THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
5
"DORI VOSITALARINING NOTOʻGʻRI ISTEʼMOLI: MUOMMOLAR VA
PROFILAKTIKA YOʻLLARI", - ANTIBIOTIKLAR VA ULARNI
OʻZBOSHIMCHALIK BILAN QABUL QILISH OQIBATLARI
Xolmamatova Sevinch Baxtiyor qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi
Termiz filiali Pediatriya fakulteti
farmatsiya yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15347762
Annotasiya
Bugungi
kunda
dori
vositalarining,
ayniqsa
antibiotiklarning
o‘zboshimchalik bilan qo‘llanishi jahon sog‘liqni saqlash tizimi oldida dolzarb
muammo sifatida maydonga chiqmoqda. Ko‘pgina hollarda bemorlar vrach
tavsiyasisiz, faqatgina tanishlar, internet yoki avvalgi tajriba asosida o‘zlariga
dori yozib, o‘z holicha davolanishga harakat qiladilar. Bu holat, ayniqsa,
antibiotiklar bilan bog‘liq bo‘lgan holatlarda jiddiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin: dori moddalarga qarshilik (rezistentlik) kuchayadi, kasalliklar
surunkali shaklga o‘tadi, nojo‘ya ta’sirlar ortadi va aholi orasida dorilarga
ishonchsizlik paydo bo‘ladi. Mazkur maqolada dori vositalarining noto‘g‘ri va
o‘zboshimcha iste’molining asosiy sabablari, ayniqsa aholining tibbiy
savodxonlik darajasining pastligi, tibbiy xizmatga bo‘lgan ishonchsizlik,
dorixonalardagi nazoratsiz savdo holatlari chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek,
maqolada antibiotiklarga nisbatan kuchayib borayotgan qarshilik, OIV, sil,
gijjalar va boshqa infeksiyalarni davolashda yuzaga kelayotgan qiyinchiliklar
ilmiy manbalar asosida yoritiladi. Muammoning profilaktikasi sifatida, birinchi
navbatda aholining tibbiy madaniyatini oshirish, dorilarni faqat vrach
ko‘rsatmasiga asosan qabul qilishni targ‘ib etish, farmatsevtlar va dorixonalar
faoliyatini tartibga solish, shuningdek, ommaviy axborot vositalari va raqamli
platformalar orqali tushuntirish ishlarini kuchaytirish zarurligi ta’kidlanadi.
Bundan tashqari, milliy darajada monitoring tizimlarini joriy etish, antibiotiklar
iste’molini nazorat qiluvchi siyosiy-huquqiy mexanizmlarni mustahkamlash kabi
takliflar ilgari suriladi. Tadqiqot natijalariga asoslanib, maqolada sog‘liqni
saqlash tizimi, farmatsevtika sohasi va jamiyat o‘rtasida samarali hamkorlik
orqali dori vositalarining noto‘g‘ri iste’moliga qarshi kurashish strategiyalari
ishlab chiqilishi zarurligi asoslab beriladi.
Kalit Soʻzlar
antibiotiklar, dori vositalari, o‘zboshimchalik, salbiy oqibatlar,
dorixona, profilaktika, farmatsevtika, sog‘liqni saqlash, tibbiy savodsizlik,
infektsiyalar,
muvofiqlashtirilmagan
davolanish,
rezistentlik,
noto‘g‘ri
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
6
foydalanish, nazorat mexanizmlari, telemeditsina, axborot vositalari, tibbiy
madaniyat, dori ta’siri, farmatsevt nazorati, sog‘lom turmush tarzi
Annotation
In recent years, the irrational and uncontrolled use of pharmaceuticals,
especially antibiotics, has become a pressing global health concern. Many
individuals self-medicate without consulting healthcare professionals, relying
instead on internet sources, social networks, or previous experiences. This
practice is particularly dangerous with antibiotics, leading to increased
antimicrobial resistance, chronic infections, and a decline in treatment efficacy.
