THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
146
YO‘L-TRANSPORT HODISALARINING OLDINI OLISH FAOLIYATI:
ILMIY ASOSLAR VA XORIJIY TAJRIBA
Raxmatov Anvar Aminovich
Samarqand tuman IIB boshlig‘i podpolkovnik
https://doi.org/10.5281/zenodo.14869561
Annotatsiya
: ushbu maqola ilmiy tadqiqotlar va xorijiy tajribalar shuni
ko‘rsatadiki, YTHlarning oldini olish uchun tezlikni nazorat qilish,
haydovchilarni sifatli tayyorlash, jazo choralarini kuchaytirish va yo‘l
infratuzilmasini yaxshilash kabi kompleks chora-tadbirlar talab etiladi. Ushbu
yondashuvlarni O‘zbekiston sharoitida qo‘llash orqali YTHlar sonini kamaytirish
ko‘zda tutilgan.
Kalit so‘zlar:
yo‘l-transport hodisalari, oldini olish, xorijiy tajriba, tezlik,
o‘lim.
O‘zbekistonda yo‘l-transport hodisalari (YTH) bo‘yicha so‘nggi yillardagi
statistik ma’lumotlar quyidagicha: 2021-yil: Mamlakatda jami 10 001 ta YTH
sodir bo‘lib, ular oqibatida 2 426 kishi halok bo‘lgan va 9 230 kishi jarohat
olgan
[1]
. 2022-yil: Poytaxt Toshkent shahrida 1 200 ta YTH qayd etilgan. Ushbu
hodisalarda 136 kishi vafot etgan va 1 463 kishi tan jarohati olgan
[2]
. 2023-yil:
Yanvar-noyabr oylarida respublika bo‘ylab 8 693 ta YTH sodir bo‘lib, natijada 2
080 kishi halok bo‘lgan va 8 055 kishi jarohatlangan
[3]
. 2024-yil: Yanvar-may
oylarida 359 nafar o‘quvchi ishtirokida YTH sodir bo‘lib, 65 nafar o‘quvchi halok
bo‘lgan va 294 nafari turli darajada tan jarohati olgan
[4]
. Yo‘l-transport
hodisalari (YTH) butun dunyoda dolzarb muammo bo‘lib, ularning oldini olish
bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar taklif etadi:
Tezlikni nazorat qilish.
Tadqiqotlarga ko‘ra, o‘rtacha tezlikni 5% ga
kamaytirish orqali o‘lim bilan yakunlanadigan YTHlar sonini 30% ga
kamaytirish mumkin. Tezlikning oshishi to‘xtash masofasini uzaytiradi va hodisa
ehtimolini oshiradi
[5]
;
Haydovchilarni tayyorlash.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga
ko‘ra, YTHlar odamlar o‘limining asosiy sabablari orasida sakkizinchi o‘rinda
turadi. Haydovchilarni ilmiy asoslangan usullar bo‘yicha o‘qitish YTHlarni
kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi
[6]
;
Yo‘l-transport hodisalarini hisobga olish tizim.
YTHlarni hisobga olish va
tahlil qilish tizimini takomillashtirish orqali ularning oldini olish bo‘yicha
samarali chora-tadbirlarni ishlab chiqish mumkin
[7]
.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
147
Xorijiy tajriba
AQSh
yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha eng ilg‘or tizimlardan
biriga ega bo‘lib, mamlakatda turli yondashuvlar orqali yo‘l-transport
hodisalarining oldini olish choralari amalga oshiriladi.
1. Yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha milliy ma’muriyat faoliyati
AQShda Avtomobil yo‘llari xavfsizligi bo‘yicha milliy ma’muriyat (NHTSA)
yo‘l harakati xavfsizligini oshirishga qaratilgan turli dasturlarni amalga oshiradi.
Ushbu dasturlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Haydovchilarni o‘qitish dasturlarini takomillashtirish.
Yo‘l belgilari va chiziqlarini yaxshilash.
Yangi texnologiyalar, jumladan, avtomatlashtirilgan xavfsizlik tizimlarini
joriy etish
[8]
.
2. Jamoat transporti infratuzilmasini rivojlantirish
AQShning yirik shaharlarida jamoat transporti tizimlari yo‘llardagi
transport vositalari sonini kamaytirish va yo‘l-transport hodisalarining oldini
olishga xizmat qiladi. Masalan:
Vashington shahrida jamoat transporti infratuzilmasi talabga mos ravishda
shakllantirilgan.
New York, San-Fransisko va Los-Anjeles shaharlarida metro va avtobus
yo‘nalishlari transport zichligini kamaytiradi
[9]
.
3. Mast holda haydovchilikka qarshi kurash
AQShda mast holda transport boshqarishga qarshi qat’iy choralar mavjud.
Quyidagilar amaliyotga tatbiq etilgan:
Haydovchilarni tekshirish uchun yo‘l-patrul xizmati tomonidan reydlar
o‘tkaziladi.
Ichki ishlar organlari tomonidan yo‘l transport hodisalari sabablarini
o‘rganish orqali oldini olish strategiyalari ishlab chiqiladi.
Mast holda avtomobil boshqarish uchun qattiq jazo choralari
qo‘llaniladi
[10]
.
4. Yo‘l-transport hodisalarini tahlil qilish va profilaktika
AQShda yo‘l-transport hodisalarining oldini olish uchun ularning sabablari
va sharoitlarini tahlil qilishga katta e’tibor beriladi. Bu tahlillar asosida
profilaktika choralari ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi.
