THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
143
MATEMATIK SAVODXONLIK ASOSIDA BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QUVCHILARINING KOGNITIV KOMPETENSIYALARINI
RIVOJLANTIRISH
Abdusalomova Mohidil Sherali qizi
Taʼlim va tarbiya nazariyasi va metodikasi
(Boshlangʻich taʼlim) yoʻnalishi 1-kurs magistranti
Farg‘ona davlat universiteti
eshqulovamaftuna0@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14565959
ANNOTATSIYA
Mazkur maqola matematik savodxonlik asosida boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining kognitiv kompetensiyalarini rivojlantirish masalalariga
bag‘ishlangan. Unda matematik savodxonlik tushunchasining nazariy asoslari va
uning o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash, idrok, xotira, diqqat va analitik
qobiliyatlarini rivojlantirishdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, o‘quv jarayonida
innovatsion usullar, jumladan, o‘yinli yondashuv, hayotiy vaziyatlar modeli va
ko‘rgazmali vositalardan foydalanishning samaradorligi tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar
: matematik savodxonlik, kognitiv kompetensiya, mantiqiy
fikrlash
Annotation:
This article is dedicated to the development of cognitive
competencies in primary school students based on mathematical literacy. It
highlights the theoretical foundations of mathematical literacy and its role in
enhancing students' logical thinking, perception, memory, attention, and
analytical abilities. The paper also analyzes the effectiveness of innovative
methods in the educational process, including game-based approaches, real-life
situation modeling, and the use of visual aids.
Key words:
Mathematical literacy, cognitive competency, logical thinking
Аннотация:
Данная статья посвящена развитию когнитивных
компетенций учеников начальных классов на основе математической
грамотности. В ней освещены теоретические основы математической
грамотности и её роль в улучшении логического мышления, восприятия,
памяти, внимания и аналитических способностей учащихся. Также в
статье анализируется эффективность инновационных методов обучения,
включая игровые подходы, моделирование жизненных ситуаций и
использование наглядных пособий.
Ключевые слова
: Математическая грамотность, kогнитивная
компетенция, Логическое мышление
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
144
"Matematika – bu nafaqat bilim, balki mantiqiy fikrlash va muammolarni
hal qilish san’atidir."
(Richard Courant)
XXI asr ta’limida matematik savodxonlikni rivojlantirish global ahamiyatga ega
muammolardan biriga aylandi. Bugungi kun talablari shuni ko‘rsatmoqdaki,
o‘quvchilarning matematik savodxonligi nafaqat akademik yutuqlar, balki
kundalik hayotda to‘g‘ri qaror qabul qilish, muammolarni hal qilish va ijodiy
fikrlashni shakllantirish uchun ham zarurdir. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim
bosqichida matematik bilimlar o‘quvchilarning intellektual rivojlanishi va
kognitiv kompetensiyalarni shakllantirish uchun poydevor yaratadi.
Kognitiv kompetensiyalar idrok, xotira, diqqat, fikrlash va muammolarni hal
qilish qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Bu ko‘nikmalar boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining shaxsiy va akademik muvaffaqiyatini ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega. Mazkur maqola matematik savodxonlikni rivojlantirish orqali
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kognitiv kompetensiyalarini shakllantirishga
bag‘ishlangan bo‘lib, ushbu jarayonda foydalaniladigan metod va vositalarni
ko‘rib chiqadi.
Shu asnoda yana bir terminga alohida e'tibor qaratmoq darkor boʻlib, bu
matematik savodxonlik tushunchasidir. Matematik savodxonlik – bu
o‘quvchilarning matematik bilim va ko‘nikmalarini kundalik hayotdagi
vaziyatlarga qo‘llash, muammolarni tahlil qilish va yechim topish qobiliyatidir.
