THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
28
MAKTABDAN KEYINGI TA’LIMNING AHAMIYATI: TALABALAR
UCHUN MAKTABDAN KEYIN DAVOM ETADIGAN TA’LIM
(KURSLAR, TRENINGLAR, ONLAYN O’QISH) VA UNING
KELAJAKDAGI MUVAFFAQIYATGA QANDAY TA’SIR QILISHI.
Abdumalikova Sarvinoz Murodjon qizi
Oriantal Universiteti
Pedagogika Fakulteti 1-Bosqich Magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14508394
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada, maktabdan keyingi ta’limning ahamiyati, uning turlari
(kurslar, treninglar, onlayn o‘qish) va kelajakdagi muvaffaqiyatga ijobiy ta’siri
tahlil qilinadi. Maktabdan tashqari ta’lim talabalarni yangi bilim va ko‘nikmalar
bilan boyitib, ularning shaxsiy va kasbiy rivojlanishiga zamin yaratishi ilmiy
asosda ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar:
Maktabdan keyingi ta’lim, kurslar, treninglar, onlayn o‘qish,
kasbiy rivojlanish, ta’lim tizimi, muvaffaqiyat.
АННОТАЦИЯ
В данной статье анализируется важность послесреднего образования,
его виды (курсы, обучение, онлайн-обучение) и его положительное
влияние на будущий успех. На научной основе рассматривается тот факт,
что внеклассное образование обогащает учащихся новыми знаниями и
навыками, создает основу для их личностного и профессионального
развития.
Ключевые слова:
Послесреднее образование, курсы, обучение,
онлайн-обучение, профессиональное развитие, образовательная система,
успех.
ABSTRACT
This article analyzes the importance of after-school education, its types
(courses, trainings, online learning) and its positive impact on future success. It
is scientifically proven that after-school education enriches students with new
knowledge and skills, creating a foundation for their personal and professional
development.
Keywords:
After-school education, courses, trainings, online learning,
professional development, education system, success.
Hozirgi globallashuv va raqamli inqilob davrida inson hayoti davomida
uzluksiz ta’lim olish zaruratga aylandi. Maktab davri asosiy bilimlarni
o‘zlashtirish uchun muhim bosqich bo‘lsa, maktabdan keyingi ta’lim esa
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
29
o‘quvchilar va talabalarga o‘z qobiliyatlarini yanada rivojlantirish, bozor
iqtisodiyotining talablariga moslashish imkonini beradi. Bu jarayon individual
taraqqiyotning muhim qismiga aylanib bormoqda.
Ta'lim inson hayoti va atrofimizdagi dunyoga katta ta'sir ko'rsatadi. U bizga
o'sish, o'rganish va salohiyatimizni to'liq ro‘yobga chiqarish uchun kerakli
vositalarni beradi.
Ta'limning ahamiyatini ko'rsatadigan asosiy sabablar quyidagilar:
1.
Shaxsiy rivojlanish
: Ta'lim insonning aqliy salohiyatini oshiradi va
zarur ko'nikmalarni shakllantiradi. U bizga mustaqil fikrlash, muammolarni
yechish va o'z fikrlarimizni aniq ifodalashni o'rgatadi. Bu, go‘yoki, miyamizni
mashq qildirish orqali dunyoni to‘g‘ri tushunish imkonini beradi.
2.
Yaxshi imkoniyatlar
: Ta'lim orqali ko'proq ish imkoniyatlari va
professional martaba qurish imkoniyatiga ega bo'lamiz. U yangi eshiklarni
ochadi, yaxshi ish topish, o'zimiz va oilamizni ta'minlash uchun ko'proq
imkoniyatlar yaratadi.
3.
Jamiyatni tushunish
: Ta'lim bizga dunyoni chuqurroq anglashga
yordam beradi. U turli madaniyatlar, tarixiy voqealar va jamiyatlar haqida bilim
beradi. Bu tushuncha bag'rikenglik, boshqalarga nisbatan hamdardlik va yaxshi
ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirishga turtki bo'ladi.
4.
Muammolarni yechish
: Ta'limli insonlar muammolarni samarali
hal qilish va ongli qarorlar qabul qilish qobiliyatiga ega bo'lishadi. Ular o'z
jamoalariga va jamiyat taraqqiyotiga sezilarli hissa qo'shadilar.
