THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
136
FLORA KOMPONENTLI IDIOMALARNING CHOG‘ISHTIRMA
KOGNITIV-DISKURSIV TAHLILI: “DORIAN GREY PORTRETI”
ROMANINING ASL MATNI VA TARJIMASI MISOLIDA
Muhammadiyeva Shohsanam Mansur qizi
Alisher Navoiy nomidagi oʻzbek tili va adabiyot
universiteti 3-kurs doktoranti;
e-mail: shohsanammuhammadiyeva5276@gmail.com
+998933765276
https://doi.org/10.5281/zenodo.15488899
Annotatsiya:
Ushbu
tezisda
flora
komponentli
idiomalarining
chog‘ishtirma kognitiv-diskursiv tahlili yo‘nalishida yozilgan bo‘lib, «Dorian
Grey portreti» romanining original matni va uning o‘zbek tiliga tarjimasi
misolida flora bilan bog‘liq frazeologik birliklarning muvofiqligi va
muammolarini o‘rganadi. Tadqiqotda flora komponentli idiomalar tushunchasi,
ularning turlariga doir nazariy asoslar, shuningdek, kognitiv va diskursiv
yondashuvlar asosida idiomalar muvofiqligi va tarjima qiyinchiliklari tahlil
qilinadi. Misollar yordamida tarjimadagi flora elementlarining saqlanishi va
o‘zgartirilishi, madaniyatlararo tafovutlar va tarjimonlarning tanlovlari
yoritiladi. Tadqiqot natijasida flora komponentli idiomalar muvofiqligi va
tarjima jarayonida yuzaga keladigan muammolar aniqlanib, tarjima
strategiyalarini rivojlantirish uchun yangi metodologik yondashuvlar taklif
etiladi. Ushbu maqola tilshunoslik va tarjima nazariyasining rivojiga hissa
qo‘shadi, madaniyatlararo tafovutlarni hisobga olgan holda adabiy tarjima
sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
flora komponentli idiomalar, kognitiv-diskursiv tahlil, tarjima
muammolari, frazeologik birliklar, madaniyatlararo tafovutlar, «Dorian Grey
portreti», tarjima strategiyalari, madaniyatlararo moslashuv, idiomalar
muvofiqligi, tilshunoslik, adabiy tarjima..
Аннотация:
Данный тезис посвящен сравнительному когнитивно-
дискурсивному
анализу
фразеологических
единиц
с
флорой-
компонентами, выполненному на примере оригинального текста и
перевода романа «Портрет Дориана Грея». Исследование изучает
особенности совпадений и разногласий в использовании флоринах
фразеологических выражений, связанных с природой, в оригинале и
переводе. В работе рассматриваются концепции флорины идиом, их
классификация, а также анализируются трудности перевода и вопросы
сохранения или изменения флоринах элементов с использованием
когнитивных и дискурсивных подходов. Для иллюстрации приводятся
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
137
примеры сохранения и трансформации флоринах выражений в переводе, а
также анализируются межкультурные различия и выбор переводчика. В
результате исследования выявлены проблемы и предложены новые
методологические подходы для повышения эффективности перевода
фразеологических единиц с флорой-компонентами. Статья способствует
развитию лингвистики и теории перевода, а также улучшению качества
художественного перевода с учетом межкультурных различий.
Ключевые слова:
флоры компоненты идиом, когнитивно-
дискурсивный анализ, проблемы перевода, фразеологические единицы,
межкультурные различия, «Портрет Дориана Грея», переводческие
стратегии, межкультурная адаптация, соответствие идиом, лингвистика,
художественный перевод.
Abstract:
This thesis is dedicated to a comparative cognitive-discursive
analysis of idiomatic expressions containing flora components, using the original
text and translation of the novel *The Picture of Dorian Gray* as examples. The
study explores the similarities and differences in the use of flora-related
idiomatic expressions in the original and translated texts. It examines the
concepts and classification of flora idioms and analyzes translation difficulties
and issues related to preserving or modifying flora elements through cognitive
and discursive approaches. Examples illustrate how flora expressions are
preserved or transformed in translation, considering intercultural differences
and translator choices. The research identifies key problems and proposes new
methodological approaches to enhance the translation of flora-component
idioms. The article contributes to the development of linguistics and translation
theory, aiming to improve the quality of literary translation with respect to
intercultural distinctions.
Keywords:
flora idioms, cognitive-discursive analysis, translation issues,
phraseological units, intercultural differences, “The Picture of Dorian Gray”,
translation strategies, intercultural adaptation, idiom equivalence, linguistics,
literary translation.
(Introduction).
Frazeologik birliklar, ayniqsa flora bilan bog‘liq idiomalar,
til va tarjima jarayonlarida muhim o‘rin tutadi. Ularning madaniyatlararo
moslashuvi va mazmunan to‘g‘ri uzatilishi tarjima sifati va adabiy matnning
tushunarli bo‘lishi uchun muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, adabiy asarlarda
idiomalar yordamida tasvir va fikrning kuchayishi, matnni boyitadi. Shu nuqtai
nazardan, “Dorian Grey portreti” romanining asl matni va uning o‘zbek tiliga
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
138
tarjimasi asosida flora komponentli idiomalarining muvofiqligi va muammolari
o‘rganishga muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot maqsadi va vazifalari. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi flora
komponentli idiomalarning kognitiv va diskursiv xususiyatlarini ochish va
tarjima jarayonida ularning qanday muvofiqlashishini aniqlashdir. Buning uchun
quyidagi vazifalar belgilangan:
- Flora komponentli idiomalar tushunchasini va turlarini aniqlash;
- Kognitiv va diskursiv yondashuvlar asosida idiomalar muvofiqligini tahlil
qilish;
- Asl matn va tarjima matnida flora komponentli idiomalarining muvofiqligi
va muammolarini aniqlash;
- Tarjima jarayonida idiomalar bilan ishlashda yuzaga keladigan
qiyinchiliklarni ochib berish.