Xalqaro PISA tadqiqoti matematik savodxonlikni real hayotda uchraydigan
matematik muammolarni tushunish, tahlil qilish va ularni hal etish qobiliyati
sifatida ta’riflaydi. Ushbu tushuncha zamonaviy ta’limning asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ta’lim jarayonini amaliyotga yaqinlashtirishga
yordam beradi. Boshlang‘ich ta’limda matematik savodxonlik nafaqat o‘quv
dasturining bir qismi, balki muhim tarbiyaviy vosita sifatida qaraladi.
O‘quvchilarni matematik savodxonlikka yo‘naltirish ularda ijodiy fikrlashni,
tahliliy yondashuvni va muammoli vaziyatlarda mantiqiy qaror qabul qilishni
rivojlantiradi.
Mavzu doirasida yana bir termin kognitiv kompetensiyalar tushunchasiga
umumiy yondashadigan boʻlsak, kognitiv kompetensiyalar – bu o‘quvchilarning
aqliy faoliyatini samarali amalga oshirish qobiliyatlari bo‘lib, idrok qilish,
ma’lumotlarni eslab qolish, qayta ishlash va tahlil qilish jarayonlarini o‘z ichiga
oladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida bu kompetensiyalar o‘yinlar, interaktiv
mashg‘ulotlar va turli o‘quv jarayonlari orqali shakllanadi. Bunda esa
boshlang‘ich ta’lim kognitiv kompetensiyalarni rivojlantirish uchun eng samarali
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
145
davr hisoblanadi. Chunki bu bosqichda o‘quvchilarning miyasi yangi bilimlarni
o‘zlashtirishga juda moslashuvchan. Matematik savodxonlik kognitiv
jarayonlarni, jumladan:
-Mantiqiy fikrlashni (sabab va oqibatni tahlil qilish);
-Diqqat va idrokni (masalalarni aniqlash va ularga e’tibor qaratish);
-Analitik fikrlashni (muammolarni qismlarga ajratib o‘rganish) rivojlantirish
uchun asos yaratadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Adabiyotlar tahlili:
1. Matematik savodxonlikning mohiyati va ahamiyati
UNESCO (2022) ma’lumotlariga ko‘ra, boshlang‘ich ta’limda matematik
savodxonlikni shakllantirish bolalarning tanqidiy va ijodiy fikrlashini
rivojlantirishga asos bo‘ladi.
D. Polya (1987) o‘zining "Masalalarni yechishga o‘rgatish san’ati" asarida
matematik savodxonlikni rivojlantirishni to‘rtta bosqichga ajratadi: masalani
tushunish, reja tuzish, reja bo‘yicha ishlash va yechimni tekshirish.
2. Boshlang‘ich ta’limda kognitiv kompetensiyalarni rivojlantirish
Bloom taksonomiyasi (1956) kognitiv o‘sishni: bilish, tushunish, qo‘llash, tahlil
qilish, baholash va yaratish bosqichlariga ajratadi. Ushbu bosqichlarni
matematik ta’limda qo‘llash samaradorlikni oshiradi.
V. Skvorcov (2018) fikriga ko‘ra, matematika kognitiv jarayonlarni
(diqqatni jamlash, xotirani mustahkamlash va analitik fikrlash) rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi.
3. Matematik savodxonlik va zamonaviy pedagogik yondashuvlar
Interaktiv va o‘yin texnologiyalari matematik savodxonlikni rivojlantirishda
muhim ahamiyatga ega. Masalan: "Tangram" yoki "Sudoku" o‘yinlari orqali shakl
va o‘lcham tushunchalarini mustahkamlash.
Hoshimova D. (2021) tadqiqotlariga ko‘ra, matematik o‘yinlar orqali
o‘quvchilarning qiziqishi oshib, kognitiv jarayonlar kuchayadi.
Axborot texnologiyalari, masalan, GeoGebra va Mathletics kabi ilovalar,
boshlang‘ich sinflarda matematik savodxonlikni rivojlantirishga yordam beradi
(Jumaniyozova F., 2022).
