THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
88
OILADA ER VA XOTIN MULOQOT MADANIYATINI
RIVOJLANTIRISHNING IJTIMOIY-PEDAGOGIK OMILLARI
Nomozova O‘g‘iloy Akmaljon qizi
“Oila va gender” ilmiy-tadqiqot instituti
tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14526207
Annotatsiya.
Oilaviy munosabatlar barqarorligiga bir qancha omillar
ta’sir etishi kuzatilgan bo‘lib, ularning orasida oiladagi muloqot yoxud er va
xotinning muloqot madaniyati masalasi alohida dolzablik kasb etadi. Mazkur
maqolada oilada er va xotinning muloqot madaniyatini rivojlantishga oid
ijtimoiy-pedagogik omillar tahlilga tortilgan. Shuningdek, mavzuning dolzarbligi
olimlarning oilaviy muloqot, er va xotin muloqoti xususidagi qisqacha fikrlari
bilan asoslangan.
Kalit so‘zlar:
oila, muloqot madaniyati, oilaviy munosabatlar, jamiyat,
ijtimoiy omillar, pedagogik omillar, qadriyat, an’ana, muloqot texnikalari,
tinglash, o‘zaro hurmat, nutq madaniyati, ijitmoiy institut, axloqiy me’yorlar,
gender tenglik, erkaklar nutqi, ayollar nutqi.
Oiladagi sog‘lom va samimiy muloqot madaniyati nafaqat oilaviy
munosabatlarning barqarorligi, balki farzandlar tarbiyasi, o‘sib kelayotgan yosh
avlodda muloqot ko‘nikmlarini shakllantirish, shuningdek, jamiyat barqarorligi
va ma’naviy rivojlanishining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu jarayonda
ijtimoiy-pedagogik omillarning ahamiyati katta. Oiladagi muloqot madaniyatini
rivojlantirish uchun jamiyatdagi qadriyatlar va ijtimoiy munosabatlar katta
ahamiyatga ega.
Mavzu bo‘yicha asosiy ijtimoiy-pedagogik yondashuvlar va olimlar fikrlari:
1.
Milliy qadriyatlarning o‘rni. Milliy va diniy qadriyatlar oilaviy muloqot
madaniyatini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Bu fikrni O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti
Sh.Mirziyoyevning
oiladagi
qadriyatlarni
mustahkamlashga qaratilgan islohotlari ham tasdiqlaydi.
2.
O‘zaro hurmat va ishonchning ahamiyati. Ilmiy adabiyotlarda er-xotin
o‘rtasidagi muloqotda o‘zaro hurmat va ishonchning muhimligi bir necha bor
ta’kidlangan. Masalan, J. Gray o‘zining “Erkaklar Marsdan, Ayollar Venusdan”
kitobida er-xotin o‘rtasidagi tushunmovchiliklarni bartaraf etish uchun empatiya
va hurmatni rivojlantirishni taklif qiladi.
3.
Oilaviy muloqot texnikalari va psixologik treninglar. Er va xotin o‘rtasidagi
sog‘lom muloqot uchun faol tinglash, hissiyotlarni ifoda qilish va muammolarni
konstruktiv tarzda muhokama qilish usullari samarali hisoblanadi. T.Gordon
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
89
tomonidan ishlab chiqilgan “Faol tinglash usuli” bu borada ko‘plab oilalarga
yordam beradi .
Asosiy qism. Oiladagi muloqot madaniyatining shakllanishi, shuningdek, er-xotin
o‘rtasidagi munosabatlar jamiyatning axloqiy, ijtimoiy va pedagogik jihatlariga
bevosita ta’sir etadi. Ushbu jarayonni rivojlantirishda turli ijtimoiy va pedagogik
omillar muhim rol o‘ynaydi. Quyida oiladagi muloqot madaniyatini
rivojlantirishga ta’sir qiluvchi asosiy omillarni ko‘rib chiqamiz:
Ijtimoiy omillar:
1.
