THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
50
MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARIGA
O’TISHNING ZARURATI NIMADA
Jumayev Akmal Islomovich
O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistratura tinglovchisi
tel: 97 304-37-15;
e-mail: mb_9345@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14905509
Annotatsiya:
Hozirgi kunda dunyoning 140 dan ortiq mamlakatlarida
yirik kompaniyalar moliyaviy hisobotlarini Moliyaviy hisobotning xalqaro
standartlari (MHXS) asosida tayyorlashlari shart (yoki ruxsat berilgan).
Yevroittifoq birjalarida qimmatli qog’ozlari muomalada bo’lgan barcha
kompaniyalar o’z moliyaviy hisobotlarini MHXS asosida tayyorlashlari shart. Bu
talab ularning sho’ba va ta’sir ostidagi kompaniyalariga ham taalluqlidir.[1]
Kalit so’zlar:
Moliyaviy Hisobotning Xalqaro Standartlarini (MHXS),
Globalizatsiya, xalqaro savdo.
Jumladan, O’zbekiston ham 2021 yil 1 yanvardan boshlab MHXS standartlarini
o’zining yirik kompaniyalariga (banklar, sug’urta tashkilotlari va aksiyadorlik
jamiyatlari) uchun majburiy qonunchilik hujjati sifatida qabul qilgan. Ko’plab
boshqa mamlakatlar, masalan, Hindiston, Braziliya MHXS ni qabul qilish yoki
unga yaqinlashish yo’lidan borgan. Bu esa o’sha mamlakatlardagi
kompaniyalarning moliyaviy hisobotlariga sezilarli ta'sir ko’rsatmoqda.[1]
Shu jihatdan moliya sohasining rivojiga xizmat qiluvchi, jahon iqtisodiyoti
rivojlanishining hozirgi shart-sharoitlariga mos me’yoriy-huquqiy negiz ishlab
chiqish masalasi muhimdir. Bunday mas’uliyatli vazifani dunyo hamjamiyatida
MHXS Kengashi (MHXSK-IASB-International accounting standards board) o’z
zimmasiga olgan bo’lib, Moliyaviy Hisobotning Xalqaro Standartlarini (MHXS)
belgilangan tamoyillar (Moliyaviy Hisobotning Konseptual Asosi) asosida ishlab
chiqadi.[1]
Buxgalteriya
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari (MHXS) asosida hisobotlarni
tayyorlashga o’tish, tashkilotlarning moliyaviy holatini, daromad va xarajatlarini,
aktiv va majburiyatlarini ko'rsatadigan muhim hujjatlardir. Ular, tashkilotlar va
davlatlar o'rtasida samarali va ishonchli iqtisodiy aloqalarni o'rnatishda muhim
rol o'ynaydi. Bugungi kunda, global iqtisodiy tizimning yanada o'zaro bog'lanib,
murakkablashishi sababli, MHXS ga asoslangan holda olib borishning zarurati
kundan-kunga oshmoqda.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
51
Xalqaro
moliya
hisobot
standartlariga
o'tishning
asosiy
sabablarining tahlili:
1.Globalizatsiya va xalqaro savdo .
Global iqtisodiyotda kompaniyalar,
banklar va boshqa moliyaviy tashkilotlar o'rtasida hamkorlik kuchaymoqda.
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari (MHXS) yordamida turli
davlatlardagi tashkilotlar o'z moliyaviy natijalarini bir xil, tushunarli va
ishonchli tarzda taqdim eta olishadi. Bu esa xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda,
shuningdek, kompaniyalar o'rtasida moliyaviy ma'lumotlar almashinuvi
jarayonini soddalashtiradi.
2. 2.2. Moliyaviy shaffoflikning oshishi
Xalqaro standartlarga asoslangan hisobotlar shaffoflikni ta'minlaydi. Bu
investorlar, kredit beruvchilar va boshqa manfaatdor tomonlarga
tashkilotlarning haqiqiy moliyaviy holatini aniq ko'rsatishga yordam beradi.
XMS tizimi, odatda, zaruriy moliyaviy ma'lumotlarni yaxshiroq tuzish va
ko'rsatish uchun qat'iy qoidalar va me'yorlarni belgilaydi.
3. 2.3. Mahalliy va xalqaro regulyatorlar tomonidan belgilangan
talablar
Ko'plab mamlakatlar va moliya tashkilotlari global moliyaviy bozorlar
bilan integratsiyalashuvni kuchaytirish maqsadida xalqaro moliya hisobot
standartlariga asoslanishni talab qilmoqda. Xususan, Boshqaruv va Auditning
Xalqaro Standartlari, shuningdek, Xalqaro moliya tashkilotlarining (IMF, WB va
boshqalar) siyosatlari va tavsiyalari bunday o'zgarishlarni qo'llab-quvvatlaydi.
