THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
164
I.G. FIXTE FALSAFASIDA SUBYEKTNING O‘ZARO MUNOSABATI VA
IJTIMOIY MULOQOT
Ashurova Xurshida Sag‘dullaevna
SamDCHTI “Gumanitar fanlar va
axborot texnologiyalari” kafedrasi dotsenti
xurshidashurova01@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14957861
Annotatsiya:
Maqolada I.G. Fixte falsafasida subyektning o'zini anglash
jarayoni va uning ijtimoiy munosabatlar bilan bog'liqligi muhokama qilinadi.
Fixte, subyektning o'zini tushunishi faqat ijtimoiy va huquqiy tizimlarda faol
ishtirok etish orqali amalga oshishini ta'kidlaydi. Kantning "boshqa o'ylovchi
mavjudotlarning mavjudligini isbotlash" masalasiga javob sifatida Fixte, faoliyat
va intersubyektivlik tushunchalarini kiritadi, bu jarayonni boshqalar bilan
aloqada bo'lish va muloqot orqali anglashni zarur deb hisoblaydi. Subyektning
o'zini konsipsiya qilish jarayoni, uning aql-idrokli faoliyatini boshlashda
boshqalar bilan teng va o'zaro aloqada bo'lishini taqozo etadi. Fixte, ijtimoiy
tizimlar va huquqiy normalarning ta'sirini hisobga olgan holda, subyektlar
o'rtasidagi o'zaro anglashuv va muloqotning tabiiy va zarurligini ta'kidladi.
Shunday qilib, maqolada Fixte'ning falsafasidagi subyektlar o'rtasidagi o'zaro
anglashuv va ijtimoiy tizimlar o'rtasidagi bog'liqlik tafsilotlari ochib beriladi.
Kalit so'zlar:
Fixte, subyekt, o'zini anglash, ijtimoiy munosabatlar, huquqiy
tizim, faoliyat, intersubyektivlik, Kant, o'zaro anglashuv, muloqot, aql-idrok,
konsipsiya qilish, subyektlar, axloq, huquq, tizimlar, normalar, aloqalar, o'zini
yaratish, faol ishtirok, subyektning tabiati.
Nemis faylasufi Johann Gottlieb Fixte (1762–1814) idealistik falsafaning
muhim vakillaridan biri hisoblanadi. Shuningdek u, Kantning falsafasini davom
ettirgan va uni yangi bir bosqichga olib chiqqan shaxs. Faylasuf Fixte,
sub’yektning o‘z-o‘zini anglash va bilim olish jarayonini tasvirlash bilan
tanilgandir. Uning sub’yekt va ob’yekt o‘rtasidagi aloqalar falsafasi, sub’yektning
faol va yaratuvchan roli bilan bog‘liq. Fixte falsafasining asosiy printsipi, “Men =
Men” degan iborada mujassamlangan. Bu printsip, sub’yektning o‘zligini tan
olishini va o‘zini anglash jarayonini boshlashini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra,
sub’yektning o‘zi haqida bilish bu barcha bilish jarayonlarining asosini tashkil
etadi. Fixte, bundan tashqari ijtimoiy va huquqiy munosabatlarga ham katta
e’tibor qaratgan. U sub’yektning o‘z-o‘zini mavjudligini anglashi va o‘zaro
muloqotlari orqali jamiyatni shakllantirishi kerakligini ta’kidlaydi. Fixtening
fikricha sub’yektlar o‘rtasidagi o‘zaro anglashuv va faoliyatni asosiy tushuncha
sifatida qabul qilgan.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
165
Fixte, o‘zining qarashlarini rivojlantirganidek, idealizmning keyingi vakillari
bo‘lgan Shelling va Gegel falsafasiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. Uning falsafasi,
ayniqsa, transsendental idealizmga asoslanib, sub’yektning ongini markazga
qo‘yadi va unga ruhiy, ijtimoiy va ma’naviy dunyoni shakllantirishda faol rol
beradi.
O‘z-o‘zini anglash bu Fixte falsafasining asosiy tamoyili bo‘lib, u
sub’yektning har bir fikrini va harakatini tashkil etadi. Sub’yekt o'zining ichki
dunyosini tushunish orqali tashqi dunyoni anglashga kirishadi. Bu ongning
passiv emas, balki faol va yaratuvchan bir jarayon ekanligini ko‘rsatadi. Fixte
inson ongni alohida bir narsa sifatida ko‘rishni rad etadi sababi ong har doim
o‘z-o‘zini anglash va shakllanish jarayonida bo‘ladi.