Oilaviy muhiting ta’siri – oiladagi munosabatlar, o‘zaro hurmat va mehr-
muhabbat nafqat er va xotin o‘rtasida, balki oilaning boshqa a’zolari (ota-onalar,
qaynona-qaynota, aka-uka, opa-singillar, ayniqsa, bolalar) bilan samimiy
muloqot muhitini yaratishga yordam beradi va o‘z navbatida, oilaviy muloqot
madaniyatini shakllantirishga bevosita ta’sir qiladi. Umuman olganda, oilada
ijobiy atmosferaning mavjudligi muloqot madaniyati rivojlanishiga asos bo‘ladi.
2.
Milliy qadriyatlar va an’analar – har bir oilaning o‘ziga xos qadriyatlari
ham o‘z o‘rnida muloqot madaniyatini belgilaydi. O‘zbek oilasida er va xotin
muloqotining qadriyatlarga asoslangan muayyan qoliplari mavjud. Masalan,
“ayollarning o‘z umr yo‘ldoshlariga “siz” tarzida murojaat qilishlari belgilangan
me’yor bo‘lib, “siz”ning “sen”ga almashinuvi o‘zbek nutq odatining qo‘pol
buzilishidan dalolatdir” . Shuningdek, o‘zbek oilalarida er va xotin oilada bir-
biriga “dadasi/onasi” deb murojaat qilishi ham an’anaga aylanib qolgan bo‘lib,
bu ham oilaviy munosabatlar va oilaviy muloqotga ijobiy ta’sir qiladi.,
3.
Jamiyatdagi ijtimoiy institutlarning roli – mahalla, maktab va boshqa
ijtimoiy tashkilotlar oilaviy tarbiya va muloqot madaniyatining muhim
shakllantiruvchilari hisoblanadi. Ular oilaviy muloqotning ahamiyatini targ‘ib
qilishda va targ‘ibot ishlarida muhim rol o‘ynaydi. Zero, oila qurish ostonasida
turgan osh yigit-qizlar uchunularni oilaga tayyorlashdagi bir qator vazifalar
qatorida nutq madaniyati – oilaviy muloqot madaniyatiga alohida e’tibor
qaratish lozim.
4.
Axloqiy me’yorlar va gender tengligi – jamiyatda erkaklar va ayollar
o‘rtasidagi tenglikni ta’minlash ham, o‘z navbatida, oila ichidagi muloqot
madaniyatini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Chunki har bir shaxs
jinsidan qat’i nazar, erkin so‘zlash va fikr bildirish huquqiga ega. Ushbu fikr
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 33-moddasida ham mustahkamlab
qo‘yilgan: “Har kim fikrlash, so‘z va e’tiqod erkinligi huquqiga ega” . Bundan
tashqari, gender masalasida ham ayrim axloqiy me’yorlar mavjud bo‘lib, ularga
amal qilish ham muloqot madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘zbek
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
90
erkak va ayollari muloqot xulqidagi farqli jihatlar til sistemasining deyarli
hamma sathlarida hamda muloqot jarayonining ko‘pgina bosqichlarida u yoki bu
darajada kuzatiladi . Masalan, ayollarga murojaat qilganda ularning jins
xususiyatidan kelib chiqib muomala qilish maqsadga muvofiq, ya’ni ayollar
ko‘pincha chiroyli so‘zlarni, chiroyli so‘zlashni xush ko‘radi. Erkaklarda esa
aksincha: ular ko‘p hollarda muloqotda muayyan maqsadga to‘g‘ridan to‘g‘ri
o‘tadilar. Oila a’zolarining bir-biriga bo‘lgan hurmatini kuchaytirish, bu boradagi
ijtimoiy me’yorlarni mustahkamlash kerak.
Pedagogik omillar:
1.
Oilaviy ta’lim va tarbiya – oila ichidagi ilk tarbiya bolalarga muloqot
madaniyatini o‘rgatishda eng muhim asos – poydevor hisoblanadi. Ota-onalar o‘z
muloqot uslublari orqali bolalarga samimiy, ochiq va hurmatga asoslangan
muloqotni o‘rgatishlari zarur. Ota va ona muloqoti, nutqi bolalar uchun namuna,
model bo‘ladi.