This article examines the primary causes of improper medication use—such as
low health literacy, weak regulatory frameworks, and the lack of pharmaceutical
oversight. Furthermore, it explores the consequences of drug resistance in
treating diseases like HIV, tuberculosis, and parasitic infections. The paper
highlights the urgent need to raise public medical awareness, ensure medication
is only used under professional supervision, and strengthen pharmaceutical
control systems. Digital platforms, educational campaigns, and state-level
monitoring programs are suggested as effective strategies. The research
concludes that combating drug misuse requires cohesive action among
healthcare institutions, pharmacists, and the general public through clearly
defined policies and collaborative approaches.
Keywords
antibiotics, pharmaceuticals, self-medication, side effects,
pharmacy, prevention, pharmaceutics, healthcare, health illiteracy, infections,
unregulated treatment, resistance, misuse, control mechanisms, telemedicine,
media, medical culture, drug effect, pharmaceutical supervision, healthy lifestyle
Аннотация
В последние годы неправильное и бесконтрольное употребление
лекарственных средств, особенно антибиотиков, стало серьёзной
проблемой общественного здравоохранения во всём мире. Часто пациенты
прибегают к самолечению, основываясь на опыте других людей,
информации из интернета или предыдущем лечении, игнорируя
консультации специалистов. Это особенно опасно при приёме
антибиотиков, поскольку способствует развитию устойчивости к
лекарствам, хронизации заболеваний и снижению эффективности
терапии. В данной статье рассматриваются причины неправильного
использования лекарств: низкий уровень медицинской грамотности,
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
7
слабый контроль за фармацевтической деятельностью, недоверие к
медицинским
учреждениям.
Также
освещаются
последствия
антимикробной резистентности при лечении таких заболеваний, как ВИЧ,
туберкулёз и паразитарные инфекции. В статье подчёркивается
необходимость просвещения населения, ужесточения контроля над
продажей лекарств и проведения разъяснительных кампаний с
использованием цифровых платформ и СМИ. В завершении даются
предложения по формированию эффективной политики, направленной на
профилактику самолечения и улучшение взаимодействия между системой
здравоохранения, фармацевтами и обществом.
Ключевые Слова
самолечение, побочные эффекты, аптека,
профилактика,
фармацевтика,
здравоохранение,
медицинская
безграмотность, инфекции, нерегулируемое лечение, устойчивость,
неправильное использование, контрольные механизмы, телемедицина,
СМИ, медицинская культура, действие препарата, фармацевтический
контроль, здоровый образ жизни
So‘nggi o‘n yilliklarda farmatsevtika sohasi misli ko‘rilmagan sur’atda
rivojlanmoqda. Yangi avlod dori vositalari, ularning ishlab chiqarish
texnologiyalari va tarqatish tizimlari sog‘liqni saqlashda muhim o‘rin tutmoqda.
Biroq, bu jarayonning ijobiy tomonlari bilan bir qatorda, dori vositalarining
noto‘g‘ri va o‘zboshimchalik bilan iste’moli global miqyosda jiddiy muammoga
aylanib bormoqda¹.
Xususan, antibiotiklar, analgetiklar, gormonal preparatlar va yurak-tomir
dorilarini shifokor ko‘rsatmasisiz qabul qilish holatlari yildan-yilga ortib
bormoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra,
antibiotiklarni noto‘g‘ri iste’mol qilish oqibatida har yili dunyoda kamida 1,27
million kishi bevosita yoki bilvosita vafot etadi². Bu holat infeksiyalarni
davolashdagi murakkablik, dori bardoshlilik (rezistentlik)ning ortishi va
sog‘liqni saqlash tizimi xarajatlarining ko‘payishiga olib keladi.
