THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
97
MIGRATSIYA JARAYONLARIDA IJTIMOIY INSTITUTLARNING
O‘RNI
Paxriddinov Umidjon Mo‘minovich
FarDU tadqiqotchisi
FarDU akademik litseyi tarix fani o‘qituvchisi
+998906336073
https://doi.org/10.5281/zenodo.15362185
Annotatsiya:
Ushbu maqola ijtimoiy institutlarning migratsiya
jarayonlariga ko'p qirrali ta'sirini o'rganib chiqadi, ularning integratsiyani
osonlashtirish, qo'llab-quvvatlash va migratsiya shakllariga ta'sir qilishdagi
ahamiyatini ta'kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
Migratsiya, nodavlat tashkilotlar, demografiya, vertikal
boshqaruv, global migratsiya
Аннотация:
в этой статье рассматривается многогранное влияние
социальных институтов на миграционные процессы, подчёркивается их
важность для содействия интеграции, поддержки и влияния на
миграционные процессы.
Ключевые слова:
миграция, неправительственные организации,
демография, вертикальное управление, глобальная миграция
Annotation:
this article examines the multifaceted impact of social
institutions on migration processes, highlighting their importance in facilitating
integration, supporting and influencing migration patterns.
Keywords:
migration, non-governmental organizations, demography,
vertical management, global migration
Migratsiya - bu insoniyat tarixining muhim jihati bo'lgan, iqtisodiy
imkoniyatlar, siyosiy beqarorlik, atrof-muhit o'zgarishlari va ijtimoiy dinamika
kabi turli omillar ta'sirida bo'lgan murakkab hodisa. Shaxslar va oilalar yaxshi
hayot izlab chegaralar bo'ylab harakatlanar ekan, ijtimoiy institutlar ularning
tajribalari va natijalarini shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi.
Zamonaviy jamiyat hayotining muhim tarkibiy qismi migratsiya jarayonlari
bo'lib, ular so‘nggi paytlarda uning ijtimoiy organizm sifatida rivojlanishiga
sezilarli ta’sir ko'rsatmoqda. Aholining migratsiyasi-bu ijtimoiy-iqtisodiy va
demografik jarayon bo'lib, bu odamlar o'rtasida amalga oshiriladigan harakatlar
to'plamidir
Ijtimoiy institutlar deganda inson xulq-atvorini tartibga soluvchi va jamiyat
ichidagi o'rnatilgan tizimlar va tuzilmalar tushuniladi. Bularga oila institutlari,
ta'lim muassalari, mehnat bozorlari, davlat organlari, madaniy tashkilotlar,
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
98
sog'liqni saqlash tizimlari va nodavlat tashkilotlar (NNT) kiradi. Ushbu
muassasalarning har biri migratsiya jarayonida alohida rol o'ynaydi, bu ham
migratsiya qaroriga, ham muhojirlarning yangi muhitidagi tajribalariga ta'sir
qiladi. Endi bu ijtimoiy institutlarni alohida ko’rib chiqsak:
1. Oila instituti
Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilning 1 yanvar holatiga
O‘zbekiston Respublikasida jami 9 729 961 ta oilalar mavjud. Respublikamiz
hududlari orasida eng ko‘p oilalar Farg‘ona viloyatiga to‘g‘ri kelgan. Viloyatdagi
oilalar soni 1 124 208 tani tashkil etgan.
1
Oilaviy aloqalar ko'pincha migratsiya uchun asosiy turtki bo'ladi. Oila
a'zolari tomonidan ko'rsatiladigan yordam shaxsning ko'chib o‘tish qaroriga
sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Oilalar migratsiyani yengillashtirish yoki
o'tish davrida hissiy yordamni ta'minlash uchun resurslarni to'plashlari
mumkin. Bundan tashqari, tashkil etilgan muhojirlar ko'pincha zanjirli
migratsiya orqali qarindoshlari yoki do'stlariga yo'l ochib, yangi kelganlar uchun
integratsiya jarayonini engillashtiradigan tarmoqlarni yaratadilar. Ushbu oilaviy
aloqalar ish imkoniyatlari, uy-joy va madaniy moslashuv haqida muhim
ma'lumotlarni taqdim etishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasida demografik o‘zgarishlar (2023-yil yanvar-
dekabr, dastlabki ma’lumotlar)
2
2. Ta'lim muassasalari
Ta'lim muassasalari ko'plab muhojirlar, xususan, oliy ma'lumotga ega
bo‘lgan talabalar uchun muhim shlyuzlar bo'lib xizmat qiladi. Universitetlar va
kollejlar sifatli ta'lim va yaxshi ish istiqbollari va'dasi bilan xalqaro talabalarni
jalb qiladi. Ushbu muassasalar nafaqat akademik imkoniyatlar yaratadi, balki
muhojirlarga jamiyatga muvaffaqiyatli qo'shilish uchun zarur bo'lgan til
bilimlari va madaniy bilimlarni olishga yordam beradi. Ta'lim sharoitida
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
99
inklyuzivlik va xilma-xillikni targ'ib qiluvchi dasturlar tushunishni kuchaytirishi
va migrantlar va mahalliy aholi o'rtasidagi to'siqlarni kamaytirishi mumkin.
