THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
10
MUSTAQILLIK YILLARIDA NODAVLAT TA'LIM
MUASSASALARINING PAYDO BO'LISHI VA RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
Nigmatova Sadoqatxon G'ulomahmadovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.13897428
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O'zbekistonda mustaqillik yillarida nodavlat
oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanish jarayoni tahlil qilingan.
Tadqiqot davomida nodavlat OTMlarning paydo bo'lishi sabablari, huquqiy
asoslari, rivojlanish bosqichlari va hozirgi holati o'rganilgan. Shuningdek, ushbu
sohada mavjud muammolar va istiqboldagi vazifalar ham ko'rib chiqilgan.
Kalit so'zlar:
nodavlat oliy ta'lim, xususiy universitetlar, ta'lim islohotlari,
oliy ta'lim tizimi, O'zbekiston
Аннотация:
В данной статье анализируется процесс возникновения и
развития негосударственных высших учебных заведений в Узбекистане в
годы независимости. В ходе исследования изучались причины
возникновения, правовые основы, этапы развития и современное
состояние негосударственных вузов. Также были рассмотрены
существующие проблемы и задачи на перспективу в этой области.
Ключевые слова:
негосударственное высшее образование, частные
университеты, образовательные реформы, система высшего образования,
Узбекистан
Abstract:
This article analyzes the emergence and development process of
non-governmental higher education institutions during the years of
independence in Uzbekistan. During the study, the causes, legal basis, stages of
development and current state of the emergence of non-state Osms were
studied. The field also addressed existing problems and prospective tasks.
Keywords:
non-governmental higher education, private universities,
education reform, higher education system, Uzbekistan
Mustaqillik yillarida O'zbekiston oliy ta'lim tizimida tub o'zgarishlar ro'y
berdi. Ana shunday muhim o'zgarishlardan biri nodavlat oliy ta'lim
muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi hisoblanadi. Sobiq Ittifoq davrida
faqat davlat oliy o'quv yurtlari faoliyat yuritgan bo'lsa, mustaqillikdan so'ng
xususiy universitetlar ham tashkil etila boshlandi. Bu jarayon o'z navbatida oliy
ta'lim sohasida raqobat muhitini shakllantirish, ta'lim sifatini oshirish va xalqaro
standartlarga moslashtirishga xizmat qildi [1].
Nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi o'zbek
jamiyatida katta qiziqish va muhokamalarni keltirib chiqarmoqda. Chunki bu
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
11
jarayon mamlakat ta'lim tizimining rivojlanishi va jahon ta'lim makoniga
integratsiyalashuvi bilan bevosita bog'liq. Shu bois ushbu mavzuni chuqur
o'rganish va tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot ishida asosan tarixiy-qiyosiy tahlil, statistik ma'lumotlarni
o'rganish va umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Shuningdek, mavzuga oid
ilmiy adabiyotlar, huquqiy-me'yoriy hujjatlar va statistik ma'lumotlar tahlil
qilindi.
Nodavlat oliy ta'lim muassasalari faoliyatini o'rganishga bag'ishlangan bir
qator ilmiy ishlar mavjud. Jumladan, A.Xolbekov o'zining "O'zbekistonda
nodavlat oliy ta'lim: muammolar va istiqbollar" nomli monografiyasida ushbu
sohaning huquqiy asoslari, rivojlanish tendensiyalari va mavjud muammolarni
atroflicha tahlil qilgan [2].
B.Xodjayev va D.Qodirovlar tomonidan chop etilgan "O'zbekistonda
nodavlat oliy ta'lim muassasalari faoliyatini takomillashtirish masalalari" nomli
maqolada esa xususiy universitetlarning samaradorligini oshirish yo'llari
ko'rsatib o'tilgan [3].