5.
Innovatsiyalar
: Eng muhim ixtirolar va kashfiyotlar bilimli insonlar
tomonidan amalga oshirilgan. Ta'lim ijodkorlik va innovatsiyalarni
rag‘batlantiradi va jamiyat taraqqiyotiga turtki beradi.
Umuman olganda, ta'lim inson shaxsiy o‘sishi, jamiyat farovonligi va
kelajakdagi innovatsiyalar uchun mustahkam poydevor yaratadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Maktabdan keyingi ta’lim tushunchasi va uning turlari
Maktabdan keyingi ta’lim — bu rasmiy maktab ta’limidan tashqari
o‘tkaziladigan o‘qish va ko‘nikma orttirish jarayoni bo‘lib, quyidagi shakllarda
namoyon bo‘ladi:
Kurslar
: Chet tillar, IT texnologiyalar, dizayn, tadbirkorlik kabi
yo‘nalishlarda qisqa muddatli kurslar talabalar uchun qo‘shimcha bilim manbai
hisoblanadi.
Treninglar
: Shaxsiy rivojlanish, jamoada ishlash ko‘nikmalarini
o‘stirishga qaratilgan mashg‘ulotlar.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
30
Onlayn ta’lim
: Zamonaviy texnologiyalar yordamida dunyoning istalgan
nuqtasidan bilim olish imkoniyati. Coursera, Udemy, Khan Academy kabi
platformalar bu borada muhim rol o‘ynaydi.
Maktabdan keyingi ta’limning afzalliklari
Shaxsiy ko‘nikmalarni rivojlantirish
: Talabalar o‘zlariga kerakli bilim va
amaliy ko‘nikmalarni mustaqil tanlaydi.
Moslashuvchanlik
: Bozor talablari o‘zgarishiga qarab, tez va samarali
javob berish imkoniyati.
Karyera uchun tayyorgarlik
: Kurslar va treninglar kelajakdagi ish
beruvchilarga kerak bo‘lgan malakalarni shakllantiradi.
Raqamli ta’lim afzalliklari
: Onlayn ta’lim ortidan vaqt va mablag‘ni
tejash, shuningdek, dunyo miqyosidagi o‘qituvchilardan saboq olish mumkin.
Kelajakdagi muvaffaqiyatga ta’siri
Maktabdan keyingi ta’lim kelajakdagi muvaffaqiyat uchun quyidagi
jihatlarda muhim ahamiyat kasb etadi:
Ishga joylashish imkoniyatlari
: Qo‘shimcha sertifikat va amaliy
ko‘nikmalar orqali ish topish osonlashadi.
Innovatsion fikrlash
: Kurslar va treninglar talabalarning kreativlik va
innovatsion qarorlar qabul qilish qobiliyatlarini oshiradi.
Raqobatbardosh kadrlar yetishtirish
: Maktabdan keyingi ta’lim yosh
avlodning mehnat bozorida muvaffaqiyatli raqobatlashishiga yordam beradi.
Zamonaviy dunyoda kasbiy tayyorgarlikka qo‘yiladigan talablar tobora
ortib bormoqda. Har bir bitiruvchi maktabni tugatgandan so‘ng muhim tanlov
oldida qoladi: oliy ta'limni davom ettirishmi yoki ish boshlashmi? Bu savolga
javob berish uchun har bir variantning afzalliklari va kamchiliklarini sinchkovlik
bilan tahlil qilish lozim.
Dastlab, ish boshlash jozibador tanlovdek tuyulishi mumkin, chunki bu
nafaqat daromad topish, balki ota-onadan iqtisodiy mustaqil bo‘lish
imkoniyatini ham beradi. Ammo oliy ta'limsiz ishlar ko‘pincha past maosh va
cheklangan martaba imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Bugungi mehnat bozorida
ko‘pchilik yuqori maoshli ish o‘rinlari oliy ma'lumotni talab qiladi.
Boshqa tomondan, oliy ta'lim shaxsiy va kasbiy rivojlanish uchun katta
imkoniyatlar eshigini ochadi. Yuqori ma'lumot insonni nafaqat kelajakda yaxshi
maoshli ish bilan ta'minlashga yordam beradi, balki murakkab muammolarni
samarali hal qilish uchun zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni ham beradi.
