarama-
qarshidir hisoblanadi
7
. Bundan tashqari, Internet “tashkiliy birlikka”ega emas
(huquqiy ma’noda dunyoning hech bir davlatida bunday nomdagi kompyuter
tarmog‘ining yagona egasi yoki egasi sifatida faoliyat yuritadigan tashkiliy
tuzilma mavjud emas)
8
.
Xalqaro axborot almashinuvi sohasidagi hamkorlikni tartibga soluvchi
xalqaro huquqiy bazani ishlab chiqish katta qiyinchilik va sekinlik bilan davom
etmoqda. Buning asosiy sababi axborot almashinuvi sohasidagi xalqaro
shartnomalarda qo‘llaniladigan tushunchalarni
belgilashdagi
qarama-
qarshiliklardir. Xalqaro axborot almashinuvi sohasida asosiy xalqaro-huquqiy
norma va tamoyillarni qabul qilish jarayonida ko‘plab muammolar yuzaga
keladi. Biroq, bu sohada ba'zi yutuqlarni qayd etish kerak. Turli hisob-kitoblarga
ko‘ra, hozirgi vaqtda xalqaro axborot munosabatlarining turli jihatlarini tartibga
soluvchi universal va mintaqaviy xususiyatga ega 65 dan ortiq xalqaro
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
65
shartnomalar mavjud. Bizning fikrimizcha, xalqaro huquqning yangi tarmog‘i -
xalqaro huquq subyektlarining axborotni erkin qidirish, olish va tarqatish bilan
bog'liq huquq va majburiyatlarini tartibga soluvchi xalqaro axborot huquqi jadal
shakllanmoqda.
Shunday qilib, bizning fikrimizcha, axborot tarqatilishini tartibga solish va
tartibga solishdagi mavjud xalqaro tartibga soluvchi kamchiliklar yoki
bo‘shliqlar xalqaro tashkilotlar orqali xalqaro nazorat yordamida hal qilinishi
kerak. Milliy va xalqaro axborot xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha doimiy
o‘zgaruvchan muhit ta’sirini hisobga olgan holda xalqaro axborot almashinuvi
sohasidagi davlatlararo munosabatlarni muvofiqlashtirish va tartibga solish
uchun muvofiqlashtirilgan xalqaro-huquqiy me’yoriy bazani yaratish zarur
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Международное право / отв. ред. Ю.М. Колосов, В.И. Кузнецов. М., 1998.
2. Петровский, С. В. Интернет-услуги в правовом поле России / С. В.
Петровский. - М.: Издательский сервис, 2003.
3. Якушев М. В. Интернет и право / М.В.Якушев // Законодательство. -
1997. - № 1. - С. 21-30.
4. Войниканис Е.А. Информация. Собственность. Интернет: Традиция и
новеллы в современном праве /. Е.А.Войниканис, М.В.Якушев. - М.: Волтерс
Клувер, 2004.
5. Великомыслов Ю.Я. Пособие по защите ваших прав в сети Интернет /
Ю.Я.Великомыслов, А.В.Равлик [Электронный ресурс]. - Режим доступа:
http://allpravo.ru/library/doc2044p/instrum4935/