Shuningdek, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 15-
sentabrdagi "Nodavlat ta'lim xizmatlari ko'rsatish faoliyatini yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi qarori hamda 2019-yil 24-
dekabrdagi "Nodavlat ta'lim tashkilotlari faoliyatini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to'g'risida"gi 1028-son qarori kabi me'yoriy hujjatlar ham tahlil
qilindi [4; 5].
NATIJALAR
O'tkazilgan tadqiqot natijasida O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim
muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishining quyidagi asosiy bosqichlari
aniqlandi:
1.
1991-2000-yillar - dastlabki nodavlat OTMlarning tashkil etilishi.
1992-yilda "Ta'lim to'g'risida"gi qonun qabul qilinib, unda nodavlat ta'lim
muassasalari faoliyatiga ruxsat berildi [6].
2.
2001-2010-yillar - nodavlat OTMlar sonining sekin-asta ko'payishi.
2005-yilda 5 ta nodavlat OTM faoliyat yuritgan bo'lsa, 2010-yilga kelib ularning
soni 10-taga yetdi [7].
3.
2011-2016-yillar - nisbiy turg'unlik davri. Bu davrda nodavlat
OTMlar soni deyarli o'zgarmadi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
12
4.
2017-yildan hozirgi kungacha - jadal rivojlanish davri. 2017-yilda 5
ta bo'lgan nodavlat OTMlar soni 2022-yilga kelib 38 taga yetdi [8]. Hozirda
ularning soni 76 tani tashkil etmoqda [9].
TAHLIL VA MUHOKAMA
Nodavlat oliy ta'lim muassasalarining paydo bo'lishi va rivojlanishi bir
qator omillar bilan bog'liq. Birinchidan, mustaqillikdan so'ng bozor
iqtisodiyotiga o'tish jarayonida ta'lim sohasida ham xususiy sektor shakllanishi
tabiiy edi. Ikkinchidan, oliy ma'lumotli kadrlarga bo'lgan talabning keskin
oshishi natijasida davlat OTMlari bu ehtiyojni to'liq qondira olmadi.
Uchinchidan, aholi daromadlarining oshishi natijasida to'lov-kontrakt asosida
o'qishga qodir bo'lganlar soni ko'paydi [10].
Shu bilan birga, nodavlat OTMlarning rivojlanishida bir qator muammolar
ham kuzatilmoqda:
Professor-o'qituvchilar tarkibining yetishmasligi;
Moddiy-texnik bazaning zaif ekanligi;
Ta'lim sifatining past darajadaligi;
Bitiruvchilarning ish bilan ta'minlanishi borasidagi qiyinchiliklar;
Moliyaviy barqarorlikning yetarli emasligi.
XULOSALAR
Xulosa qilib aytganda, O'zbekistonda nodavlat oliy ta'lim muassasalarining
paydo bo'lishi va rivojlanishi oliy ta'lim tizimida muhim o'zgarishlarni keltirib
chiqardi. Bu jarayon natijasida oliy ta'limda raqobat muhiti shakllanib, ta'lim
xizmatlari turi kengaydi va sifati oshdi. Shu bilan birga, bu sohada hali hal
etilishi lozim bo'lgan muammolar ham mavjud. Kelajakda nodavlat OTMlar
sonining yanada ortishi va ularning ta'lim sifatining yaxshilanishi kutilmoqda.
Bu esa o'z navbatida mamlakat oliy ta'lim tizimining rivojlanishiga va jahon
ta'lim makoniga integratsiyalashuviga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Мирзиёев Ш.М. Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора-
тадбирлари тўғрисида. Ўзбекистон Республикаси Президентининг
Фармони. 2017 йил 20 апрель // Халқ сўзи. 2017 йил 21 апрель.
2.
Холбеков А. Ўзбекистонда нодавлат олий таълим: муаммолар ва
истиқболлар. - Тошкент: Фан, 2018. - 156 б.
3.
Begimov, O. (2024). Uzbek TOPONIMLAR SHAKLLANISHINING AYRIM
USULLARI. Journal of Social Sciences, 1(02).
