THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
96
TEST METODINING YUTUQ VA KAMCHILIKLARI
Xasanova Madina Xayrulla qizi
Toshkent Amaliy fanlar universiteti,
3-bosqich, pedagogika-psixologiya yo‘nalishi talabasi.
Akbaraliyeva Asilaxon Tojiddinovna
Ilmiy rahbar Toshkent Amaliy fanlar universiteti,
Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14535079
ANNOTATSIYA.
Test metodlari zamonaviy ta’lim va ilmiy izlanishlarning
ajralmas qismi hisoblanadi. Ular bilim, ko‘nikma va sifatni baholash uchun
ishonchli vosita sifatida xizmat qiladi. Test metodlari turli sohalarda – ta’lim,
tibbiyot, ishlab chiqarish, psixologiya va boshqa yo‘nalishlarda qo‘llaniladi.
Ammo bu metodlarning o‘ziga xos yutuqlari va kamchiliklari ham mavjud. Ushbu
maqolada aynan shu jihatlar tahlil qilinadi. Test metodi – bu bilim, ko‘nikma,
malaka, qobiliyat yoki mahsulot sifatini baholash uchun qo‘llaniladigan tizimli va
standartlashgan baholash usuli. Ushbu metod ta’lim, psixologiya, ilmiy
tadqiqotlar, ishlab chiqarish va boshqa sohalarda keng qo‘llaniladi. Testlar orqali
ma’lum bir mavzudagi bilim darajasi, mantiqiy fikrlash qobiliyati yoki muayyan
jarayonning samaradorligi aniqlanadi.
Kalit so’zi:
Obyektivlik, eksperiment,
universallik,
subyektivlik xavfi,
resurslar, diagnostik testlar, fiziologiya, psixosemantika, semantik, differentsial
metod.
Test metodlari ta’lim va ilmiy izlanishlarda samarali vosita sifatida keng
qo‘llaniladi. Ular obyektivlikni ta’minlab, bilim va ko‘nikmalarni baholash
imkonini beradi. Ammo bu metodlarni qo‘llashda ularning cheklovlarini hisobga
olish lozim. Testlarning mazmunini yanada chuqurroq tahlil qiluvchi va ijodiy
fikrlashni baholovchi mexanizmlar bilan boyitish, shuningdek, ishtirokchilarni
psixologik bosimdan himoya qilish orqali ularning samaradorligini oshirish
mumkin. Shu bilan birga, test natijalarini qabul qilishda ehtiyotkorlikni saqlash
va boshqa baholash usullari bilan birgalikda qo‘llash zarur.
Test metodiga oid tushuncha va olimlarning fikrlari ko‘plab ilmiy tadqiqotlar va
ta’lim nazariyalarida bayon qilingan.
Quyida test metodi haqida olimlar tomonidan bildirilgan asosiy fikrlar
keltiriladi:
1. B. S. Bloom
(Blooms Taxonomy muallifi):
“Testlar ta’lim jarayonida o‘quvchilarning bilimini nafaqat baholash, balki
ularning o‘quv maqsadlariga qanday erishayotganini aniqlash vositasidir.”
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
97
• Bloom testlarning faqat natijalarni baholash emas, balki jarayonni boshqarish
va yo‘naltirish uchun xizmat qilishini ta’kidlaydi.
2. Robert L. Thorndike
:
“Testlar o‘quvchilar qobiliyatlari va bilimlarini obyektiv o‘lchashning eng
samarali vositasidir.”
• Thorndike testlarning obyektivligi va standartlashgan baholash
imkoniyatlariga urg‘u beradi.
3. D. W. Johnson va R. T. Johnson
:
“Testlar – o‘quvchilarning o‘quv jarayoniga moslashuvchanligini tahlil qilish va
ularning kamchiliklarini aniqlashda yordam beruvchi vosita.”
• Ularning fikricha, test natijalari ta’lim metodikasini rivojlantirish uchun
muhim ma’lumot beradi.
4. A. Anastasi:
“Test – bu bilim yoki qobiliyatni baholash uchun standartlashgan tartib va
o‘lchov tizimi bo‘lib, u o‘z maqsadlariga erishishda aniq mezonlarga asoslanadi.”
• Anastasi testlarning aniq mezonlarga asoslanganligini va bu ularning
ishonchliligini ta’minlashini ta’kidlaydi.
5. J. P. Guilford:
“Test metodlari nafaqat intellektual salohiyatni baholashga, balki insonning
ijodkorlik qobiliyatini o‘lchashga ham xizmat qilishi kerak.”
• Guilford testlarni faqat bilimlarni o‘lchash bilan cheklamaslikni, balki kengroq
qobiliyatlarni ham tahlil qilishni taklif qiladi.
6. E. L. Thorndike
:
“Ta’lim jarayonida testlar bilimni aniq o‘lchash va ta’lim sifati samaradorligini
baholash uchun asosiy vositadir.”