Fixtening falsafasida har qanday fikr va harakat sub’yekt tomonidan biror
maqsadga yoki ob’yektga qaratilgan edi. Uning sub’yekt va ob’yekt o‘rtasidagi
munosabatlari markaziy o‘rini tutadi. Inson o‘zi haqida o‘ylash, atrofdagi dunyo
va boshqa sub’yektlar haqida fikr yuritish, sub’yektning ongida bir-biriga bog‘liq
holatda rivojlanadi. Sub’yekt har doim ob’yektni tasavvur qiladi, ob’yekt esa
sub’yektni. Shu bilan birga, ob’yekt faqat sub’yektning “Men”iga qarama-qarshi
sifatida tasavvur qilinadi. Bu yerda, intersub’yektivlik tushunchasi ham muhim
rol o‘ynaydi. Fixtening fikricha, sub’yektlar o‘rtasidagi anglash va muloqot faqat
bir-birini tushunish orqali amalga oshadi. Intersub’yektivlik, sub’yektlar
o‘rtasida umumiy tushuncha va muloqot mavjudligini anglatadi. Fixte uchun, har
qanday sub’yekt o‘zining ichki dunyosini boshqalarga izhor etishi va
boshqalarning fikrlarini tushunishi uchun o‘zaro anglashuv zarur. Boshqacha
aytganda, sub’yekt faqat o‘zini anglab qolmasdan, boshqa sub’yektlarning ongini
ham tushunishi kerak.
I.G.Fixte falsafasida intentsionallik va intersub’yektivlik tushunchalarining
rivojlanishi, Kant falsafasining muammosiga javob sifatida qaraladi. Ya’ni Kant,
boshqa o‘ylovchi mavjudotlarning mavjudligini isbotlashga harakat qilgan
bo‘lsa, Fixte esa bu muammoni faoliyat tushunchasi orqali hal etiga erishgan edi.
Kantning fikricha, biz faqat o‘zimizni va tajribamizni bilamiz, boshqalarning
ongini va mavjudligini bilish uchun isbot talab etiladi. Fixte, bu muammoni
faoliyat tushunchasini joriy etish orqali hal qilishni taklif qiladi.
Fixtening fikricha, faoliyat - bu sub’yektning o‘z-o‘zini anglash jarayonida
boshqalarga nisbatan faollik ko‘rsatishdir. Har qanday sub’yekt o‘zining aql-
idrokli faoliyatini boshlaganida, boshqa aql-idrokli mavjudotlarning borligini tan
olishga va ularga teng ravishda aql-idrokli faoliyatni belgilashga majbur bo‘ladi.
Bu faoliyatning mazmuni, boshqa sub’yektlarning ongini tushunish va ular bilan
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
166
muloqot qilishni taqozo etadi. Shu tarzda, faylasuf Fixte sub’yektlar o‘rtasidagi
o‘zaro anglashuv va muloqotni tabiiy va zarur deb hisoblagan.
Fixtening falsafasida sub’yektning o‘zini konsipsiya qilish jarayoni ijtimoiy
munosabatlarga to‘liq ishtirok etishni talab qiladi. O‘z-o‘zini anglash faqat
ijtimoiy va huquqiy munosabatlarda faol ishtirok etish orqali amalga oshiriladi.
Sub’yekt, faqat ijtimoiy tizimlarda, boshqalar bilan o‘zaro aloqada bo‘lish orqali
o‘zining haqiqatini aniqlay oladi. Bu jarayonning muhim jihati, sub’yektning
ijtimoiy tabiati va o‘zini yaratish jarayonidir. Fixte, sub’yektlar o‘rtasidagi
aloqalarni o‘rganishda, ularning huquqiy va axloqiy jihatlarini inobatga olish
zarurligini ta’kidlaydi. Bu, shuningdek, sub’yektning o‘zini anglash jarayonida
boshqalar bilan o‘zaro muloqot qilish va ularning ongini tushunishning
ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Shuningdek, Fixte nuqtai nazariga ko‘ra,
o‘zini konsipsiya qilish va sub’yektlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar,
sub’yektning ongidagi faoliyatning va intersub’yektiv munosabatlarning
ahamiyatini anglatadi. Sub’yektlar o‘rtasidagi anglashuv va muloqot jarayonida
ijtimoiy tizimlar, huquqiy va axloqiy normalar, odamlar o‘rtasidagi aloqalar
o‘zaro anglashuvni shakllantiradi va uni ta’minlaydi.
Xulosa qilganda Fixtening falsafasida intersub’yektivlik tushunchalarining
rivojlanishi, sub’yekt va ob’yekt o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar va ularning o‘z-o‘zini
anglash jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Faylasuf Fixte, o‘z tizimida
sub’yektning ongini va faoliyatini yangi tarzda tushuntiradi. Sub’yektlarning bir-
birini tushunishi va o‘zaro muloqoti, ularning aql-idrokli faoliyatini yaratish
jarayonida asosiy o‘rin tutadi. Shu bilan birga, Fixte faylasuf Kantning o‘ylovchi
mavjudotlarning mavjudligini isbotlash haqidagi muammosini hal qilishda
faoliyat tushunchasini joriy etadi. Sub’yektning ijtimoiy tabiati, uning o‘zini
konstitutsiya qilish jarayoni va o‘zaro anglashuvning zarurligi, Fixte falsafasini
yanada chuqurroq tushunishga imkoniyat beradi.
Adabiyotlar ro’xati:
1.Fichte, J. G. The Science of Knowledge. Cambridge University Press, 2000.
2. Kant, I. Critique of Pure Reason. Cambridge University Press, 1998.
3. Hegel, G. W. F. The Phenomenology of Spirit. Oxford University Press, 2003.
4. Sartre, J.-P. Being and Nothingness. Routledge, 2007.
5. Habermas, J. The Theory of Communicative Action, Volume 1: Reason and the
Rationalization of Society. Beacon Press, 1984.
