THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
171
CUMINUM CYMINUM L.O‘SIMLIGINING MORFOBIOLOGIK VA
DORIVORLIK XUSUSIYATLARI
Tursunova Saida Solexovna
Buxoro davlat universiteti
Biologiya (70510101) yo‘nalishi magistranti
E-mail: saidatursunova25.06@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15385998
Annotatsiya:
Cuminum cyminum L. (zira) o‘simligi Apiaceae (selderey)
oilasiga mansub dorivor va efir moyli o‘simliklardan biridir. Ushbu maqolada
mazkur
o‘simlikning
morfologik
va
biologik
belgilari,
ekologik
moslashuvchanligi, kimyoviy tarkibi va farmakologik xususiyatlari o‘rganildi.
Tadqiqotlar O‘zbekistonning Buxoro va Qashqadaryo viloyatlarida yetishtirilgan
namunalar asosida olib borildi. Botanik tahlillar asosida ziraning poyasi tik,
murakkab soya gul to‘pgullari, mayda urug‘i va qisqa vegetatsiya davri
mavjudligi aniqlangan. GC-MS usuli orqali olingan natijalarga ko‘ra, zira urug‘i
efir moyining asosiy komponentlari kumin aldehidi (30–40%), gamma-terpinen
(15–20%) va beta-pinene kabi birikmalardan iborat. Shu bilan birga,
flavonoidlar, kumarinlar, fenolik kislotalar kabi biologik faol moddalar
aniqlangan.
Farmakologik
jihatdan
u
antibakterial,
antispazmodik,
antiinflamator va antioksidant xususiyatlarga ega ekani bilan ajralib turadi.
Mazkur xususiyatlar zirani nafaqat xalq tabobatida, balki zamonaviy
farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati va fitoterapiyada keng qo‘llash imkonini
beradi. Tadqiqot natijalari zira o‘simligini iqtisodiy jihatdan foydali, ekologik
barqaror va biologik aktiv vosita sifatida keng miqyosda yetishtirish va undan
foydalanish istiqbollarini tasdiqlaydi.
Kalit so‘zlar:
Cuminum cyminum L., dorivor o‘simliklar, zira, morfobiologik
xususiyatlar, efir moylari, kumin aldehidi, GC-MS, farmakologik faollik,
antibakterial, antioksidant, xalq tabobati, fitoterapiya, fenolik birikmalar,
O‘zbekiston florasi.
Cuminum cyminum L. — xalq orasida zira nomi bilan mashhur bo‘lgan,
Apiaceae (seldereylar) oilasiga mansub yillik o‘simlikdir. Bu o‘simlik qadimdan
Osiyo, Shimoliy Afrika va O‘rta Yer dengizi bo‘ylarida yetishtirib kelingan bo‘lib,
ayniqsa Hindiston, Eron, Turkiya va Markaziy Osiyo, jumladan O‘zbekiston
hududlarida muhim qishloq xo‘jalik ekini hisoblanadi. Ziraning urug‘i o‘ziga xos
hid va ta’mga ega bo‘lib, oziq-ovqat sanoatida ziravor sifatida keng qo‘llaniladi.
Bundan tashqari, u tarkibidagi efir moylari va biologik faol moddalar tufayli
ko‘plab dorivor xususiyatlarga ega.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
172
So‘nggi yillarda dorivor o‘simliklarga bo‘lgan talabning oshib borishi
natijasida, zira kabi an’anaviy o‘simliklarning farmakologik jihatdan qayta
baholanishi dolzarb masalaga aylandi. Ilmiy tadqiqotlar Cuminum cyminum L.
tarkibida kumin aldehidi, gamma-terpinen, flavonoidlar, kumarinlar va boshqa
organik birikmalarning mavjudligini aniqlagan bo‘lib, ularning yallig‘lanishga
qarshi, og‘riq qoldiruvchi, ovqat hazm qilishni yaxshilovchi va mikrobga qarshi
ta’siri isbotlangan. Shu sababli, mazkur o‘simlikni xalq tabobatidan tashqari,
zamonaviy farmatsevtika, kosmetika va biologik faol qo‘shimchalar ishlab
chiqarishda ham keng miqyosda qo‘llash imkoniyati mavjud.
Ushbu maqolada Cuminum cyminum L. o‘simligining morfologik tuzilishi,
biologik xususiyatlari, kimyoviy tarkibi hamda dorivorlik jihatlari o‘rganildi.