• Thorndike testlar ta’lim tizimining ajralmas qismi ekanini ta’kidlagan.
7. B.G.Ananevning
nuqtai nazaricha, psixologik kuzatish metodlari psixologik
ob`ektlar bilan operatsiyalar tizimi bo’lib, fanning bilish ob` ektidir.
Psixologiyada empirik metodlarni qo’llash muammosi ko’rib chiqilayotganda
ularni psixologik metodlar tizimidagi o’rnini aniqlashdan boshlash kerak.
Empirik metodlarni qo’llashning beshta darajasini ajratish mumkin.
1. Metodika darajasi.
2. Metodik qo’llanma darajasi.
3. Metod darajasi.
4. Tekshirishni tashkil qilish darajasi.
5. Metodologik yondashish darajasi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
98
To’g`ri, «metod» atamasini turli darajada ishlatsa bo’ladi, masalan psixofizikada
– o’rtacha xatolar metodi,chegara metodi bor: psixodiagnostikada – proektiv
metod (ikkinchi daraja); psixosemantikada semantik differentsial metod va
repertuar kataklar metodi haqida gapiriladi (birinchi daraja); yosh davrlari
psixologiyasida psixogenetik metod to’g`risida bahs Yuritiladi va uning
turlichaligi – egizaklar metodida (to’rtinchi daraja) ko’rsatilgan.
Psixologik tadqiqotda qo’llaniladigan usullarning darajali bo’lishini G. D. Pirov
taklif etgan. U metodlarni quyidagi guruhlarga bo’lgan:
1) xususiy metod (kuzatuv, eksperiment, modellashtirish);
2) metodik qo’llanma;
3) metodik yondashuv.
S. L. Rubinshteyn
“Umumiy psixologiya asoslari”da eng asosiy psixologik
metodlar sifatida kuzatuv va eksperimentni ajratib ko’rsatdi. Kuzatuv “tashqi” va
“ichki”ga bo’lingan, eksperiment – laboratoriya ishi, tabiiy va psixologik-
pedagogik, qo’shimcha metod uning asosiy modifikatsiyasida fiziologik
eksperiment. Bundan tashqari, faoliyat mahsulini o’rganishda suhbat va anketa
usullarini ajratib o’tdi. Tabiiyki, vaqt bu tasnifning qirralarini ta`kidladi.
SHunday qilib, psixologiyaning falsafa bilan bog`liqligi uni nazariy metodlaridan
mahrum qildi, xuddi shunday yaqinlik pedagogika va fiziologiya bilan bu
fanlarning psixologik ro’yxatga qo’shilishi bilan amalga oshirildi.
Test metodining asosiy xususiyatlari
1. Standartlashgan shakl
• Testlar odatda oldindan belgilangan qoidalar asosida tuziladi va barcha
ishtirokchilarga bir xil sharoitda taqdim etiladi. Bu natijalarning obyektiv
bo‘lishini ta’minlaydi.
2. Qisqalik va aniq maqsad
• Testlar odatda ma’lum bir bilim yoki qobiliyatni baholash uchun qisqa va aniq
savollardan iborat bo‘ladi.
3. Baholashni avtomatlashtirish imkoniyati
• Zamonaviy test metodlarida natijalarni raqamli shaklda tahlil qilish imkoniyati
mavjud, bu jarayonni tez va qulay qiladi.
4. Universallik
• Test metodi turli sohalarda qo‘llanilishi mumkin: ta’limda talabalar bilimini
baholash, psixologiyada shaxsiy xususiyatlarni aniqlash, sanoatda esa mahsulot
sifatini tekshirish uchun ishlatiladi
Test metodining turlari
1. Bilimlarni baholash testlari
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
99
• Ta’lim sohasida o‘quvchilarning bilim va tushunchalarini tekshirish uchun
qo‘llaniladi.
2. Qobiliyatni aniqlovchi testlar
• Insonning fikrlash, mantiqiy tahlil qilish, ijodiy yondashuv yoki jismoniy
qobiliyatlarini baholash uchun mo‘ljallangan.
3. Psixologik testlar
• Shaxsning xarakteri, emotsional holati va intellektual darajasini aniqlash
uchun ishlatiladi.
4. Diagnostik testlar
• Ilmiy tadqiqot yoki tibbiyotda muayyan jarayonning yoki holatning
sabablarini aniqlash uchun qo‘llaniladi.
5. Sifatni nazorat qilish testlari
• Ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida mahsulot yoki jarayon sifatini
baholash uchun ishlatiladi.
Test metodining yutuqlari
1. Obyektivlik va adolatli baholash
Test metodlari obyektiv baholash imkoniyatini yaratadi. Standartlashtirilgan
test savollari va javob kalitlari barcha ishtirokchilar uchun bir xil sharoitni
ta’minlaydi. Bu esa baholashda insoniy xatolik yoki subyektivlikni
minimallashtiradi.