2.
Muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish – oila a’zolarining bir-biri bilan
samarali muloqot qilishiga yordam berish uchun maxsus treninglar yoki
dasturlarni tashkil etish muhimdir. Bu oila ichidagi munosabatlarning sog‘lom
bo‘lishini ta’minlaydi. Bu kabi trening dasturlari, ayniqsa, Yoshlarni oilaviy
hayotga tayyorlash markazlarida tashkil etilishi maqsadga muvofiq.
3.
Psixologik qo‘llab-quvvatlash – nizolashayotgan yoki ajrim yoqasida
turgan er va xotinlarga psixologik yordam ko‘rsatish ularning o‘zaro
muloqotdagi ko‘nikmalarini oshirishga yordam beradi. Bu jarayon oiladagi
muloqot madaniyatini yuksaltirishda muhim ahamiyatga ega. Albatta, bunday
qaltis vaziyatlar uchun maxsus ishlab chiqilgan dasturlarga tayanish maqsadga
muvofiq.
4.
Tarbiya va resurslar taqdimoti – oila a’zolariga oilaviy muloqotni
yaxshilash bo‘yicha maxsus dasturlarni ishlab chiqish va taqdim etish, jamiyatda
oilaviy muloqot madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
5.
O‘zaro tushunishni oshirish – oila a’zolariga bir-birini tinglash va
tushunishga asoslangan muloqot usullarini o‘rgatish ularning o‘rtasida yanada
mustahkam va sog‘lom aloqalarni o‘rnatadi.
Xulosa. Xulosa qilganda, oilaviy muloqot shaxs rivojlanishi uchun muhim omil
hisoblanadi. Shu bilan birga, oiladagi muloqotning nutq madaniyati qoidalariga
amal qilgan holda tashkil qilinishi, ya’ni olib borilishi muayyan jamiyatdagi
jamiyat a’zolarining nutq madaniyati uchun ham asos bo‘ladi.
Takliflar:
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
91
•
Ochiq va samimiy muloqotni rivojlantirish: oilaviy suhbatlar va fikr
almashishning ahamiyatini oshirish kerak.
•
Xotin-qizlar uchun imkoniyatlar yaratish: ularni o‘z fikrlarini ochiq ifoda
etish, oilaviy qarorlar qabul qilishda ishtirok etishlariga rag‘batlantirish lozim.
•
Axborot resurslaridan foydalanish: oilaviy muloqot madaniyatini
yaxshilash maqsadida o‘qish uchun materiallar, filmlar va boshqa resurslardan
foydalanish samarali bo‘lishi mumkin.
Tavsiyalar:
•
O‘zaro muloqot texnikalarini o‘rgatish: er va xotin o‘rtasida faol tinglash va
hissiyotlarni boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun maxsus treninglar
tashkil etish.
•
Psixologik yordam va maslahatlar: oilaviy muammolarni hal qilish uchun
psixologik xizmatlar ko‘rsatish va maslahat berish tizimini takomillashtirish.
•
Oilaviy qadriyatlar va zamonaviylikni uyg‘unlashtirish: milliy qadriyatlarni
zamonaviy kommunikatsiya vositalari bilan birlashtirgan holda targ‘ib qilish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Active
Listening
https://www.gordontraining.com/free-workplace-
articles/active-listening/
2.
Искандарова Ш. Ўзбек нутқ одатининг мулоқот шакллари. Филол.
фан. номз. ... дисс. Авторев. – Самарқанд, 1993.
3.
O‘zbekiston
Respublikasining
yangi
tahrirdagi
Konsitutsiyasi
https://lex.uz/docs/-6445145
4.
Мўминов С. Ўзбек мулоқот хулқининг ижтимоий-лисоний
хусусиятлари – Фарғона, 2021. – Б. 170.