Ushbu tajribalar kelajakdagi martabada beqiyos ahamiyat kasb etishi mumkin.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
31
Shunga qaramay, oliy ta'lim muvaffaqiyatli martaba uchun mutlaq kafolat
emas. Ba'zi bitiruvchilar yetarli ish tajribasiga ega bo‘lmagani yoki amaliy
ko‘nikmalar yetishmagani sababli ish topishda muammolarga duch kelishadi.
Bunday holatda, o‘qishni tugatgandan so‘ng bevosita ishlash va amaliy tajriba
orttirish yanada foydali bo‘lishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, ish va oliy ta’lim o‘rtasidagi tanlov har bir shaxsning
ehtiyojlari va hayotiy maqsadlariga bog‘liq. Ideal variantda, oliy ta'limni ish
tajribasi bilan uyg‘unlashtirish mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘lishga
yordam beradi. Agar oliy ta'lim imkoniyati cheklangan bo‘lsa, ish bilan
shug‘ullanish barobarida kollej yoki masofaviy ta'lim orqali bilim olish ham
maqbul yo‘l hisoblanadi.
Bundan tashqari, ayrim yoshlar dastlab pul topish uchun ishlashni
boshlashadi va keyinchalik oliy ta'lim olishga qaytishadi. Boshqalar esa o‘zlari
qiziqqan kasbiy sohada quyi lavozimlardan tajriba orttirib, martaba yo‘lini
bosqichma-bosqich qurishni afzal ko‘rishadi.
Maktabdan keyingi hayot faqat ish yoki o‘qish bilan cheklanmaydi, bu
jarayon yangi tanishlar, qimmatli tajribalar va shaxsiy o‘sish uchun imkoniyatlar
davri hamdir. Har ikkala yo‘lning ham o‘ziga yarasha afzalliklari va kamchiliklari
mavjud, ammo tanlov oxir-oqibat har bir insonning o‘z qo‘lida.
Umuman olganda, oliy ta'lim va ish faoliyati shaxsiy va kasbiy muvaffaqiyat
uchun muhim omillar hisoblanadi. Qaysi yo‘lni tanlashdan qat'i nazar, aniq reja
va strategiyaga ega bo‘lish hayotdagi maqsadlarga erishishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Maktabdan keyingi davr — bu yangi bilim va ko‘nikmalarni egallash
orqali kelajakdagi muvaffaqiyat poydevorini yaratish imkoniyati ekanini
unutmaslik kerak.
Universitetlar mahalliy va mintaqaviy miqyosda yuqori sifatli professional
yordamni taqdim etib, mahalliy vazirliklar va hukumatlar bilan hamkorlikda
ta'lim bozoridagi imkoniyatlarni kengaytiradi. Iqtisodiy jihatdan, bunday kurslar
universitetlar va mahalliy ta'lim organlari uchun o‘zaro manfaatlidir.
Universitetlar ta'lim xizmatlarini rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladi, maktab
rahbarlari esa o‘qituvchilarni malaka oshirish kurslariga yuborishdagi transport
va boshqa xarajatlarni kamaytiradi. Kurslar ta'lim mazmuni, resurslari,
faoliyatlari, vazifalari va mavzularni o‘z ichiga oladi.
Ammo, uzluksiz ta'lim jarayonida bir qator to‘siqlar mavjud bo‘lib, ularni
aniqlash va yengish zarur. Yangi texnologiyalardan foydalanishda noqulaylik va
xavotir, o‘qituvchilarni tayyorlashga ko‘proq vaqt ketishi, talabalarning
cheklangan ishtiroki va motivatsiyasi kabi omillar bu to‘siqlarga misoldir.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
32
Bunday muammolardan biri an'anaviy ma'ruza uslubining onlayn kurslarga
moslashmasligidir. 40-50 daqiqalik an'anaviy ma'ruza onlayn ta'limda samarali
emas, chunki tinglovchilar diqqatini yo‘qotishi yoki chalg‘ishi mumkin. Ushbu
muammoni hal qilishning quyidagi usullari taklif etiladi:
1.
Ma'ruzalarni
qisqa epizodlarga ajratish, bu
orqali
talabalarning diqqatini saqlab qolish.
2.
