THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
102
ELEKTR MASHINALAR VA TRANSFORMATORLAR
Xo'jaqulova Sevara Shernazar qizi
Qarshi tuman 2 sonli poletexnikum
https://doi.org/10.5281/zenodo.14928226
Annotatsiya:
Mazkur maqolada elektr mashinalar va transformatorlarning
ishlash prinsipi, turlari, ularning energetika va sanoatdagi ahamiyati haqida
batafsil ma’lumot berilgan. Shuningdek, elektr mashinalarning asosiy
xususiyatlari va transformatorlarning turli turlari, ularning samaradorligi va
zamonaviy texnologiyalardagi o‘rni yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
elektr mashinalar, transformatorlar, induksiya, elektromagnit
maydon, samaradorlik, generator, dvigatel, kuchlanish, quvvat.
Bugungi kunda elektr energiyasidan keng foydalanish turli sohalarda elektr
mashinalar va transformatorlarning ahamiyatini oshirdi. Elektr mashinalar
generatorlar, dvigatellar va transformatorlardan iborat bo‘lib, ular turli
maqsadlarda ishlatiladi. Elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va
iste’molchilarga yetkazishda ushbu qurilmalar muhim rol o‘ynaydi.
Elektr Mashinalar
Elektr mashinalar ikki asosiy turga bo‘linadi: generatorlar va elektr
dvigatellari.
Generatorlar
Generatorlar mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantiruvchi
qurilmalardir. Ular quyidagi turlarga bo‘linadi:
Doimiy tok generatorlari
O‘zgaruvchan tok generatorlari (sinxron generatorlar)
Generatorlarning ishlash prinsipi elektromagnit induksiya hodisasiga
asoslangan bo‘lib, bunda mexanik energiya aylantirilgan g‘altaklar orqali elektr
energiyasiga o‘tkaziladi. Ular elektr stansiyalarida elektr energiyasini ishlab
chiqarishda asosiy manba hisoblanadi.
Elektr dvigatellari
Elektr dvigatellari elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantiruvchi
qurilmalardir. Ularning asosiy turlari:
Doimiy tok dvigatellari
Asinxron dvigatellar
Sinxron dvigatellar
Asinxron dvigatellar sanoatda eng ko‘p qo‘llaniladi, chunki ular oddiy
tuzilishga va yuqori ishonchlilikka ega. Sinxron dvigatellar esa yirik sanoat
korxonalarida, elektr stansiyalarida qo‘llanadi.
Transformatorlar
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
103
Transformatorlar elektr energiyasini bir kuchlanishdan boshqa
kuchlanishga o‘zgartirish uchun xizmat qiladi. Ularning asosiy turlari:
Transformatorlarning turlari
Kuch transformatorlari – yuqori kuchlanishni past kuchlanishga o‘tkazish
uchun ishlatiladi.
O‘lchov transformatorlari – elektr zanjirlarida o‘lchov va himoya
maqsadida qo‘llaniladi.
Avtotransformatorlar – bir yoki bir nechta navbat bilan kuchlanishni
o‘zgartiruvchi qurilmalar.
Transformatorlarning ishlash prinsipi elektromagnit induksiya hodisasiga
asoslangan bo‘lib, bunda birlamchi o‘ramdan tok o‘tganda, ikkilamchi o‘ramda
elektromagnit induksiya orqali kuchlanish hosil bo‘ladi.
Transformatorlarning Samaradorligi
Transformatorlarning samaradorligi ularning mis va temir yo‘qotishlariga
bog‘liq. Zamonaviy transformatorlar yuqori samaradorlikka ega bo‘lishi uchun
silikonli po‘lat, yuqori sifatli izolyatsiya materiallari va ilg‘or texnologiyalar
qo‘llaniladi.
Elektr Mashinalar va Transformatorlarning Ahamiyati
Elektr mashinalar va transformatorlar sanoat, energetika va transport
sohalarida muhim ahamiyatga ega:
Sanoatda – ishlab chiqarish liniyalarida va turli uskunalarda qo‘llaniladi.
Energetikada – elektr energiyasini ishlab chiqarish, uzatish va
taqsimlashda foydalaniladi.
Transportda – elektrovozlar, tramvaylar va metropolitenlarda elektr
dvigatellari asosiy harakatlantiruvchi kuch hisoblanadi.
Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan elektr mashinalar va
transformatorlarning samaradorligi oshmoqda, ularning o‘lchamlari kichrayib,
energiya tejamkorlik darajasi yuqorilamoqda.
Xulosa
Elektr mashinalar va transformatorlar zamonaviy sanoat va energetika
tizimlarining ajralmas qismi hisoblanadi. Ularning samaradorligi, ishonchliligi va
energiya tejovchi xususiyatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda
transformator va elektr mashinalarning yangi avlodlari ishlab chiqilmoqda, ular
yanada yuqori quvvatga ega bo‘lishi bilan birga ekologik jihatdan ham
xavfsizroqdir.
Kelajakda elektr transport vositalarining keng ommalashuvi, qayta
tiklanuvchi energiya manbalarining rivojlanishi elektr mashinalar va
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
104
transformatorlarga bo‘lgan talabni yanada oshiradi. Shuning uchun bu sohada
ilmiy izlanishlar va innovatsion texnologiyalarni joriy etish dolzarb masala bo‘lib
qolmoqda.
Elektr energiyasining samarali ishlab chiqarilishi va iste’mol qilinishi
transformatorlar va elektr mashinalarning sifatiga bevosita bog‘liq. Shuning
uchun muhandislar va tadqiqotchilar bu yo‘nalishda doimiy ravishda yangi
texnologiyalarni ishlab chiqib, mavjud tizimlarni takomillashtirish ustida ish olib
borishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
A. M. Gurevich, Elektr mashinalar, Toshkent, Fan nashriyoti, 2015.
2.
G. A. Gorbunov, Transformatorlar va ularning ishlash prinsipi, Moskva,
Energiya nashriyoti, 2018.
3.
O. M. Raximov, Elektrotexnika asoslari, Toshkent, 2020.
4.
D. P. Klyuyev, O‘zgaruvchan tok mashinalari, Sankt-Peterburg, 2017.
5.
Sh. A. Xasanov, Zamonaviy elektr mashinalar va transformatorlar,
Toshkent, 2021.