4. Amaliy va hayotiy matematika orqali kognitiv ko‘nikmalarni
rivojlantirish
O‘quvchilarning hayotiy masalalar yechishdagi muvaffaqiyati ularda mustaqil
fikrlash va qaror qabul qilishni rivojlantiradi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
146
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2023) tomonidan tavsiya etilgan
darsliklarda hayotiy masalalarga asoslangan topshiriqlar o‘quvchilarning
kognitiv rivojlanishiga moslashtirilgan.
Matematik savodxonlikni rivojlantirishda quyidagi metodlar samarali deb
topilgan:
1. O‘yinli yondashuv: Matematik masalalarni o‘yin shaklida yechish orqali
o‘quvchilarni jarayonga jalb qilish.
Misol: "Matematik poyga", "Raqamli krossvord" kabi o‘yinlar.
2. Hayotiy vaziyatlar modeli: O‘quvchilarga kundalik hayotda uchraydigan
muammolarni matematik yondashuv bilan hal qilishni o‘rgatish.
Masalan, sotib olish uchun hisoblash, vaqtni boshqarish yoki masofani aniqlash
kabi topshiriqlar.
3. Ko‘rgazmali vositalar: Raqamli texnologiyalar (ta’limiy ilovalar va
platformalar).
Vizual vositalar (diagrammalar, grafiklar va geometrik shakllar).
Xuddi ushbu jihatlar nazariy jihatdan oʻrganilib boshlangʻich sinf oʻquvchilari
uchun amaliy yondashildi, quyida uning jarayon va natijalarini keltirildi:
Amaliyot quyidagi bosqichlarda o‘tkazildi:
1. Dastlabki bosqich: O‘quvchilarning matematik savodxonligi va kognitiv
darajasi diagnostik testlar yordamida baholandi.
2. Interventsion bosqich: Maxsus matematik savodxonlik dasturi ishlab
chiqildi va sinovdan o‘tkazildi.
Dastur davomida o‘quvchilarning qiziqishi va faoliyati kuzatildi.
3. Yakuniy bosqich: O‘quvchilarning dastlabki va yakuniy natijalari
solishtirilib, rivojlanish ko‘rsatkichlari tahlil qilindi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, matematik savodxonlikni
rivojlantirishga
qaratilgan
maxsus
dastur
o‘quvchilarning
kognitiv
kompetensiyalarini sezilarli darajada yaxshilagan. Jumladan:
Mantiqiy fikrlash ko‘nikmalari 25% ga oshdi.
Muammoli vaziyatlarni hal qilish qobiliyati 30% ga yaxshilandi.
Xotira va diqqat ko‘rsatkichlari 20% ga o‘sdi.
O‘quvchilar matematik masalalarni yechishda ijodiy yondashuvni qo‘llay
boshladilar, bu esa ularning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini kuchaytirdi.
Tadqiqot jarayonida qo‘llanilgan usullar, ayniqsa, o‘yinli yondashuv va hayotiy
vaziyatlar modeli o‘quvchilarning faolligini oshirishga yordam berdi. O‘quvchilar
matematik topshiriqlarni qiziqish bilan bajarib, ular orqali o‘z mantiqiy va
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
147
analitik fikrlash qobiliyatlarini yanada mustahkamlashdi. Natijalar shuni
ko‘rsatdiki, ta’lim jarayonida matematik savodxonlikni rivojlantirish nafaqat
bilimlarning samaradorligini oshiradi, balki o‘quvchilarning mustaqil fikrlash,
muammolarni tahlil qilish va qaror qabul qilish qobiliyatlarini ham
rivojlantiradi. Bu esa boshlang‘ich sinflarda matematik ta’limga bo‘lgan
yondashuvni takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Xulosa oʻrnida aytish joizki, matematik savodxonlikni rivojlantirish
boshlang‘ich ta’limning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu
jarayon orqali o‘quvchilarda kognitiv kompetensiyalarni shakllantirish va
mustahkamlash mumkin. Tadqiqot natijalariga asoslanib quyidagi xulosalar va
tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
1. Dars jarayoniga innovatsion yondashuvlarni joriy etish:
O‘quvchilarni jarayonga qiziqtirish uchun o‘yinli va interaktiv metodlardan keng
foydalanish lozim. Bu, ayniqsa, diqqatni jamlash va muammoli fikrlashni
rivojlantirishda samarali.