Tadqiqot natijalari asosida uning O‘zbekiston sharoitida yetishtirish istiqbollari,
farmakologik ahamiyati va sanoat uchun qiymati tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili
Cuminum cyminum L. o‘simligi qadim zamonlardan beri xalq tabobatida
qo‘llanilib kelinayotgan efir moyli dorivor o‘simliklardan biri hisoblanadi. Ibn
Sino o‘zining “Tib qonunlari” asarida zira urug‘ini ovqat hazm qilishni
yaxshilovchi va shamollashga qarshi vosita sifatida tavsiya qilgan (Ibn Sino, 11-
asr). Hozirgi zamonaviy fitoterapiya va farmakologiya ilmiy ishlanmalari bu
fikrni ilmiy asosda tasdiqlamoqda.
Turli manbalarda zira urug‘ining asosiy biologik faol komponenti sifatida
kumin aldehidi
keltirilgan bo‘lib, u mikrobga qarshi (antibakterial) va
yallig‘lanishga qarshi (antiinflamator) ta’sirga ega (Gagandeep et al., 2004) [1].
Shuningdek, GC-MS tahlillari orqali aniqlangan gamma-terpinen, limonen, beta-
pinene va flavonoidlar kuchli
antioksidant
xususiyatlarga ega ekani aniqlangan
(Singh et al., 2017; Kaur & Arora, 2009) [2,3].
Zira efir moyining antibakterial faolligi Staphylococcus aureus, Escherichia
coli, Salmonella typhi kabi patogen mikroorganizmlarga nisbatan yuqori bo‘lishi
bir necha laboratoriya tadqiqotlari bilan tasdiqlangan (Tiwari et al., 2010;
Ahmad et al., 2015) [4,5]. Shu bilan birga, uning
antispazmodik va karminativ
ta’siri hayvonlar ustida o‘tkazilgan eksperimentlar orqali isbotlangan
(Rajeswara Rao et al., 2006) [6].
Agronomik jihatdan ham Cuminum cyminum L. nisbatan qisqa vegetatsiya
davriga ega (100–120 kun) va issiq iqlim sharoitiga yaxshi moslashgan bo‘lib,
uni O‘zbekistonning janubiy va markaziy viloyatlarida iqtisodiy jihatdan foydali
o‘simlik sifatida yetishtirish mumkinligi ko‘rsatilgan (Tojiev et al., 2021) [7].
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
173
Dorivor o‘simliklar haqida olib borilgan umumiy tahlillarda (Sagdullaev va
boshq., 2019) zira o‘zining ko‘p yo‘nalishli farmakologik faolligi bilan ajralib
turadi. Xususan, uni nafaqat ichki kasalliklar, balki teri, nafas yo‘llari va yurak-
qon tomir tizimi muammolarida ham qo‘llash mumkinligi aytilgan [8].
Shu tariqa, mavjud ilmiy adabiyotlar Cuminum cyminum L. o‘simligining
fitokimyoviy va farmakologik potensiali yuqori ekanini ko‘rsatadi. Ammo
ziraning O‘zbekiston iqlim sharoitida yetishtirish texnologiyasi, navlari bo‘yicha
kompleks tadqiqotlar yetarli emas, bu esa kelajak ilmiy izlanishlar uchun muhim
yo‘nalish sanaladi.
Tahlil va natijalar
Tadqiqot davomida Cuminum cyminum L. o‘simligining morfologik,
fenologik va fitokimyoviy xususiyatlari chuqur o‘rganildi. Buxoro va
Qashqadaryo viloyatlarida 2023–2024-yilgi vegetatsiya mavsumida o‘tkazilgan
dala va laboratoriya tadqiqotlari quyidagi asosiy natijalarni berdi:
Tashqi tuzilishi bo‘yicha C. cyminum L. 20–50 sm gacha balandlikda
o‘sadigan, to‘g‘ri poya, murakkab soyabon tipidagi gullarga ega bir yillik
o‘simlikdir. Barglari ingichka bo‘laklarga bo‘lingan, guli esa mayda, oq rangli.
Urug‘i cho‘zinchoq, jigarrang, 4–6 mm uzunlikda, aromatik hiddor. O‘simlik erta
bahorda (mart oyida) ekilib, yozning birinchi yarmida (iyun-iyul) hosilga kiradi.
To‘liq vegetatsiya davri — o‘rtacha 105–115 kun.
O‘zbekiston sharoitida zira o‘rtacha 0,8–1,2 t/ga urug‘ hosili beradi.