O‘zbekistonning qariyb 110 ming talabasi chet elda tahsil olyapti. Dunyo
miqyosida oxirgi 20 yilda o‘qish uchun xorijga ketganlar soni 2,2 milliondan 6,39
millionga yetgan.
3
3. Mehnat bozori institutlari
Mehnat bozori migratsiyaning muhim omili bo'lib, iqtisodiy imkoniyatlar
ko'pincha shaxslar qaerga ko'chib o'tishni tanlashini belgilaydi. Mehnat bozori
institutlari, shu jumladan yollash agentliklari va kasaba uyushmalari
migrantlarni ish bilan ta'minlash imkoniyatlari bilan bog'lashda hal qiluvchi rol
o'ynaydi. Biroq, mehnat qoidalari muhojirlarning ish joyidagi huquqlari va
himoyalariga ham ta'sir qiladi. Kuchli mehnat muhofazasiga ega mamlakatlarda
migrantlar yaxshi ish sharoitlari va qo'llab-quvvatlashlari mumkin, kam tartibga
solinadigan muhitda esa ekspluatatsiya va kamsitishlarga duch kelishi mumkin.
Bugungi kunda 2 mlndan ortiq vatandoshlarimiz, ya’ni mehnatga layoqatli
aholining 12 foizi xorijda ishlamoqda.
4
Rossiya
1,5
mln;
Qozog‘iston
240
ming;
Koreya
71
ming:
Turkiya
43
ming;
BAA
5
ming
4. Hukumat siyosati va huquqiy asoslari
Xorijda vaqtincha mehnat faoliyatini amalga oshirish jarayonlari
samaradorligini oshirish, sohada yagona vertikal boshqaruv tizimini joriy etish
hamda mas’ul davlat organlarining aniq vazifalari va javobgarligini belgilash
maqsadida “Migratsiya jarayonlarini boshqarish tizimini isloh qilish bo‘yicha
birinchi navbatdagi chora-tadbirlar to‘g‘risida”
17.10.2024 yildagi PF-162-son
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni va mehnat migrasiyasi
jarayonlarini boshqarish tizimining samaradorligini oshirish, chet elda mehnat
faoliyatini amalga oshirish istagida boʻlgan fuqarolarga qulay shart-sharoitlarni
yaratish, mehnat migrasiyasidan qaytib kelgan shaxslarni reintegrasiya qilish,
shu jumladan ularning bandligini ta'minlash, kasbiy malakasini oshirish va
tadbirkorlik
tashabbuslarini
ragʻbatlantirish
maqsadida
Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining 04.04.2024 y. PF-59-son "Mehnat migrasiyasi
jarayonlarini takomillashtirish hamda xorijda vaqtincha mehnat faoliyatini
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
100
amalga oshirayotgan shaxslarni qoʻllab-quvvatlashga doir qoʻshimcha chora-
tadbirlar toʻgʻrisida"gi farmoni qabul qilindi.
Hukumatning immigratsiya siyosati migratsiya oqimlarini sezilarli darajada
shakllantiradi. Qattiq viza talablari yoki cheklovchi immigratsiya qonunlari
potentsial muhojirlarni to'xtatishi mumkin, ochiq siyosat esa ularni ma'lum bir
mamlakatda yashashga undashi mumkin. Bundan tashqari, hukumatlar
tomonidan boshlangan integratsiya dasturlari til o'rgatish, ishga joylashtirish
xizmatlari va madaniy yo'nalishni ta'minlash orqali muhojirlar uchun yumshoq
o‘tishni osonlashtirishi mumkin. Migrantlarning jamiyatga qo'shgan hissasini
tan oladigan samarali siyosat ijtimoiy birdamlik va iqtisodiy o'sishni
kuchaytirishi mumkin.