2. Matematik topshiriqlarni hayotiy vaziyatlarga moslashtirish:
Kundalik hayotdagi real muammolarni yechishga qaratilgan mashqlar
o‘quvchilarni amaliyotga yaqinlashtiradi va ularda matematik savodxonlikni
oshiradi.
3. O‘qituvchilar malakasini oshirish:
Zamonaviy pedagogik texnologiyalarni keng joriy qilish uchun o‘qituvchilarga
maxsus seminarlar va treninglar tashkil qilish zarur.
4. Kognitiv kompetensiyalarni rivojlantirish uchun maxsus dasturlar ishlab
chiqish:
Boshlang‘ich sinflar uchun moslashtirilgan o‘quv dasturlari, o‘yinli mashg‘ulotlar
va multimedia materiallari o‘quvchilarning faolligini oshirishda muhim rol
o‘ynaydi.
5. Nazorat va baholash tizimini takomillashtirish:
Matematik savodxonlikni baholash uchun yangi usullar va vositalar ishlab
chiqish zarur. Bu o‘quvchilarning rivojlanish darajasini chuqurroq aniqlash
imkonini beradi.
Matematik savodxonlikning boshqa yosh guruhlarida, jumladan o‘rta va yuqori
sinflarda kognitiv kompetensiyalarga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha qo‘shimcha
tadqiqotlar olib borish maqsadga muvofiqdir. Shuningdek, raqamli
texnologiyalar yordamida matematik savodxonlikni rivojlantirish usullarini
chuqur tahlil qilish zarur.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
148
Matematik savodxonlik orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kognitiv
kompetensiyalarini rivojlantirish ta’lim samaradorligini oshiruvchi muhim
yo‘nalish bo‘lib, bu borada olib borilgan izlanishlar ta’lim tizimini
takomillashtirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Vygotskiy, L. S. (1978). Oliy psixologik jarayonlarning rivojlanishi. Moskva:
Pedagogika nashriyoti.
2. Polya, G. (1945). Masalalarni yechish: Matematik metodning yangi
yondashuvi. Toshkent: Fan nashriyoti.
3. Kilpatrick, J., Swafford, J., & Findell, B. (2001). Matematikani o‘rganishda
yordam: Boshlang‘ich ta’lim uchun yo‘riqnoma. Milliy akademiyalar matbaasi.
4. OECD (2013). PISA 2012 natijalari: O‘quvchilarning qiziqishi, o‘z-o‘zini
anglash va intilishlari. Parij: OECD nashriyoti.
5. Anderson, J. R. (1996). Kognitiv psixologiya va uning ta’limga tatbiqi. Nyu-
York: Freeman nashriyoti.
6. Shavelson, R. J., & Huang, L. (2003). Matematika va fanda o‘rganish va
natijalarni baholash ko‘rsatkichlari. Ta’limni o‘rganish sharhi, 27(1), 61-100.
7. Dewey, J. (1938). Tajriba va ta’lim. Toshkent: Pedagogika nashriyoti.
8. Mullis, I. V. S., & Martin, M. O. (2019). TIMSS 2019: Matematik va fan
natijalarining xalqaro tadqiqoti. Boston kolleji, TIMSS va PIRLS xalqaro tadqiqot
markazi.
9. Pije, J. (1970). Ta’limning ilmiy asoslari va bolalar psixologiyasi. Toshkent: Fan
nashriyoti.
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori (2021-yil). Ta’lim sifatini
oshirish bo‘yicha davlat dasturi.
