THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
53
PEDAGOGIK VOQE’LIKNI TIZIMLI TUSHUNISH G’OYALARINING
BO’LAJAK O’QITUVCHILARDA TIZIMLI FIKRLASH
KO’NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLARI
Samatova Shohsanam Xolmuhammad qizi
Termiz davlat universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15015754
Annotatsiya:
Mazkur maqolada pedagogik voqelikni tizimli tushunish
g‘oyalari va ularning bo‘lajak o‘qituvchilarda tizimli fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishdagi ahamiyati tahlil etilgan. Tizimli yondashuvning nazariy
asoslari, uning pedagogika va tarbiya jarayonidagi o‘rni, shuningdek, ushbu
metodologiyaning rivojlanish bosqichlari G‘arbiy Yevropa, rus va o‘zbek
pedagogikasi kontekstida ko‘rib chiqilgan. Tizimli yondashuvning metodologik
tamoyillari va uning ta’lim jarayonida qo‘llanilish imkoniyatlari ilmiy tahlil
asosida yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
pedagogik voqelik, tizimli yondashuv, tizimli fikrlash,
pedagogika, metodologiya, tarbiya jarayoni, ta’lim tizimi, innovatsion
pedagogika.
Pedagogik voqelikni tizimli tushunish g‘oyalarining shakllanishi Ya.A.
Komenskiy, D. Lokk, I.F. Gerbart, A. Disterveg kabi G‘arbiy Yevropa olimlarining
nomlari bilan bog‘liq.
Rus pedagogika fanida tizimli yondashuv g‘oyalarining rivojlanishi K.D.
Ushinskiy, N.I. Pirogov, V.G. Belinskiy, P.F. Kapterev, N.F. Bunakov, V.P. Vaxterov
va boshqa pedagoglarning ismlari bilan aloqador.
Ko‘plab ilmiy tadqiqotlar uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladigan
umumiy tizimlar nazariyasi asrlar davomida shakllangan bo‘lib, u Platon,
Aristotel, Ch. Darvin, G. Gegel, I. Kant, D.I. Mendeleyev, I. Prigojin, L. Bertalanfi va
boshqalarning asarlarida o‘z aksini topgan. V.G. Afanasev, A.N. Averyanov, I.V.
Blauberg, V.P. Kuzmin, V.A. Lektorskiy, V.N. Sadovskiy, B.G. Yudin, E.G. Yudin va
boshqa mutaxassislarning sa’y-harakatlari bilan tizimli yondashuvning
metodologiya bilan bog‘liqligi ko‘rsatilgan, shuningdek, undan turli xil tabiiy va
ijtimoiy hodisalarni tahlil qilishda foydalanish mumkinligi isbotlangan.
Umumilmiy metodologik qoidalar so‘nggi paytlarda maxsus bilim sohasida -
sinergetika yoki o‘z-o‘zini tashkil etish nazariyalarida ishlab chiqilmoqda.
Pedagogik obyektlar va jarayonlarni tizimli yondashuv metodologiyasi nuqtayi
nazaridan murakkab o‘z-o‘zini tashkil etuvchi tizimlar sifatida ko‘rib chiqish V.I.
Andreev, L.Ya. Zorina, N.M. Talanchuk, V.I. Redyuxin va boshqalarning ishlarida
o‘z aksini topgan.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
54
Tarbiya jarayonini tashkil etish amaliyotida va uni nazariy
umumlashtirishda tizimli yondashuv g‘oyalari A.S. Makarenko, S.T. Shatskiy, V.N.
Soroka-Rosinskiy, N.K. Krupskaya, V.A. Suxomlinskiy va ularning izdoshlari
amaliy faoliyati hamda nazariy ishlarida rivojlantirilgan.
Ijtimoiy va psixologik hodisalarni tahlil qilishda, tarbiya jarayonini tashkil
etishda, shaxsning rivojlanishi va shakllanishi jarayonida tizimli yondashuvdan
foydalanish g‘oyalari P.P. Blonskiy, L.S. Vigotskiy, M.M. Rubinshteyn, V.P. Ananev,
L.I. Bojovich, V.V. Davidov, A.N. Leontev, A.V. Petrovskiy va boshqalarning
tadqiqotlarida o‘rganilgan.