5. Madaniyat muassasalari- jamoat markazlari, diniy tashkilotlar va
madaniy uyushmalar kabi madaniy muassasalar muhojirlarni yangi muhitga
moslashishda qo'llab-quvvatlashda muhim rol o'ynaydi. Ushbu muassasalar
mansublik va hamjamiyat tuyg'usini ta'minlaydi, bu muhojirlarga mezbon
jamiyatga qo'shilish paytida o'zlarining madaniy xususiyatlarini saqlab
qolishlariga imkon beradi. Shuningdek, ular muhojirlar va mahalliy aholi
o'rtasida madaniyatlararo muloqot va tushunishni rivojlantiradi, ijtimoiy
birdamlikni rivojlantiradi.
6. Sog'liqni saqlash muassasalari
Sog'liqni saqlashga kirish migrantlar farovonligining asosiy jihati
hisoblanadi. Sog'liqni saqlash muassasalari til farqlari yoki sog'liqni saqlash
tizimi bilan tanishmaslik kabi to'siqlarga duch kelishi mumkin bo'lgan
muhojirlarning noyob ehtiyojlarini qondirish uchun jihozlangan bo'lishi kerak.
Migrant aholining sog'lig'iga bo'lgan ehtiyojlarini hisobga oladigan sog'liqni
saqlash siyosati ularning umumiy farovonligini va jamiyatga muvaffaqiyatli
integratsiyasini ta'minlash uchun juda muhimdir.
7. Nodavlat Tashkilotlar (NNT)
NNTlar muhojirlarni huquqiy yordam, uy-joy yordami va maslahat kabi
muhim xizmatlarni ko'rsatish orqali qo'llab-quvvatlashda muhim rol o'ynaydi.
Ular ko'pincha migrantlar huquqlarini himoya qilish, ushbu aholi duch keladigan
muammolar to'g'risida xabardorlikni oshirish va siyosat o'zgarishlariga ta'sir
o'tkazish uchun harakat qilishadi. NNTlar, shuningdek, muhojirlar orasida
jamoat qurilishini osonlashtirishi va ularga o'tish davrida ijtimoiy qo'llab-
quvvatlovchi tarmoqlarni yaratishda yordam berishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda ijtimoiy institutlar migratsiya jarayonining ajralmas qismi
bo'lib, migrantlarning har bir bosqichdagi tajribalariga ta'sir qiladi—qaror qabul
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
101
qilishdan tortib yangi jamoalarga qo'shilishgacha. Qo'llab-quvvatlash tizimlari,
manbalari va targ'ibotlarini taqdim etish orqali ushbu muassasalar jismoniy
shaxslar va umuman jamiyat uchun migratsiya natijalarini shakllantirishga
yordam beradi. Ijtimoiy institutlarning rolini tushunish migrantlarning
ehtiyojlarini qondiradigan va tobora xilma-xil jamiyatlarda ijtimoiy birdamlikni
rag'batlantiradigan samarali siyosatni ishlab chiqish uchun juda muhimdir.
Global migratsiya rivojlanishda davom etar ekan, turli ijtimoiy institutlar
o'rtasida hamkorlikni rivojlantirish ham muhojirlar, ham mezbon jamoalar
uchun ijobiy natijalarni ta'minlash uchun kalit bo'ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Каланов К. Особенности миграционных процессов в Узбекистане.
//Материалы второго конгресса социологов тюркоязычных стран на тему
Гражданское общества и социальных процесс в ХХI веке. – Алматы. 2008.
2. Воробьев О.Д., Топилина А.В. Миграция населения: теория и политика.
Учебное пособие. -М.: 2012г.
3. Каланов К. Внутренняя миграция на неформальном рынке труда в
Узбекистане.// Россия – Узбекистан:история и современность (ч.2). /
ЕвроАзия. – Москва. № (Июнь) / 2008.
4. Максакова Л.П. Миграция и рынок труда в странах Средней Азии. –
Ташкент,2002.
5. Нодирова Н. O’zbekiston aholisining migratsion jarayonlaridagiishtiroki
(muammo va yechimlar). BMI. – Samarqand. 2015.
6. Bozkarauli A. Migratsiya jarayonlarini tartibga solishning mintaqaviy va milliy
xususiyatlari. – Qarag’anda. 2012.
7. www.stat.uz – O’zbekiston Respublikasi Statistika qo’mitasi rasmiy sayti.
8. www.migration.uz – Tashqi mehnat migratsiyasi masalalari agentligi rasmiy
sayti.
9. www.press-club.uz – O’zbekiston Respublikasi Xalqaro press klubi rasmiy
sayti.
10. www.aniq.uz – xabarlar
