THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
19
INSON HUQUQLARI SOHALARI BO‘YICHA XALQARO
STANDARTLAR VA MILLIY QONUN HUJJATLARINING QIYOSIY-
HUQUQIY TAHLILI
Mingboyeva Sakinabonu Shuhrat qizi
E-mail: mingboyevasakinabonu0202@gmail.com
“Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari
instituti” Milliy tadqiqot universiteti “Ekologiya va huquq” fakulteti “Huquqiy
fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13898232
Inson huquqlarini himoya qilish va targ‘ib qilish adolatli jamiyatning
muhim tarkibiy qismidir. Ushbu mavzu xalqaro shartnomalarda va O‘zbekiston
Respublikasi milliy qonunchiligida mustahkamlangan inson huquqlari xalqaro
standartlarini qiyosiy-huquqiy tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Ikki tomon
o‘rtasidagi asosiy maslalalarni o‘rganib chiqib, O‘zbekistonda inson huquqlarini
himoya qilishda erishilgan yutuqlar va duch kelayotgan muammolarni yoritib
berishni maqsad qilganmiz.
Inson Huquqlari Bo‘yicha Xalqaro Standartlar:
O‘zbekiston inson huquqlari bo‘yicha bir qator xalqaro shartnomalarni,
shu jumladan inson huquqlari Umumjahon deklaratsiyasini , fuqarolik va siyosiy
huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro Paktni, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar
to‘g‘risidagi xalqaro Paktni imzolagan. Ushbu shartnomalar fuqarolik, siyosiy,
iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlarni o‘z ichiga olgan a’zo davlatlar qo‘llab-
quvvatlashi kutilayotgan asosiy prinsiplar va standartlarni belgilaydi.
O‘zbekiston Respublikasida Milliy Qonunchilik:
1992 yilda qabul qilingan eski tahrirdagi va 2023-yil 30-aprel kuni o‘tkazilgan
O‘zbekiston Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul
qilingan yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi inson
huquqlarini kafolatlovchi asosiy normativ huquqiy hujjat bo‘lib xizmat qiladi .
Bundan tashqari, ichki qonunchilikni xalqaro standartlarga moslashtirish uchun
turli qonunlar qabul qilindi. Bular orasida inson huquqlari bo‘yicha 27.08.2004
yildagi O‘zbekiston respublikasining “Oliy majlisning inson huquqlari bo‘yicha
vakili (ombudsman) to‘g‘risida”gi qonuniga o‘zgartishlar va qo‘shimchalar
kiritish haqida 669-II-sonli qonuni , O‘zbekiston Respublikasining 07.01.2008
yildagi “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida” gi O‘RQ-139-son qonuni ,
O‘zbekiston Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida” gi
O‘RQ-699-son qonunlar milliy qonunchiligimizdagi eng asosiy normativ huquqiy
hujjatlar hisoblanadi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
20
Xalqaro standartlar va milliy qonun hujjatlarining qiyosiy-huquqiy tahlili:
Fuqarolik va siyosiy huquqlar:
Xalqaro standartlar: fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro Paktda
insonning yashash huquqi, erkinligi va xavfsizligi, shuningdek so‘z, yig‘ilish va
uyushma erkinliklari ta’kidlangan .
O‘zbekiston Respublikasining milliy qonunchiligi: O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining vii bobi, ya’ni shaxsiy huquq va erkinliklari haqida so‘z
boradi. Ushbu bobda keltirilgan 25-moddaga ko‘ra, yashash huquqi har bir
insonning ajralmas huquqidir va u qonun bilan muhofaza qilinadi. Inson
hayotiga suiqasd qilish eng og‘ir jinoyatdir. O‘zbekiston Respublikasida o‘lim
jazosi
taqiqlanadi.
Bundan
tashqari,
O‘zbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyasining 27-moddasiga ko‘ra, har kim erkinlik va shaxsiy daxlsizlik
huquqiga ega ekanligi keltitilib o‘tilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining muqqaddimasida keltitilgandek, inson huquq va
erkinliklariga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga, davlat suvereniteti
prinsiplariga sodiqligimizni tantanali ravishda e’lon qilib, ushbu Konstitutsiyani
qabul qilamiz va e’lon qilamiz kabi jumlalar mustahkamlangan. Yanada aqniqroq
qilib aytadigan bo‘lsak, milliy qonunchiligimiz yuqorida keltirilgan inson
huquqlari bo‘yicha xalqaro standartlarnitan oladi va yuqoridagi xalqaro
normalar milliy qonunchiligimizga mustahkamlab qo‘yilgan.
Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar:
Xalqaro standartlar: iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro
Paktda mehnat qilish, ta’lim olish va yetarli turmush darajasi kabi huquqlar
ko‘rsatilgan.