O‘zbekistonda ham ushbu muammo dolzarb bo‘lib, ba’zi dorixonalarda
retseptsiz dori berish holatlari hanuz kuzatilmoqda. 2023-yilda Sanitariya-
epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi tomonidan
o‘tkazilgan monitoring natijalariga ko‘ra, 45 foiz dorixonalarda ayrim
antibiotiklar bemalol, hech qanday tibbiy hujjatsiz sotilmoqda³. Bu esa
fuqarolarning o‘z bilganicha davolanishini, sog‘liqka zarar yetkazilishini va
nojo‘ya ta’sirlar sonining ortishini kuchaytirmoqda. Dorilarni noto‘g‘ri iste’mol
qilishning asosiy sabablari quyidagilardan iborat: tibbiy savodxonlikning
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
8
pastligi, iqtisodiy jihatdan tezroq davolanishga intilish, ijtimoiy tarmoqlardagi
noto‘g‘ri maslahatlar, avvalgi tajribaga asoslanish, retseptga bo‘lgan nazoratning
sustligi va dorixonalarning tijorat manfaatdorligi⁴. Ayniqsa, antibiotiklar
noto‘g‘ri qabul qilinganda, mikroorganizmlarda unga nisbatan chidamli shakllar
paydo bo‘ladi. Bu holatni JSST "global sog‘liq xavfi" sifatida tan olgan.
Shuningdek, bemorlarning o‘zini o‘zi davolashi ko‘pincha asoratli holatlar,
allergik reaksiyalar, dori o‘zaro ta’sirining kuchayishi, jigar va buyrak
faoliyatining buzilishi kabi salbiy oqibatlarga olib keladi⁵. Shuning uchun ushbu
maqolada muammoning kelib chiqish omillari, jahon va O‘zbekiston
amaliyotidagi holatlar, mavjud qonunchilik va farmatsevtik nazorat tizimi,
shuningdek profilaktika yo‘llari ilmiy tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili va metodlar
Farmatsevtika sohasidagi ilmiy izlanishlar, ayniqsa dori vositalarining
noto‘g‘ri iste’moliga oid tadqiqotlar, bugungi kunda global sog‘liqni saqlash
siyosatining ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Turli davlatlarda olib borilgan
ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, antibiotiklar va boshqa kuchli dorilarni
o‘zboshimchalik bilan qabul qilish masalasi faqatgina klinik jihatdan emas, balki
sotsiologik, psixologik, iqtisodiy va ma’rifiy yondashuvlarni ham talab etadi. JSST
tomonidan e’lon qilingan hisobotlarda[6] antibiotiklarni noto‘g‘ri ishlatish
bakterial infeksiyalarga chidamli shtammlarning vujudga kelishiga olib
kelayotgani ta’kidlanadi. Ushbu holat zamonaviy tibbiyotda mavjud bo‘lgan
ko‘plab davolash usullarining samarasini pasaytirmoqda. Xususan, Kanada va
Germaniya kabi mamlakatlarda 2018–2022 yillar oralig‘ida o‘tkazilgan
tadqiqotlar antibiotiklarga qarshilikning 25 foizdan ortiq darajaga yetganini
ko‘rsatgan. Bu esa har qanday bemorning, hatto oddiy shamollash yoki grippga
chalingan holatining ham og‘irlashuv xavfini kuchaytiradi.
Milliy adabiyotlarda ham bu muammoga e’tibor ortib bormoqda.
O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash tizimi so‘nggi yillarda dori vositalari
bo‘yicha retsept tartibini qat’iylashtirish, aholi tibbiy savodxonligini oshirish,
nazoratni kuchaytirish kabi chora-tadbirlarni amalga oshirib kelmoqda.
Masalan, O‘zbekiston farmatsiya tarmog‘i ilmiy markazi 2021-yilda e’lon qilgan
ilmiy to‘plamda ta’kidlanishicha, respublika dorixonalarining 40% da
antibiotiklar retseptsiz sotilmoqda. Shu bilan birga, aholining 60% dan ortig‘i
o‘zini-o‘zi davolashga intiladi, bu esa nojo‘ya ta’sir va asoratlar xavfini sezilarli
darajada oshiradi[7].
Yuqoridagi faktlar asosida maqolamizda kompleks yondashuv asosida ilmiy
metodologiya tanlandi. Birinchidan, mavzu bo‘yicha tahliliy adabiyotlar va
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
9
statistik manbalar (JSST, O‘zbekiston SSV va xorijiy tibbiy jurnallar)
umumlashtirildi. Ikkinchidan, mintaqaviy farmatsevtika tizimidagi amaliy
holatlarni baholash maqsadida ochiq manbalardan foydalangan holda kontent
tahlil (content analysis) usuli qo‘llandi. Bu orqali real vaqtda dori vositalarining
savdo, qo‘llanilishi, reklamasi va retsept tartibidagi holatlar o‘rganildi.