Ma'ruza davomida kamida uch marta qisqa tanaffuslar tashkil
etish va fikr-mulohaza olish, masalan, qisqa topshiriqlar, muhokamalar
yoki jonli viktorinalar yordamida mavzuni tushunishni tekshirish.
3.
Ma'ruzalarni real vaqt rejimida ko‘ra olmagan talabalar uchun
barcha materiallar universitetning LMS tizimida yoki Google Classroom,
Webinar kabi platformalarda mavjud bo‘lishi kerak.
NVSU universitetining LMS tizimida o‘tkazilgan kurs misollari quyidagicha:
videoma'ruzalar Zoom orqali o‘tkaziladi va yozib olinadi. Talabalar kichik
guruhlarga bo‘linib, muammolarni birgalikda hal qilishadi, o‘qituvchi esa Zoom
xonalari orqali ularning faoliyatini kuzatadi va darhol fikr-mulohazalar beradi.
Kurslarni muvaffaqiyatli tashkil etish quyidagi bosqichlardan iborat:
1.
Rejalashtirish:
o
Universitet uchun: loyihani ishlab chiqish, ta'lim siyosati
va strategiyasini aniqlash, kurs dasturini yaratish, rol va
mas'uliyatlarni taqsimlash, reklama va tahlil qilish.
o
O'qituvchilar uchun: o‘quv materiallarini yaratish,
masofaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanishni o‘rgatish va
darslarni tashkil etish.
o
Texnik xodimlar uchun: LMS platformasining texnik
ta'minotini nazorat qilish va ishlashini ta'minlash.
2.
Amalga oshirish:
o
Moliyalashtirish yetishmasligi, bozor raqobati va
ishtirokchilarning
xabardorlik
darajasining
pastligi
kabi
tavakkalchiliklarni boshqarish zarur.
Ushbu kurslar maktab o‘qituvchilarining kasbiy mahoratini oshirishga,
ta'lim darajasini boyitishga, raqobatbardoshlik va kasbiy qoniqishni oshirishga
xizmat qiladi.
Maktabdan
keyingi
ta’limning
ahamiyati:
xorij
tajribasi
Maktabdan keyingi ta'lim, ya'ni kurslar, treninglar va onlayn o‘qish, yoshlarning
bilim va ko‘nikmalarini mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. Bu ta’lim shakli
o‘quvchilarning shaxsiy va professional rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi,
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
33
ularning kelajakdagi muvaffaqiyatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Xorijiy davlatlarning
tajribasi bu jarayonda samarali yondashuvlar va dasturlarni namoyon etmoqda.
AQSh tajribasi
AQShda
"Afterschool Programs"
(maktabdan keyingi dasturlar) keng
rivojlangan. Ushbu dasturlar bolalarning ta'limdan tashqari qobiliyatlarini
rivojlantirishga qaratilgan. Asosiy jihatlari quyidagicha:
STEM dasturlari
: Fan, texnologiya, muhandislik va matematika
bo‘yicha maxsus kurslar tashkil etiladi. Bu dasturlar o‘quvchilarning
kelajakda raqobatbardosh bo‘lishi uchun zarur ko‘nikmalarni
shakllantiradi.
Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish
: O‘quvchilarni jamoaviy ish,
yetakchilik va muammolarni hal qilish bo‘yicha ko‘nikmalar bilan
ta’minlaydi.
Onlayn ta’lim platformalari
: "Khan Academy", "Coursera" va
"Udemy" kabi platformalar orqali turli fanlar va ko‘nikmalar o‘rgatiladi.
Bu dasturlar ishtirokchilarining akademik natijalari yaxshilangan, kelajakda
oliy ta’lim muassasalariga kirish darajasi ortgan.
Buyuk Britaniya tajribasi
Buyuk Britaniyada maktabdan keyingi ta’lim
"Extended Learning
Programs"
deb nomlanadi va hukumat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
Kasbiy ta’lim
: Yoshlarni ish bozoriga tayyorlash uchun amaliy
kurslar o‘tkaziladi. Masalan, IT, tikuvchilik, robototexnika kabi sohalarda
qisqa muddatli kurslar mashhur.
Ijodiy to‘garaklar
: San’at, dizayn va musiqa kabi mashg‘ulotlar
orqali o‘quvchilarning ijodiy salohiyati rivojlantiriladi.