Flora komponentli idiomalar tilimizda keng tarqalgan frazeologik birliklar
bo‘lib, ular madaniyat va tafakkurda o‘rganiladigan o‘simliklar bilan bog‘liq
bo‘ladi. Masalan:
- “Gul ochdi” — yangi, go‘zal, umidli davr boshlanishi. Bu idioma asosan
ijobiy tasvir uchun ishlatiladi.
- “O‘simlikka aylanish” — o‘zboshimchalik bilan o‘zgarish yoki
yomonlashish holatini ifodalaydi. Ushbu idiomalar kognitiv nuqtai nazardan,
o‘simliklar va flora bilan bog‘liq tasvirlar yordamida inson fikr va tasavvurini
ifodalashga xizmat qiladi. Diskursda esa, ular matnning mazmuniga boylik va
madaniyatlararo tafovutlar bilan bog‘liq bo‘lib, muayyan fikrni kuchaytiradi.
Tadqiqotda “Dorian Grey portreti” ning asl matni va uning tarjimasi
misolida flora komponentli idiomalarining muvofiqligi va qiyinchiliklari tahlil
qilindi. Quyidagi misollar bilan ko‘rib chiqamiz: Asl matndan misol: “He was as
green as a new leaf.”- U yangi o‘simlik singari yashil edi.
Bu idioma insonning yoshligi, yangi boshlanishlarini ifodalash uchun
ishlatilgan.
Tarjimadagi variant: “U yangi ochilgan gul singari yashil edi.” Bu tarjima
idiomani ma’nosini saqlagan, ammo ifodadagi flora elementlari o‘zgargan.
Asl matndan misol: “She’s a wildflower in a garden of roses.” – U g‘o‘za
bog‘ida yovvoyi gul kabi. Madaniyatlararo tafovutlar va tarjima qiyinchiliklarida,
bu idioma yovvoyi va oddiy holatni kuchli tasvirlaydi. Tarjimadagi variant: “U
shohlikda o‘sadigan yovvoyi gul kabi.” Tarjimada flora komponenti saqlangan,
lekin ifoda boshqacha shakllantirilgan.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
139
Ushbu misollarda, idiomalar mazmuni va tasvirlari muvofiqlashadi, lekin
flora komponentlari bilan bog‘liq ifodalar tarjimada o‘zgargan bo‘lib,
tarjimonlarning madaniyatlararo tafovutlarga moslashuvi muhim hisoblanadi.
Ba’zan, flora bilan bog‘liq idiomalar tarjima qiyinchiliklariga duch keladi, chunki
ular madaniyat va tabiiy sharoitlarga bog‘liq bo‘lib, to‘g‘ri uzatilmasligi mumkin.
Kognitiv nuqtai nazardan, flora komponentli idiomalar inson ongida
o‘simliklar va tabiat bilan bog‘liq tasvirlar yordamida fikrlarni ifodalashda
ishlatiladi. Masalan, «yashil chiroq» ruxsat berishni yoki harakat boshlashga
tayyorlikni anglatadi, bu esa o‘quvchining ongida harakat va imkoniyat tasvirini
shakllantiradi.
Diskursda esa, flora komponentli idiomalar matnning mazmunini boyitadi,
madaniyatlararo tafovutlarni ko‘rsatadi va fikrni kuchaytiradi. Ular orqali
yozuvchining maqsadi va fikri yanada aniqroq ifodalanadi.
Xulosa(Conclusion). Ushbu tadqiqotda flora komponentli idiomalarining
muvofiqligi va tarjima jarayonidagi muammolari keng qamrovda tahlil qilindi.
Muvofiqlik darajasi o‘simliklar va flora bilan bog‘liq tasvirlarning tarjimadagi
saqlanishi yoki o‘zgartirilishiga bog‘liq bo‘lib, tarjimonlarning madaniyatlararo
tafovutlar va kontekstni hisobga olishi muhim hisoblanadi. Bundan tashqari,
flora komponentli idiomalar yordamida matnni boyitish va tushunarli qilish
uchun tarjimonlar madaniyatlararo tafovutlarni inobatga olgan holda,
muvofiqlikni ta’minlashga moyil bo‘lishi lozim. Bu esa, adabiy tarjima va
tilshunoslik sohasida yangi metodologik yondashuvlarni ishlab chiqishga xizmat
qiladi
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Белова, А.А. Фразеологические единицы с компонентой флора в русском
языке. Москва: Издательство МГУ: 2005. — 45-78 cc.
2. Иванова, Е.В. Когнитивно-дискурсивный анализ фразеологических
единиц. Санкт-Петербург: Наука: 2010. — 102-135 cc.
3. Newmark, P. A Textbook of Translation. Prentice Hall: 1988. — 67-89 pp.
4. Toury, G. Descriptive Translation Studies and Beyond. Amsterdam: John
Benjamins: 1995. — 23-57 pp.
5. Koller, W. Equivalence in Translation: 2005. — 39-59 pp.
6. Dorian, G. The Picture of Dorian Gray. London: 1890. — 48 p.
7. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. Madaniyatlararo tafovutlar va tarjima
muammolari. T.: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi: 2000. — 134-150 б.
8. Gambier, Y., & Dolet, A. Border Crossings in Translation. London: Routledge:
2001. — 89-112 pp.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
140
9. Krilova, L.A. Frazeologizm va tarjima muammolari. Moskva: Nauka: 2015. —
58-82 bb.
10. Morris, M. Cognitive Approaches to Phraseology. London: Routledge. 2000.
— 44-69 pp.