4. 2.4. Xalqaro moliya hisobot tizimlarining samaradorligi
XMS tizimlari, avvalgi mahalliy tizimlarga nisbatan ko'proq moslashuvchan
va samarali hisob-kitoblarni amalga oshirish imkoniyatini beradi. Bu
tashkilotlarga murakkab moliyaviy operatsiyalarni tez va aniq hisoblash,
shuningdek, audit jarayonlarini soddalashtirish imkonini beradi.
3. Xalqaro moliya hisobotlarining zarurati: amaliy ahamiyati
3.1. Xalqaro investitsiyalarni jalb qilish
Xalqaro moliya standartlariga asoslangan hisobotlar, xorijiy investorlar uchun
tashkilotning moliyaviy holatini aniq va shaffof tarzda taqdim etadi. Bu esa
investitsiya xavfini kamaytiradi va xorijiy kapitalni jalb qilish imkoniyatlarini
oshiradi.
3.2. Hisobdorlik va nazoratni kuchaytirish
XMS tizimi, tashkilotlar tomonidan moliyaviy ma'lumotlarning to'liqligini,
aniqligini va o'z vaqtida taqdim etilishini ta'minlaydi. Bu esa davlatlar va
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
52
regulyatorlarga audit va nazorat jarayonlarini aniq va samarali amalga oshirish
imkoniyatini yaratadi.
3.3. O'sib borayotgan raqobat muhitida kompaniyalar uchun ustunlik
Xalqaro moliya standartlariga rioya qilish, tashkilotlarga global bozorlar bilan
raqobatlashishda qo'shimcha ustunlik beradi. Bu standartlar kompaniyaning
korporativ boshqaruvini yaxshilash va moliyaviy natijalarni aniq ko'rsatishda
yordam beradi.
4. Xalqaro moliya hisobot tizimlariga o'tishning qiyinchiliklari
4.1. Mahalliy tizimlar bilan moslashish
Ba'zi davlatlarda mahalliy moliya hisoboti tizimlari hali to'liq xalqaro
standartlarga o'tmagan. Bu o'zgarishlarni amalga oshirish uchun qo'shimcha
vaqt, resurslar va malaka oshirish zarur bo'lishi mumkin.
4.2. Me'yoriy va normativ to'siqlar
Xalqaro moliya standartlariga o'tish uchun me'yoriy to'siqlar mavjud. Bunday
o'zgarishlar qonuniy va reglamentatsion asoslarni qayta ko'rib chiqishni talab
qilishi mumkin.
4.3. Moliya hisobotlarini tayyorlash uchun ko'nikmalarni oshirish
Xalqaro standartlarga o'tish uchun moliya sohasidagi mutaxassislar va
kompaniyalar xodimlariga malaka oshirish kurslari, treninglar va boshqa o'quv
dasturlari talab etiladi.
5. Xulosa va tavsiyalar
Moliya hisobotlari xalqaro standartlarga o'tishning zarurati nafaqat global
iqtisodiyotning rivojlanishiga, balki tashkilotlarning moliyaviy shaffofligini
oshirish, investorlar va kredit beruvchilar uchun ishonchni kuchaytirishga ham
xizmat qiladi. Xalqaro standartlarga o'tish nafaqat moliya bozorlarini yanada
yaxshilaydi, balki iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan biri bo'lib qoladi.
Shu sababli, davlatlar va kompaniyalar bu jarayonni tezlashtirish uchun zarur
choralarni ko'rishlari kerak.
Tavsiyalar:
Xalqaro standartlarga o'tish jarayonini bosqichma-bosqich amalga
oshirish, shu bilan birga mahalliy tizimlarni xalqaro me'yorlarga moslashtirish.
Moliyaviy hisobotlarni tayyorlash va tahlil qilish uchun mutaxassislarning
malakasini oshirish.
Xalqaro moliya tashkilotlari bilan hamkorlikni kuchaytirish, shuningdek,
ularning metodologiyalarini o'zlashtirish.
Shu tariqa, xalqaro moliya hisobot tizimlariga o'tish, nafaqat iqtisodiy
rivojlanishni, balki global iqtisodiyotda ishonch va samaradorlikni oshiradi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
53
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish bo‘yicha qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risidagi PQ -4611 – son 24.02.2020 y. https://lex.uz/docs/-
4746047
2.
Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy veb sayti www.imv.uz
https://www.imv.uz/videos/buxgalteriya-hisobi-tizimi-va-uni-xalqaro-standa-2
3.
O’zbekiston milliy axboroy agentligining rasmiy axborot manbai
https://uza.uz/oz/posts/ozbekistonda-moliyaviy-hisobotning-xalqaro-
standartlariga-otishi-yangicha-yondashuv-va-imkoniyatlar
4.
«O`zbekneftgaz» АJ ning 2022 yil yakunlari bo’yicha YILLIK HISOBOTI
Отдельная_финансовая_отчетнось_АО_«Узбекнефтегаз»_за_2022_год.
https://www.uzse.uz/system/isu_info_files/files /000/003/642/original/