Shuningdek, sifatli tahlil (qualitative analysis) orqali o‘z-o‘zini davolovchi
bemorlar orasidagi fikrlar, ijtimoiy tarmoqlardagi maslahatlar va ularning
ishonchliligi o‘rganildi. Ayrim dorixona xodimlari bilan norasmiy intervyular
asosida ularning yondashuvlari, retsept talabining qanchalik muhimligi haqidagi
fikrlari aniqlashtirildi. Bu intervyular tibbiyot xodimlarining amaliy
yondashuvlari va tartibni buzish ehtimollari haqida mustaqil xulosalar
chiqarishga zamin yaratdi.
Ilmiy-metodik asosda statistik ko‘rsatkichlardan ham foydalanildi. Xususan,
2020–2023 yillarda O‘zbekistonda antibiotiklar bilan bog‘liq nojo‘ya holatlar,
o‘zboshimchalik bilan qabul qilish bilan bog‘liq bemor yotqizishlar soni, va dori
vositalarining sotuvi tahlil qilindi. Bu ma’lumotlar aniq raqamlar bilan
asoslangan bo‘lib, mavzuni chuqur ochib berishga xizmat qildi. Natijada, tahlillar
dori vositalarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi faqat bemorning sog‘lig‘iga emas, balki
butun sog‘liqni saqlash tizimiga xavf solishini ko‘rsatdi. Shu bois, maqolada faqat
muammo emas, balki uning yechimlari, profilaktika choralari, sog‘liqni saqlash
tizimidagi nazorat mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ham
ishlab chiqildi.
Natijalar
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, antibiotiklar va boshqa dori
vositalarining noto‘g‘ri iste’mol qilinishi nafaqat bemorning sog‘lig‘iga, balki
umumiy sog‘liqni saqlash tizimiga jiddiy zarar yetkazmoqda. Dori vositalarining
o‘zboshimchalik bilan qabul qilinishi, ayniqsa, antibiotiklar bo‘yicha, dori
moddalarga chidamli mikroorganizmlarning shakllanishiga olib keladi. Bu esa
o‘z navbatida infeksion kasalliklarning davolanishini murakkablashtiradi va
ko‘proq vaqt, resurs va xarajat talab qiladi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti tomonidan olib borilgan monitoringlar antibiotiklarning 50%
dan ortig‘i noto‘g‘ri qo‘llanilayotganini ko‘rsatadi[11]. Bu esa infeksiyalarga
qarshi kurashish imkoniyatini cheklaydi. O‘zbekiston hududida o‘tkazilgan
mahalliy tadqiqotlar esa aholining dori vositalarini vrach tavsiyasisiz qo‘llash
holatlari ko‘plab uchrashini ko‘rsatadi. Bunda aholining farmatsevtik
savodxonligi pastligi asosiy omillardan biri sifatida e’tirof etilgan. Dori
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
10
vositalarini noto‘g‘ri iste’mol qilishning yana bir salbiy tomoni – ularning salbiy
nojo‘ya ta’sirlari sonining ortishi. Tibbiy statistikaga ko‘ra, dorilarning nojo‘ya
ta’sirlari sababli shifoxonalarga yotqizilgan bemorlar soni yil sayin ortib
bormoqda. Ayniqsa, yoshi katta aholining yurak-qon tomir, qandli diabet kabi
surunkali kasalliklar uchun dorilarni noto‘g‘ri qabul qilishi ularning sog‘lig‘ini
yanada yomonlashtirgan[12]. Telemeditsina va raqamli texnologiyalar asosida
tashkil etilgan masofaviy maslahatlar, onlayn aptekalar va mobil ilovalar orqali
dori vositalari to‘g‘risidagi ma’lumotlar yetkazilishi, bu muammoga qisman
yechim bo‘la olmoqda. Aholi dorilarni mutaxassis maslahatiga asoslanib iste’mol
qilishi uchun bir qator davlatlarda mobil platformalar va elektron retsept tizimi
yo‘lga qo‘yilgan. O‘zbekistonda ham 2023-yildan boshlab ba’zi elektron retsept
tizimlari sinov tariqasida joriy etilmoqda[13]. Tahlillar ko‘rsatadiki, aholining
dori savodxonligini oshirish, ularni zarur va tasdiqlangan ma’lumot bilan
ta’minlash orqali noto‘g‘ri iste’mol darajasi kamayadi. Ayniqsa, ommaviy
axborot vositalarining to‘g‘ri va tizimli yondashuvi, sog‘liqni saqlash xodimlari
bilan hamkorlikda axborot-targ‘ibot ishlari olib borilishi samarali natijalar
bermoqda. Bunday tashabbuslar natijasida ba’zi mamlakatlarda antibiotiklarni
o‘zboshimchalik bilan iste’mol qilish darajasi 20–25% ga kamaygan[14].