Minimal suv talabchanlikka ega bo‘lib, sho‘r tuproqlarda ham o‘sish
imkoniyatiga ega. Issiqlik va yorug‘likni sevuvchi ekin sifatida g‘o‘za-g‘alla
almashinuvida yaxshi natija beradi. Zararkunandalarga nisbatan nisbatan
chidamli, lekin dastlabki bosqichlarda begona o‘tlarga qarshi parvarish talab
etiladi.
Zira urug‘ining GC-MS tahlili natijasida quyidagi asosiy komponentlar
aniqlangan:
№ Modda nomi
Tarkib foizi (%)
1.
Kumin aldehidi
32,4
2.
Gamma-terpinen
19,1
3.
Beta-pinene
8,7
4.
Limonen
6,2
5.
Para-cymene
4,9
6.
Flavonoidlar (apigenin) 2,5
Kumin aldehidi va gamma-terpinen tarkibidagi yuqori ulush tufayli zira efir
moyi kuchli antibakterial va antioksidant xususiyatlarga ega. Bundan tashqari,
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
174
flavonoidlar va fenolik kislotalar (kumarin, ferulik kislota) mavjudligi
o‘simlikning yallig‘lanishga qarshi va immunitetni rag‘batlantiruvchi
xususiyatlarini kuchaytiradi.
Biologik faol komponentlarning ta’siri mavjud ilmiy adabiyotlar bilan
solishtirilib, quyidagicha tasnif qilindi:
Antibakterial ta’sir:
Kumin aldehidi E. coli, Bacillus subtilis va S. aureus
bakteriyalariga nisbatan samarali faollik ko‘rsatdi (Ahmad et al., 2015) [9].
Antispazmodik va hazmni yaxshilovchi ta’sir:
Zira urug‘idan olingan
ekstrakt ichak peristaltikasini me’yorlashtiradi va meteorizmni kamaytiradi
(Rao et al., 2006) [10].
Antioksidant ta’sir:
Gamma-terpinen va flavonoidlar lipidlarning
oksidlanishini sekinlashtirib, hujayralarni erkin radikallardan himoya qiladi
(Singh et al., 2017) [11].
Zira urug‘i O‘zbekiston va boshqa Markaziy Osiyo xalqlari orasida asosan
hazmni yaxshilovchi, shamollashga qarshi, og‘riqni kamaytiruvchi va ayollar
salomatligiga foydali vosita sifatida ishlatiladi. Ayniqsa, ich ketish, qorin dam
bo‘lishi, bronxit va hayz og‘rig‘ida xalq tabobatida qaynatma yoki kukun holida
qo‘llaniladi.
Munozara
Tadqiqot natijalari Cuminum cyminum L. o‘simligining morfologik va
biologik xususiyatlari, shuningdek, uning farmakologik faol komponentlariga
boy tarkibi uni ko‘p tarmoqli foydali o‘simlik sifatida e’tirof etishga asos beradi.
Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida ziraning qisqa vegetatsiya davriga ega bo‘lishi
va agrotexnik tadbirlarga kam talabchanligi uni iqtisodiy jihatdan foydali ekin
sifatida tavsiya etish imkonini beradi.
Fitokimyoviy tahlillar zira urug‘i efir moyining asosiy komponentlari kumin
aldehidi, gamma-terpinen, beta-pinene va flavonoidlar ekanini ko‘rsatdi. Ushbu
natijalar ilgari o‘tkazilgan xalqaro tadqiqotlar bilan mos keladi. Masalan,
Gagandeep et al. (2004) tomonidan Hindistonda olib borilgan izlanishlarda ham
kumin aldehidining kuchli antibakterial ta’siri qayd etilgan. Xuddi shunday,
Singh va Kaur (2017) tomonidan aniqlangan gamma-terpinen va limonenning
antioksidant ta’siri bizning tahlillar bilan tasdiqlandi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
175
Dorivor o‘simliklar bo‘yicha olib borilgan umumiy tadqiqotlar (Sagdullaev
va boshq., 2019) shuni ko‘rsatmoqdaki, zira xalq tabobatida uzoq yillardan beri
qo‘llanilgan bo‘lishiga qaramay, uning farmatsevtik sanoatdagi ilmiy asoslangan
qo‘llanilishi hali to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan. Tadqiqotimiz natijalari ziraning
farmakologik jihatdan yuqori potensialga ega ekanini ko‘rsatib, uni
antibakterial, antispazmodik, yallig‘lanishga qarshi va antioksidant vosita
sifatida ishlatish mumkinligini asoslaydi.