Har bir YTH sababi batafsil tahlil qilinadi.
Statistik ma’lumotlar asosida xavfli yo‘llar va hududlar aniqlanadi.
Shahar infratuzilmasi yo‘l harakati xavfsizligini hisobga olgan holda qayta
loyihalashtiriladi
[11]
.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
148
Xulosa
AQSh tajribasi shuni ko‘rsatadiki, yo‘l-transport hodisalarining oldini olish
uchun quyidagi omillar muhim:
Yo‘l harakati xavfsizligini nazorat qiluvchi davlat idoralari faoliyati.
Jamoat transporti infratuzilmasini rivojlantirish.
Mast holda haydovchilikni oldini olish bo‘yicha qat’iy qonunlar.
YTHlarni tahlil qilish va oldini olish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarga asoslangan
chora-tadbirlar.
Ushbu yondashuvlarni O‘zbekiston sharoitida tatbiq etish orqali yo‘l
harakati xavfsizligini yaxshilash mumkin.
Yo‘l-transport hodisalarining oldini olish bo‘yicha Germaniya tajribasi
Germaniya yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashda muvaffaqiyatli tajribaga
ega bo‘lib, yo‘l-transport hodisalarining oldini olish uchun quyidagi chora-
tadbirlarni amalga oshiradi:
1.
Yo‘l-transport hodisalarini tahlil qilish va profilaktika
Germaniyada yo‘l-transport hodisalarining oldini olish uchun ularning
sabablari va sharoitlarini tahlil qilishga katta e’tibor beriladi. Bu tahlillar asosida
profilaktika choralari ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi
[12]
.
2.
Yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha milliy ma’muriyat faoliyati.
Germaniyada yo‘l harakati xavfsizligini oshirishga qaratilgan turli dasturlar
amalga oshiriladi. Ushbu dasturlar haydovchilarni o‘qitish, yo‘l belgilari va
chiziqlarini yaxshilash, shuningdek, yangi texnologiyalarni joriy etishni o‘z ichiga
oladi.
3.
Jamoat transporti infratuzilmasini rivojlantirish.
Germaniyaning yirik
shaharlarida jamoat transporti tizimlari rivojlangan bo‘lib, bu yo‘llardagi
transport vositalari sonini kamaytirishga va yo‘l-transport hodisalarining oldini
olishga yordam beradi.
4.
Mast holda haydovchilikka qarshi kurash.
Germaniyada mast holda
haydovchilikka qarshi qat’iy choralar ko‘riladi. Haydovchilarni tekshirish uchun
yo‘l-patrul xizmati tomonidan reydlar o‘tkaziladi va qonunbuzarlarga nisbatan
qattiq jazo choralari qo‘llaniladi
[13]
.
5.
Yo‘l-transport hodisalarini hisobga olish tizimi.
Germaniyada yo‘l-
transport hodisalarini hisobga olish va tahlil qilish tizimi takomillashtirilgan
bo‘lib, bu ularning oldini olish bo‘yicha samarali chora-tadbirlarni ishlab
chiqishga yordam beradi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
149
1.
Qattiq sanksiyalar va jazo choralari.
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki,
rivojlangan mamlakatlarda YTHlarni oldini olish tizimi qat’iy sanksiyalar va jazo
choralariga asoslangan. (Manba: Aniq.uz, 2023)
2.
Yo‘l-patrul xizmati mototsikldagi guruhlari.
Toshkent, Samarqand va
Xorazm viloyatlarida tajriba tariqasida yo‘l-patrul xizmati mototsikldagi
guruhlari tuzilib, harakat qiyin bo‘lgan hududlarda YTHlarning oldini olishga
xizmat qilmoqda.
3.
Yo‘l belgilari va chiziqlarini yangilash.
Haydovchilarning yo‘l harakati
qoidalariga rioya etishini oshirish uchun yo‘l belgilari va chiziqlarini muntazam
ravishda yangilash amaliyoti samaradorligini isbotlagan.
Xulosa
Ilmiy tadqiqotlar va xorijiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, YTHlarning oldini
olish uchun tezlikni nazorat qilish, haydovchilarni sifatli tayyorlash, jazo
choralarini kuchaytirish va yo‘l infratuzilmasini yaxshilash kabi kompleks chora-
tadbirlar talab etiladi. Ushbu yondashuvlarni O‘zbekiston sharoitida qo‘llash
orqali YTHlar sonini kamaytirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://yuz.uz/uz/news/oqibatlar-bilan-emas-sabablar-bilan-kurashish-
lozim?
2.
https://daryo.uz/2022/02/17/ozbekistonda-2021-yilda-yuz-bergan-yol-
transport-hodisalari-oqibatida-necha-kishi-halok-bolgani-malum-qilindi?
3.
https://kun.uz/71901756?
4.
https://kun.uz/news/2024/06/25/2024-yilning-5-oyi-davomida-yol-
transport-hodisasi-oqibatida-65-nafar-oquvchi-halok-boldi-senat?
5.
Sudex.uz, 2023
6.
Interonconf.org, 2023
7.
Scienceweb.uz, 2023
8.
Forumdaily.com, 2023
9.
Amerikaovozi.com, 2023
10.
Newjournal.org, 2023
11.
ILO Encyclopaedia, 2023
12.
iloencyclopaedia.org
13.
sudex.uz