2. Tezkorlik va qulaylik
Testlar qisqa vaqt ichida katta hajmdagi ma’lumotlarni to‘plash imkonini beradi.
Elektron shakldagi testlar esa natijalarni avtomatik tarzda tahlil qilishni
osonlashtiradi. Bu o‘qituvchi yoki baholovchi uchun ham, ishtirokchi uchun ham
vaqtni tejaydi.
3. Turli ko‘nikmalarni baholash imkoniyati
Test metodlari yordamida nafaqat bilim, balki fikrlash, tahlil qilish va qaror
qabul qilish qobiliyatlari ham aniqlanadi. Psixologik testlar esa shaxsning
emotsional va intellektual holatini baholashda qo‘llaniladi.
4. Moslashuvchanlik va keng qamrov
Testlar ta’limdan tortib, sanoat mahsulotlarini sifat nazorati uchun ham
qo‘llanilishi mumkin. Ularning universalligi test metodlarini keng ommalashgan
vositaga aylantiradi.
5. Taqqoslash va natijalarni tahlil qilish imkoniyati
Test natijalari raqamli shaklda saqlanib, kelgusida tahlil qilinadi. Bu
o‘zgarishlarni kuzatish, maqsadli dasturlar samaradorligini baholash yoki
statistik tadqiqotlar olib borishda juda qulay.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
100
Test metodining kamchiliklari
1. Ijodkorlikni cheklashi
Test metodlari odatda standart va oldindan belgilangan javoblar asosida
baholaydi. Bu ijodkorlik yoki noan’anaviy fikrlashni baholashda qiyinchilik
tug‘diradi.
2. Stress va psixologik bosim
Test jarayoni ko‘pincha ishtirokchilar uchun stress va xavotirni keltirib
chiqaradi. Bu esa ularning haqiqiy qobiliyatlarini to‘liq namoyon qilishga xalal
berishi mumkin.
3. Mazmuniy cheklovlar
Testlar ko‘pincha faqat ma’lum bir sohada bilimlarni baholaydi va kengroq
kontekstda qo‘llaniladigan ko‘nikmalarni e’tibordan chetda qoldiradi.
4. Subyektivlik xavfi
Agar test savollari noto‘g‘ri yoki noto‘g‘ri shakllantirilgan bo‘lsa, natijalar
haqiqatga mos kelmasligi mumkin. Ba’zan testning sifati va mazmuni unga
ishonchni pasaytirishi mumkin.
5. Xarajatlar va resurslar
Katta miqyosda test o‘tkazish uchun vaqt, moliyaviy va texnik resurslar talab
etiladi. Ayniqsa, yangi testlarni ishlab chiqish jarayoni qimmat va murakkab
bo‘lishi mumkin
.
Xulosa.
. Test metodining ahamiyati nafaqat baholash, balki rivojlanishga
yo‘naltirilgan tahliliy vosita sifatida ham ko‘rinadi. Shu sababli, u ko‘plab ilmiy
va amaliy sohalarda keng qo‘llaniladi. Olimlarning fikrlaridan kelib chiqib, test
metodi bilim va qobiliyatlarni baholash uchun standart va tizimli usul bo‘lib, u
quyidagi maqsadlarga xizmat qiladi:
• O‘quvchilarning bilim darajasini aniqlash;
• Kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish;
• O‘qituvchilar va ta’lim tizimi samaradorligini oshirish;
• Ilmiy tadqiqotlarda aniq va obyektiv ma’lumotlar olish.
Test metodining ahamiyati nafaqat baholash, balki rivojlanishga yo‘naltirilgan
tahliliy vosita sifatida ham ko‘rinadi. Shu sababli, u ko‘plab ilmiy va amaliy
sohalarda keng qo‘llaniladi.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
.Xekxauzen X. Psixologiya motivasii dostijeniya / Per. s angl. – SPb: Rech,
2001. – 240 s.
2.
Xodireva N.V. Genderniye aspekti menedjmenta // Psixologiya
menedjmenta. Uchebnik. Pod red. G.S. Nikiforova, S.I. Maklashova. – SPb.: Izd-vo
S.Peterburgskogo un-ta, 2000. S. 351-388.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
101
3.
XXI asr oilasi konsepsiyasi. – T.: 2002. Xyell L., Zigler D. Teorii lichnosti. –
3-ye izd. – SPb.: Piter,2004. – 607 s.
4.
Xill N., Brayerli Dj., Mak-Dugoll.R. Kak izmerit udovletvorennost kliyentov
/ Per sangl. – M.: INFRA-M, 2005 – 176 s.
5.
Yefimova N.S. Psixologiya obshyeniya. Praktikum po psixologii: Uchebnoye
posobiye. – M