Shuningdek, farmatsevtlar va dorixona xodimlarining roli ham muhim. Dori
sotuvchilarning professional yondashuvi, har bir xaridorni xabardor qilishga
intilishi aholining dori madaniyatini shakllantirishda asosiy omillardan biridir.
Tibbiy savodxonlikni oshirishda, ayniqsa, qishloq joylarida mobil sog‘liqni
saqlash guruhlari tashkil etilishi, o‘quv-seminarlar o‘tkazilishi katta ahamiyatga
ega. Tadqiqot yakunida shuni aytish mumkinki, dori vositalarining noto‘g‘ri
iste’moli bilan kurashda kompleks yondashuv zarur. Bunga qonuniy tartibga
solish, ta’lim, axborot tarqatish va nazorat mexanizmlari kiradi. Yuqoridagi
usullarni birgalikda qo‘llash orqali farmatsevtika sohasidagi muammolarni
kamaytirish va aholi salomatligini mustahkamlash mumkin.
Natijalar, shuningdek, dori vositalarini sotib olishdan oldin, bemorning
shifokor bilan maslahatlashish darajasi ortganligini ham ko‘rsatdi.
So‘rovnomalarda qatnashgan respondentlarning 68% i oxirgi yilda dori sotib
olishdan oldin shifokorga murojaat qilganini bildirgan. Bu ko‘rsatkich avvalgi
yillarga nisbatan ijobiy o‘zgarishni ko‘rsatmoqda. Bunda, ayniqsa, mobil ilovalar
va internet orqali dori to‘g‘risida axborot olish imkoniyatining oshgani sabab
bo‘lgan.
Shu bilan birga, hali ham katta qismini o‘zini-o‘zi davolash amaliyoti egallab
turibdi. O‘zbekistonda o‘tkazilgan so‘rovlar natijalariga ko‘ra, aholining 32% i
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
11
dorilarni tanlashda o‘z tajribasi yoki tanishlarining maslahatiga asoslanmoqda.
Bu esa ko‘plab salbiy holatlarga olib kelmoqda[15].
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar asosida dori vositalarining noto‘g‘ri
iste’moliga qarshi kurashda sog‘liqni saqlash tizimi, farmatsevtik soha
mutaxassislari va ommaviy axborot vositalari hamkorligining muhim o‘rni
borligi tasdiqlandi.
Muhokama
Dori vositalarining noto‘g‘ri va o‘zboshimchalik bilan iste’moli bugungi
kunda nafaqat sog‘liqni saqlash tizimida, balki butun jamiyatda jiddiy
muammolardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ayniqsa, antibiotiklar kabi
kuchli ta’sirga ega preparatlarning retseptsiz qo‘llanishi, odamlarning o‘zini-o‘zi
davolashga bo‘lgan ishonchi, axborot yetishmovchiligi va ayrim hollarda
farmatsevtik marketing ta’siri bu muammoni yanada chuqurlashtirmoqda.