O'zbekistonda tizimli fikrlash va pedagogikada tizimli yondashuv
masalalarida bir qator olimlar ilmiy izlanishlar olib bormoqda. Masalan, U.H.
Axrorova pedagogikada tizimli tahlil metodologiyasi haqida tadqiqotlar olib
bormoqda.
Shuningdek, B.L. Farberman pedagogik texnologiyaga yangicha
yondashuvni taklif etib, uni "pedagogik jarayonni texnika imkoniyatlari va
insonning texnikaviy tafakkuri asosida standart holga solib, uning optimal
loyihasini tuzib chiqish bilan bog‘liq ijtimoiy hodisa" deb ta'riflagan.
Bundan tashqari, "Ta’limda tizimli yondashuv" mavzusida olib borilgan
tadqiqotlar
pedagogik
jarayonning
yaxlitligini
ta'minlashda
tizimli
yondashuvning ahamiyatini ta'kidlaydi.
Pedagogik jarayonni tashkil etishga tizimli yondashuvning nazariy
muammolarini ko‘rib chiqishda biz V.I. Andreev, Yu.K. Babanskiy, V.P. Bespalko,
L.Yu. Gordin, V.V. Guzeev, M.A. Danilov, V.I. Zvyaginskiy, L.Ya. Zorin, B.C. Ilin, V.M.
Korotov, V.V. Kumarin, M.I. Maxmutov, B.T. Lixachev, L.I. Mishchenko, P.T.
Frolov, V.V. Krayevskiy, N.A. Plotnikov, M.N. Skatkin, V.A. Slastenin, G.N. Filonov,
N.D. Xmel va boshqalarning tadqiqotlariga tayanamiz.
Ilmiy adabiyotlarda tizimli yondashuv ilmiy bilish metodologiyasining
yo‘nalishi sifatida qaraladi, uning asosida obyektni tizim sifatida ko‘rib chiqish
yotadi: o‘zaro bog‘liq elementlarning yaxlit majmui (I.V. Blauberg, V.N.
Sadovskiy, E.G. Yudin); o‘zaro ta’sir qiluvchi obyektlar majmui (L. Bertalanfi);
mohiyat va munosabatlar majmui (Xoll A.D., Feyjin R.I., keyingi Bertalanfi);
faoliyatning har qanday turini qamrab oladigan, qonuniyatlar va o‘zaro
bog‘liqliklarni aniqlash orqali ulardan yanada samarali foydalanishga
yo‘naltirilgan harakatlarni tashkil etish usuli va hokazo.
Tizimli yondashuv tizimlarga xos bo‘lgan qonuniy bog‘lanishlarni bilish va
amaliy faoliyat jarayonida doimiy hisobga olish va foydalanishni nazarda tutadi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
55
Tizimlilikning eng umumiy asosi dunyoning moddiy birligi, voqelikka xos
bo‘lgan o‘zaro aloqadorlik va harakatning dialektik tamoyillaridir, biroq ular
voqelikning turli sohalarida o‘zgaradi va tizimlarning har bir turida o‘ziga xos
shaklni hosil qiladi.
Tizimli yondashuvning asosiy tamoyillarini ajratib ko‘rsatish lozim:
- bir vaqtning o‘zida tizimni yagona yaxlitlik sifatida va ayni paytda yuqori
darajalar uchun quyi tizim sifatida ko‘rib chiqishga imkon beradigan yaxlitlik;
- tuzilishning iyerarxikligi, ya’ni quyi darajadagi elementlarning yuqori
darajadagi elementlarga bo‘ysunishi asosida joylashgan ko‘plab (kamida ikkita)
elementlarning mavjudligi;
- aniq tashkiliy tuzilma doirasida tizim elementlari va ularning o‘zaro
bog‘liqligini tahlil qilish imkonini beradigan strukturalash;
- alohida elementlar va umuman tizimni tavsiflash uchun ko‘plab
kibernetik, iqtisodiy va matematik modellardan foydalanish imkonini beruvchi
ko‘plik.