O‘zbekiston
Respublikasi
qonunchiligi:
O‘zbekiston
Respublikasi
Konstitutsiyasining IX bobi, ya’ni iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik
huquqlarga bag‘ishlangan. Ushbu normativ huquqiy hujjatning 42-moddasiga
ko‘ra, har kim munosib mehnat qilish, kasb va faoliyat turini erkin tanlash,
xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan qulay mehnat sharoitlarida
ishlash, mehnati uchun hech qanday kamsitishlarsiz hamda mehnatga haq
to‘lashning belgilangan eng kam miqdoridan kam bo‘lmagan tarzda adolatli haq
olish, shuningdek ishsizlikdan qonunda belgilangan tartibda himoyalanish
huquqiga ega. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining 03.09.1993 yildagi
“Fuqarolarning davlat pensiya ta’minoti to‘g‘risida” gi 938-XII-son qonuni va
30.04.2023 yildagi O‘zbekiston Respublikasining Mehnat Kodeksida ham
belgilangan.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
21
Yuqorida keltirilgan xalqaro standartlarga oid yana bir qoida O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 50 – moddasida o‘z aksini topgan bo‘lib,
normada har kim ta’lim olish huquqiga ega ekanligi mustahkamlangan.
Shuningdek, ushbu normaga oid 23.09.2020 yilda qabul qiningan O‘zbekiston
Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida” gi O‘RQ-637-son qonuni asos sifatida
xizmat qiladi. Ushbu normativ huquqiy hujjatlar fuqarolarning turmush
darajasini yaxshilashga harakat qilindi.
Zaif guruhlar “Ijtimoiy himoyaga muhtojlar” ning huquqlari:
Xalqaro standartlar: xalqaro shartnomalar zaif guruhlarni, shu jumladan ayollar,
bolalar va milliy, etnik, diniy ozchiliklarni himoya qilishni ta’kidlaydi.
O‘zbekiston Respublikasi milliy qonunchiligi: O‘zbekiston xotin-qizlar va bolalar
huquqlarini himoya qiluvchi aniq normativ huquqiy hujjatlar qabul qildi. Biroq,
gender asosidagi zo‘ravonlik va milliy, etnik va diniy ozchilik guruhlariga
nisbatan kamsitish bilan bog‘liq muammolarni hal qilish uchun doimiy
harakatlar talab etiladi.
Muammolar va tavsiyalar:
O‘zbekiston qonunchiligini inson huquqlari bo‘yicha xalqaro standartlarga
moslashtirish borasida yutuqlarga erishayotgan bo‘lsa-da, muammolar davom
etmoqda. Bugungi kunda juda alohida e’tibor berilayotgan bo‘lsa-da, siyosiy
plyuralizmni cheklash va so‘z erkinligini cheklash kabi masalalar ko‘proq
e’tiborga muhtoj. Hukumat ushbu muammolarni hal qilish uchun fuqarolik
jamiyati bilan doimiy muloqot olib borishga talab etiladi, bu esa milliy qonunlar
xalqaro majburiyatlarni barcha fuqarolar uchun aniq huquqlarga aylantirishini
ta’minlaydi. Shuningdek, milliy, etnik va diniy ozchilik guruhlariga nisbatan
kamsitish bilan bog‘liq muammolarni hal qilish uchun muayyam normativ
huquqiy hujjatni qabul qilish jarayonida doimiy harakatlar talab etiladi.
Xulosa qilib aytganda, qiyosiy-huquqiy tahlil inson huquqlari bo‘yicha xalqaro
standartlar va O‘zbekiston milliy qonunchiligi o‘rtasida sezilarli muvofiqlikni
ko‘rsatmoqda. Mamlakat o‘z fuqarolarining huquqlarini himoya qilish
majburiyatini ko‘rsatib, ushbu standartlarni o‘z Qonunchilik bazasiga kiritish
choralarini ko‘rdi. Biroq, qolgan muammolarni hal etish O‘zbekistonda inson
huquqlari himoyasini amalga oshirish va amalga oshirishni kuchaytirish
bo‘yicha doimiy sa’y-harakatlarni talab qiladi. Hukumat va fuqarolik jamiyati
o‘rtasida davom etayotgan muloqot bu borada yanada olg‘a siljish uchun muhim
ahamiyat kasb etadi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
22
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Universal Declaration of Human Rights Creadted: 1948 Ratified 10
December 1948. https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-
human-rights;
2.
1992 yilda qabul qilingan eski tahrirdagi va 2023-yil 30-aprel kuni
o‘tkazilgan O‘zbekiston Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish
orqali qabul qilingan yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
https://lex.uz/docs/-6445145;
3.
27.08.2004 yildagi O‘zbekiston Respublikasining “Oliy majlisning inson
huquqlari bo‘yicha vakili (ombudsman) to‘g‘risida”gi qonuniga o‘zgartishlar va
qo‘shimchalar kiritish haqida 669-II-sonli qonuni, https://lex.uz/docs/-276159;
4.
O‘zbekiston Respublikasining 07.01.2008 yildagi “Bola huquqlarining
kafolatlari to‘g‘risida” O‘RQ-139-son qonuni, https://lex.uz/acts/-1297315;
5.
International Covenant on Civil and Political Rights adopted 16 December
1966
by
General
Assembly
resolution
2200A
(XXI)
https://www.ohchr.org/en/instrumentsmechanisms/instruments/internationa
l-covenant-civil-and-political-rights;
6.
O‘zbekiston Respublikasining 03.09.1993 yildagi “Fuqarolarning davlat
pensiya ta’minoti to‘g‘risida” gi 938-XII-son qonuni, https://lex.uz/acts/-
112314;
7.
30.04.2023 yildagi O‘zbekiston Respublikasining Mehnat Kodeksi 13 bob,
https://lex.uz/ru/docs/-6257288.