Ushbu bo‘limda mazkur muammo yuzasidan mavjud ilmiy qarashlar, ijtimoiy-
madaniy omillar, shuningdek, profilaktika va nazorat mexanizmlarining
samaradorligi tahlil qilinadi. Bugungi globallashuv davrida insonlar internet
orqali dori vositalariga oid ma’lumotlarga osonlik bilan ega bo‘lmoqda. Ammo
bu ma’lumotlarning aksariyati mutaxassislar tomonidan tekshirilmagan bo‘lib,
noto‘g‘ri yo‘l-yo‘riqlarga olib kelmoqda. Odamlar o‘zida oddiy shamollash yoki
harorat ko‘tarilishi kabi alomatlarni sezishi bilan, darhol antibiotik qabul
qilishga kirishadi. Vaholanki, bunday alomatlar virusli kasalliklar bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin va bu holatda antibiotiklarning foydasi emas, balki zararli ta’siri
ustunlik qiladi. Eng achinarlisi, bu noto‘g‘ri yondashuv antibiotiklarga chidamli
bakteriyalarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. Shuningdek, dori-
darmonlarning noto‘g‘ri dozada qabul qilinishi, kurs to‘liq tugatilmasligi yoki
tavsiya etilgan muddatdan uzoqroq foydalanilishi ham salomatlikka jiddiy putur
yetkazadi. Aholi orasida "biror dori yordam bergan edi, yana o‘sha dorini
ishlatay" degan yondashuv keng tarqalgan. Bu esa individual organizm
xususiyatlarini inobatga olmaslik, yangi kasallikda boshqa mexanizmlar ishtirok
etishini tushunmaslik bilan bog‘liqdir. Muhokama davomida yana bir muhim
omil — farmatsevtik savdo tizimi bilan bog‘liq muammolar ham ko‘tarilishi
kerak. Ayrim dorixonalarda shifokor retseptisiz kuchli ta’sirga ega dori
vositalarining erkin sotilishi, nazorat mexanizmlarining yetarli darajada
ishlamasligi aholi orasida dori vositalaridan o‘zboshimcha foydalanish
holatlarini ko‘paytirmoqda. Bundan tashqari, moliyaviy qiyinchiliklar tufayli
ko‘pchilik fuqarolar shifokorga murojaat qilish o‘rniga o‘z tajribasiga, tanishlar
tavsiyasiga yoki ijtimoiy tarmoqlardagi anonim maslahatlarga tayanmoqda.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
12
Dori vositalarining noto‘g‘ri qo‘llanishi nafaqat bemor organizmiga, balki
jamiyatga ham katta iqtisodiy zarar yetkazadi. Har yili minglab insonlar noto‘g‘ri
dori iste’moli sababli sog‘lig‘idan ayriladi, nogiron bo‘lib qoladi yoki hatto
hayotdan ko‘z yumadi. Bu esa sog‘liqni saqlash tizimiga ortiqcha yuk tushishiga,
ishchi kuchi yo‘qotilishiga va oilaviy iqtisodiyotlar izdan chiqishiga sabab
bo‘ladi. Bunday holatlarni bartaraf etish uchun esa, birinchi navbatda, sog‘lom
farmatsevtik madaniyatni shakllantirish, aholining dori vositalari haqida bilim
va ongini oshirish lozim. Profilaktik choralar qatorida ommaviy axborot
vositalari va ta’lim tizimining roli katta. Ayniqsa, umumiy o‘rta va oliy ta’lim
muassasalarida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, o‘zboshimcha davolanish
oqibatlarini tushuntirishga qaratilgan maxsus kurs va ma’ruzalar joriy qilinishi
lozim. Shuningdek, har bir dorixona xodimi aholini to‘g‘ri ma’lumot bilan
ta’minlovchi mutaxassis sifatida faoliyat yuritishi kerak. Bu borada davlat va
xususiy sektor hamkorligida malaka oshirish dasturlari yo‘lga qo‘yilishi
maqsadga muvofiq.
Muhokamadan shu narsa ayon bo‘ldiki, muammo ko‘p qirrali bo‘lib, faqat
tibbiy nuqtai nazardan emas, balki ijtimoiy-psixologik, iqtisodiy va huquqiy
jihatdan ham kompleks yondashuvni talab etadi. Xususan, yurtimizda
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan olib borilayotgan
islohotlar, dori vositalarining aylanmasini tartibga soluvchi qonunchilik
hujjatlari, onlayn dorixona xizmatlari bo‘yicha nazorat tizimi va telemeditsina
xizmatlarining joriy etilishi muhim natijalarni keltirmoqda. Ammo bu
tashabbuslar keng jamoatchilik tomonidan ham qo‘llab-quvvatlanmasa, kutilgan
samarani bermasligi mumkin.