Pedagogik jarayonni tashkil etishga tizimli yondashuvning nazariy
muammolarini ko‘rib chiqishda biz V.I. Andreev, Yu.K. Babanskiy, V.P. Bespalko,
L.Yu. Gordin, V.V. Guzeev, M.A. Danilov, V.I. Zvyaginskiy, L.Ya. Zorin, B.C. Ilin, V.M.
Korotov, V.V. Kumarin, M.I. Maxmutov, B.T. Lixachev, L.I. Mishenko, P.T. Frolov,
V.V. Krayevskiy, N.A. Plotnikov, M.N. Skatkin, V.A. Slastenin, G.N. Filonova,
N.D.Xmel va boshqalar.
Ilmiy adabiyotlarda tizimli yondashuv ilmiy bilish metodologiyasining
yo‘nalishi sifatida qaralib, uning asosida obyekt tizimlar:
o‘zaro bog‘liq elementlarning yaxlit majmui (I. V. Blauberg, V. N. Sadovskiy,
E. G. Yudin); o‘zaro ta’sir qiluvchi obyektlar majmui (L. Bertalanfi);
mohiyat va munosabatlar majmui (Xoll A.D., Feyjin R.I., keyinchalik
Bertalanfi);
tashkil etish usuli faoliyatning har qanday turini qamrab oladigan
harakatlar, qonuniyatlar va o‘zaro bog‘liqliklarni aniqlash orqali ularni yanada
samarali foydalanish va h.k. sifatida ta’riflanadi.
Xulosa:
Pedagogik voqelikni tizimli tushunish g‘oyalari ta’lim jarayonining
samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada
tizimli yondashuvning shakllanishi, uning G‘arbiy Yevropa, rus va o‘zbek
pedagogikasidagi rivojlanish bosqichlari hamda pedagogik jarayonda qo‘llanish
imkoniyatlari tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tizimli fikrlash
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
56
bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish va ularning
o‘quv jarayonini yaxlit holda tushunishlariga yordam beradi.
Tizimli yondashuv asosida ta’lim jarayonini tashkil etish, o‘qituvchilar va
o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish, shuningdek, pedagogik
faoliyatni samarali tashkil etish uchun metodologik asos yaratadi. Shu sababli,
pedagogik ta’lim jarayonida tizimli yondashuv tamoyillaridan keng foydalanish
va uni o‘qituvchilar malakasini oshirish tizimiga joriy etish dolzarb masala
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Асмолов А.Г. Личность как предмет психологического исследования.
– М.: Мзд-во МГУ, 1984. – 280 с.
2.
Дмитриенко В.А. Методологические проблемы науковедения. Томск,
1977.
3.
Chorshanbiyevich, N. F. PEDAGOGIK INNOVATSIYALAR TADBIQIGA
TA’SIR ETUVCHI OMILLAR.
4.
Kaldibekova, A. S., & Norboyev, F. C. (2021). Pedagogik innovatsion
faoliyatda psixologik to’siqlar muammosi. Academic research in educational
sciences, 2(CSPI conference 1), 611-615.
5.
Лихачев Б.Т. Методологические основы педагогики. – Самара, 1998.
6.
Методологические проблемы развития педагогической науки /Под
редакцией Атутова P.P., Скаткина М.Н. М.: Педагогика, 1985. -284 с.
7.
О`Коннор Джозеф, Макдермотт Иан. Искусство системного
мышления: Необходимые знания о системах и творческом подходе к
решению проблем = The Art of Systems Thinking: Essential Skills for Creativity
and Problem Solving // «Альпина Паблишер». — М., 2011. — № 978-5-9614-
1589-6.
8.
Садовский «Системный подход и общая теория систем: статус,
основные проблемы и перспективы развития» Москва: Наука, 1980 г.
9.
Сидоркин A.M. Методология системного подхода в педагогике. М.:
Изд-во НИИ АПН СССР, 1989. - 271 с. 9 Фролов П.Т. Системный подход в
управлении педагогическим процессом в школе. Воронеж, 1984. - 200 с. 10
Хмель Н.Д