4.
Begimov, O. (2024). Godonim, Godonimiy Tushunchalari Va Ularning
Onomastik Makonda Tutgan O ‘Rni. Евразийский журнал академических
исследований, 4(3 Part 2), 10-15.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
13
5.
Begimov, O. (2024). Oronimiyddа Dovon Va KoʻTal Аtаmаlarining
QoʻLlаnish Xususiyatlari. Евразийский журнал академических исследований,
4(3), 105-110.
6.
Шукуров, О. (2023). Учебный толковый словарь: новые
заимствованные слова и значения. Традиции и инновации в исследовании
и преподавании языков, 1(1), 68-72.
7.
Шукуров, О. У. (2023). Ўзбек тили замонавий ўзлашмаларининг
эволюцияси, трансформацияси ва лексикографик талқини масалалари
(мустақиллик даври).
8.
Shukurov, O. (2022). YANGI DAVR O ‘ZLASHMALARINING SEMANTIK
TARAQQIYOTI XUSUSIDA. Prospects of Uzbek applied philology, 1(1).
9.
Dilchehra, M., & Axmatilloyevna, N. (2023). THE EFFECTS OF BLENDED
LEARNING ON TEACHERS AND STUDENTS. " GERMANY" MODERN SCIENTIFIC
RESEARCH: ACHIEVEMENTS, INNOVATIONS AND DEVELOPMENT PROSPECTS,
9(1).
10.
Elnozaxon, I., & Axmatilloyevna, I. N. (2023). INGLIZ TILINI O’QITISHNING
INNOVATSION USULLARI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ, 21(7), 162-165.
11.
Tulenova, K., Numonovna, E. G., Kurbonazarovna, M. M., Kurbonovich, M.
U., & Zhuraboevich, N. M. (2022). Synergetic Paradigm In The Study Of Social
Processes. Journal of Pharmaceutical Negative Results, 1743-1747.
12.
Tulenova, K., Rasulev, E., & Mamadjonova, M. (2023). Value Dimension in a
Techno genic Society. Telematique, 22(01), 2666-2670.
13.
Qurbonnazarovna, M. M. (2023). THE ROLE OF SYNERGIC IDEAS IN
IMPROVING THE SCIENTIFIC CREATIVE PROCESS.
14.
Шамшетова, Д. С. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА. Gospodarka i Innowacje., 33, 271-274.
15.
Сарсеновна, Ш. Д. (2023). ВЫБОР УПРАВЛЕНЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ ПО
МОМЕНТУ
ДОСТИЖЕНИЯ
МАКСИМАЛЬНОЙ
ЭФФЕКТИВНОСТИ
ПРОИЗВОДСТВА ХЛОПКА-СЫРЦА.
16.
Jamolova, G. M. (2021). ELEKTRONIKA VA SXEMALAR FANINI RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA O’QITISH METODIKASI. Academic research in
educational sciences, 2(5), 102-109.
17.
Jamolova,
G.
(2022).
APPROACHES
TO
THE
DESIGN
OF
TELECOMMUNICATION SYSTEMS AND THEIR USE IN COMPUTER EDUCATION.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
14
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND COMPUTER SCIENCES
(CAJECS), 1(3), 22-29.
18.
Ходжаев Б., Қодиров Д. Ўзбекистонда нодавлат олий таълим
муассасалари фаолиятини такомиллаштириш масалалари // Иқтисод ва
молия. - 2020. - №3. - Б. 45-52.
19.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori, 15.09.2017 yildagi PQ-
3276-son, https://lex.uz/docs/-3343077
20.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 24.12.2019
yildagi 1028-son, https://lex.uz/docs/-4664567
21.
Ўзбекистон Республикасининг "Таълим тўғрисида"ги Қонуни. 1992
йил 2 июль // Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг
Ахборотномаси. - 1992. - №9. - 37-модда.