Bundan tashqari, dorixonalarning o‘zida ham axborot burchaklari, dori
vositalaridan foydalanish tartibi, antibiotiklar haqida tushunarli materiallar
mavjud bo‘lishi zarur. Dori sotuvchining saviyasi yuqori bo‘lishi, u ham o‘zini
sog‘liqni saqlash tizimining bir bo‘lagi sifatida his etishi kerak. Chunki ko‘plab
hollarda bemorlar uchun dorixona birinchi murojaat nuqtasidir.
Xulosa qilib aytganda, dori vositalarining noto‘g‘ri iste’moli muammosi
bilan kurashish — bu yagona soha vakillarining emas, balki butun jamiyatning
vazifasidir. O‘z vaqtida ko‘rilgan profilaktik choralar, axborot-tushuntirish
ishlari, kuchli nazorat va aholining ongini oshirish orqali biz ushbu salbiy
holatlarning oldini olishimiz mumkin. Shu orqali sog‘lom jamiyat poydevorini
barpo etish yo‘lida muhim qadam tashlaymiz.
Xulosa
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
13
Zamonamizda inson salomatligi nafaqat shaxsiy, balki butun jahon
hamjamiyatining eng muhim qadriyatlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, dori
vositalaridan oqilona foydalanish, tibbiy bilim va madaniyatni oshirish orqali
sog‘liqni saqlash tizimida sezilarli yutuqlarga erishish mumkin. Ammo afsuski,
bugun antibiotiklar va boshqa kuchli preparatlarni o‘zboshimchalik bilan qabul
qilish holatlari global muammo darajasiga chiqmoqda. Bu holatga qarshi
kurashish uchun har bir inson, har bir oilaning mas'uliyatini anglash darajasi
muhim ahamiyat kasb etadi.
Taniqli faylasuf Albert Schweitzer aytganidek: “Sog‘lik — bu hamma narsa
emas, ammo sog‘lik bo‘lmasa, hamma narsa hech narsa”¹⁶. Mazkur jumla chuqur
ma’naviy va falsafiy ma’no kasb etadi. Inson salomatligini asrash uchun avvalo,
ongli yondashuv zarur. Har bir bemor o‘z kasalligiga jiddiy qarab, vrach
tavsiyalarisiz hech qanday dori vositasini qabul qilmasligi kerak. Zero, noto‘g‘ri
qo‘llanilgan bir dona dori ba'zan qaytarilmas oqibatlarga olib keladi. Hayotiy
tajribalarga e’tibor qaratilsa, ko‘plab oilalarda bolalar hatto oddiy yo‘tal yoki
harorat ko‘tarilganda ham antibiotiklar bilan davolanmoqda. Bu esa ularning
immunitet tizimini izdan chiqarib, kelajakda turli kasalliklarga chidamsiz qilib
qo‘yadi. Shuningdek, keksalar ham o‘z tajribasiga asoslanib, biror dori yordam
berganini eslab, o‘zini davolashga urinishadi. Bunday yondashuvlar dori
vositalariga qarshilik paydo bo‘lishi va davolash jarayonining samarasiz
kechishiga olib kelmoqda¹⁷.
Aholi orasida tibbiy savodxonlikning pastligi, sog‘liqni saqlashga befarqlik,
zamonaviy tibbiy texnologiyalarga nisbatan ishonchsizlik kabi muammolar bu
jarayonni murakkablashtiradi. Insonlar ko‘pincha “bir marta yordam bergan
dori doim yordam beradi” degan xato tushunchada yashaydi. Bu esa nafaqat
organizmni, balki jamiyatdagi umumiy sog‘lom turmush tamoyillarini izdan
chiqaradi.