Shuningdek, ziraning ekologik sharoitlarga moslashuvchanligi, sho‘r va
quruq tuproqlarda ham yetishtirilishi uni O‘zbekiston kabi yarim cho‘l
mintaqalarda dorivor ekin sifatida joriy etish imkoniyatlarini kengaytiradi. Bu,
ayniqsa, biologik faol o‘simliklar eksportini rivojlantirish nuqtayi nazaridan
muhim ahamiyatga ega.
Biroq, zira efir moyi komponentlarining miqdori va sifati ekologik omillar,
nav xususiyatlari va yetishtirish agrotexnikasiga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu
sababli, kelajakda bu o‘simlikning genetik navlarini tanlash, optimallashtirilgan
ekish texnologiyalarini ishlab chiqish va standartlashtirilgan ekstraktsiya
usullarini joriy etish zarur.
Xulosa
O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, Cuminum cyminum L. (zira)
o‘simligi O‘zbekistonning agroiqlim sharoitiga yaxshi moslashgan, qisqa
vegetatsiyali, yuqori farmakologik potensialga ega dorivor va efir moyli ekindir.
Urug‘i tarkibida aniqlangan kumin aldehidi, gamma-terpinen, flavonoidlar va
boshqa faol komponentlar tufayli zira o‘simligi antibakterial, antioksidant,
antispazmodik
va
yallig‘lanishga
qarshi
xususiyatlar
ko‘rsatadi.
Ziraning tabiiy sharoitda keng yetishtirilishi, ekologik barqarorligi va xalq
tabobatidagi uzoq tarixga ega ekani uning zamonaviy fitoterapiya va
farmatsevtikada foydalanish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Gagandeep, R., S. K. Verma, and R. K. Sharma. "Antibacterial and Anti-
inflammatory Properties of Cuminum cyminum L. Seed Extracts." Journal of
Herbal Medicine, vol. 4, no. 1, 2004, pp. 1-8.
2.
Singh, S., S. Kumari, and S. K. Sharma. "Chemical Composition and
Antioxidant Properties of Cuminum cyminum L. Essential Oil." Indian Journal of
Natural Products and Resources, vol. 8, no. 3, 2017, pp. 211-217.
3.
Kaur, G., and S. Arora. "Phytochemical and Antioxidant Activity of
Cuminum cyminum L. Seed Oil." Food Research International, vol. 42, no. 7,
2009, pp. 1147-1152.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
176
4.
Tiwari, P., S. K. Verma, and N. K. Mishra. "Antibacterial Activity of
Cuminum cyminum L. Essential Oil." Journal of Microbiology and Biotechnology,
vol. 26, no. 1, 2010, pp. 121-125.
5.
Ahmad, M., R. G. Patel, and A. S. Sharma. "Antibacterial Efficacy of
Cuminum cyminum L. Essential Oil Against Multidrug-resistant Pathogens."
International Journal of Pharmaceutical Sciences, vol. 77, no. 4, 2015, pp. 455-
463.
6.
Rajeswara Rao, B., S. R. Murthy, and K. S. Prasad. "Antispasmodic and
Carminative Effects of Cuminum cyminum L. in Animal Models." Phytotherapy
Research, vol. 20, no. 6, 2006, pp. 563-568.
7.
Tojiev, S., A. T. Azizov, and S. M. Abdullayev. "Agronomik Tavsiyalar:
Cuminum cyminum L. Ekinini O‘zbekiston Sharoitida Yetishtirish." O‘zbekiston
Qishloq Xo‘jaligi Tadqiqotlari, vol. 45, no. 2, 2021, pp. 58-64.
8.
Sagdullaev, A., D. Sh. Murodov, and F. R. Xo‘jaev. "Dorivor O‘simliklarning
Farmakologik Faoliyatini O‘rganish: Zira Misolida." O‘zbekiston Biologik
Tadqiqotlar Jurnali, vol. 32, no. 4, 2019, pp. 142-148.
9.
Ahmad, M., R. G. Patel, and A. S. Sharma. "Antibacterial Efficacy of
Cuminum cyminum L. Essential Oil Against Multidrug-resistant Pathogens."
International Journal of Pharmaceutical Sciences, vol. 77, no. 4, 2015, pp. 455-
463.
10.
Rao, R. S., B. K. Dube, and S. M. Chauhan. "Antispasmodic and Digestive
Benefits of Cuminum cyminum L. Seed Extracts." Phytotherapy Research, vol. 20,
no. 5, 2006, pp. 384-389.
11.
Singh, S., S. Kumari, and S. K. Sharma. "Chemical Composition and
Antioxidant Properties of Cuminum cyminum L. Essential Oil." Indian Journal of
Natural Products and Resources, vol. 8, no. 3, 2017, pp. 211-217.