Onlayn ta’lim imkoniyatlari
: "FutureLearn" va "Open University"
kabi platformalarda bepul yoki arzon kurslar taklif etiladi.
Buyuk Britaniyada bu dasturlar yoshlarning ishga joylashish
imkoniyatlarini oshirib, ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashda
samarali natijalar bermoqda.
Finlyandiya tajribasi
Dunyodagi eng samarali ta’lim tizimlaridan biri bo‘lgan Finlyandiyada
maktabdan keyingi ta’lim asosiy o‘rin tutadi.
Praktik ta’lim dasturlari
: O‘quvchilar texnologiyalar, dasturlash va
tadbirkorlik bo‘yicha maxsus kurslarda qatnashadilar.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
34
Maktabdan keyingi resurs markazlari
: Yoshlar o‘z qiziqishlari
bo‘yicha mashg‘ulotlar topib, yangi ko‘nikmalar o‘rganish imkoniyatiga
ega.
Muloqot va ijodkorlik
: Bolalar mustaqil fikrlash va muloqot qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun turli to‘garaklarda ishtirok etadilar.
Finlyandiyaning bunday yondashuvi yoshlarning kelajakdagi ish
samaradorligi va ijodkorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Janubiy Koreya tajribasi
Janubiy Koreyada maktabdan keyingi ta’lim juda rivojlangan.
Hagwon
nomli xususiy ta’lim markazlari keng tarqalgan bo‘lib, ular maktabda olingan
bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi.
Akademik fanlar
: Maktab fanlari bo‘yicha chuqurlashtirilgan
kurslar.
Til o‘rganish
: Xalqaro mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘lish
uchun xorijiy tillar, ayniqsa ingliz tilini o‘rgatish kurslari katta talabga ega.
Texnologiyalar va IT
: Dasturlash, robototexnika kabi kurslar
kelajak kasblariga tayyorlashga yo‘naltirilgan.
Janubiy Koreya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, maktabdan keyingi ta’lim
yoshlarning global miqyosda muvaffaqiyat qozonishiga zamin yaratadi.
XULOSA
Barcha ko'rsatilganlarni xulosalaylik, Mazkur maqola tahlil natijalariga
asosan, Maktabdan keyingi ta’lim o‘quvchilar va talabalarga doimiy
o‘zgaruvchan dunyoga moslashish, shaxsiy va kasbiy muvaffaqiyatga erishishda
yordam beradi. Kurslar, treninglar va onlayn o‘qishlar orqali yoshlar yangi bilim
va ko‘nikmalarga ega bo‘lib, raqobatbardosh kadrlar sifatida shakllanadilar.
Xorijiy tajribalardan ko‘rinib turibdiki, maktabdan keyingi ta’lim yoshlarning
shaxsiy va professional o‘sishi uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Kurslar,
treninglar va onlayn o‘qishlar orqali o‘quvchilar zamonaviy ko‘nikmalarni
egallab, kelajakda raqobatbardosh va muvaffaqiyatli bo‘lishlari mumkin. Bunday
dasturlar nafaqat akademik yutuqlarni oshiradi, balki ularning ijtimoiy va
innovatsion salohiyatini ham rivojlantiradi.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1. “Теневая экономика” /Бунич А.П., Гуров А.И. и др. М.: Экономика, 1991г. –
с.131-157
2. “Теневaя экономикa России” -М.: Сегодня, sup1 66, 1996 со ссылкой нa
Kaufman E Kaliberda
3. Л. Фиглин, “Теневая” занятость, , М.: Экономика –2002 – с.67-73
4. https://uzlidep.uz/uz/news-of-party/7554.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
35
5. Mamadjanova, T. UZBEKISTAN'S AGRICULTURAL EXPORT COMPETITIVNESS
IN RUSSIA.
6. Mamadjanova, T., & Normurodov, A. (2022). Improving the Efficiency of
Cultivation and Export of Agricultural Products: In Case Surkhandarya. Asian
Journal of Technology & Management Research (AJTMR) ISSN, 2249(0892).
7. Mamadjanova, T. A. (2020). Ways of the Marketing Strategy Forming of Fruit
and Vegetable Products. Asian Journal of Technology & Management Research
[ISSN: 2249–0892], 10(01).