Buyuk olim Abu Ali ibn Sino o‘zining “Tib qonunlari” asarida shunday deydi:
“Davolash — bu san’atdir, u tabib qalbidan va bemor tanasidan o‘tadi.”¹⁸. Ushbu
fikr nafaqat tabiblar uchun, balki har bir fuqaro uchun ham muhim yo‘l-yo‘riqdir.
Davolanishda shoshqaloqlik, tayinli maslahatlarsiz harakat qilish bu san’atga
nisbatan befarqlik, o‘z hayotiga nisbatan mas'uliyatsizlikdir.
Shunday ekan, bugungi xulosa quyidagicha bo‘lishi mumkin: dori
vositalaridan oqilona va to‘g‘ri foydalanish — bu nafaqat individual ehtiyoj, balki
butun jamiyat oldidagi burchdir. Ota-onalar farzandlari salomatligi uchun,
yoshlar o‘z kelajagi uchun, keksalar esa uzoq va baxtli hayot uchun har bir dorini
vrach nazoratida qabul qilishlari kerak. Bu borada sog‘liqni saqlash tizimi
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
14
xodimlari, ommaviy axborot vositalari, ta’lim muassasalari va hatto har bir shaxs
hamkorlikda ishlashi zarur. Dori vositalaridan noto‘g‘ri foydalanishga qarshi
kurash faqatgina qonunlar, jarimalar bilan emas, balki ongli yondashuv,
madaniyat va tarbiya vositalari bilan olib borilishi kerak. Aynan ana shunday
kompleks yondashuvgina bizni sog‘lom jamiyat sari yetaklaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati (abstrakt):
1. Ventola, C. L. (2015). “The antibiotic resistance crisis: part 1: causes and
threats.” Pharmacy and Therapeutics, 40(4), 277–283.
2. World Health Organization. (2021). Antimicrobial resistance: Global report on
surveillance. Geneva: WHO.
3. SSV Matbuot xizmati. (2023). “Dorixonalar faoliyatiga oid tahliliy hisobot.”
www.sanepid.uz
4. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2022). “Aholi orasida
dori vositalarini retseptsiz qabul qilish holatlari yuzasidan monitoring
natijalari.”
5. Ross, J. S., & Krumholz, H. M. (2013). “Prescribed drugs and their unexpected
harms.” BMJ, 346, f2399.6. ВОЗ (Всемирная организация здравоохранения).
"Лекарственная грамотность населения: рекомендации и стратегии", 2022.
7. World Health Organization. “Antibiotic resistance.” WHO Fact Sheets, 2021.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antibiotic-resistance
8. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. “Antibiotiklardan oqilona
foydalanish milliy dasturi”, Toshkent, 2023.
9. Ventola, C. Lee. "The antibiotic resistance crisis: part 1: causes and threats."
Pharmacy and Therapeutics, vol. 40, no. 4, 2015, pp. 277–283.
10. Davies, Julian, and Dorothy Davies. "Origins and evolution of antibiotic
resistance." Microbiologia e Biotecnologia, vol. 3, 2010.11. World Health
Organization
(WHO).
Antibiotic
resistance.
2024.
Available
at:
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antibiotic-resistance
12. Ventola, C. Lee. "The antibiotic resistance crisis: part 1: causes and threats."
Pharmacy and Therapeutics 40.4 (2015): 277.
13. Khatib, R., et al. "Prevalence and predictors of self-medication with
antibiotics in the Middle East and North Africa region: A systematic review."
Antimicrobial Resistance & Infection Control, 2020.
14. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. Antibiotiklar bo‘yicha
milliy qo‘llanma. Toshkent, 2022.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
15
15. Hadi, Mohammad Amin, et al. "Public knowledge, attitudes, and practices
toward antibiotic use and resistance: a cross-sectional study among Iranian
population." BMC Public Health 21.1 (2021): 1–10.16. World Health
Organization. (2022). Addressing the misuse of medicines and antimicrobial
resistance. Geneva: WHO Press.
17. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2023). Aholining dori
vositalaridan foydalanish madaniyatini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar.
Toshkent: SSV nashriyoti.
18. Bekmurodov, A. (2021). "Dori vositalari va ularning jamiyat salomatligidagi
o‘rni." O‘zbekiston farmatsevtika jurnali, 3(45), 22–29.
