THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
164
TALABALAR VOKAL IJROCHILIGI KO‘NIKMALARINI INNOVATSION
METODLAR ORQALI O‘QITISH
Bannaqulov Mexroj Furqat o‘g‘li
Samarqand Davlat pedagogika instituti musiqa
ta’limi kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15500859
Annotatsiya
Ushbu maqola zamonaviy oliy ta’lim muassasalarida talabalarning vokal
ijrochiligi
ko‘nikmalarini
rivojlantirishda
innovatsion
metodlar
va
texnologiyalardan foydalanish masalalariga bag‘ishlangan. Tadqiqotda an’anaviy
vokal ta’limi usullari bilan birga, raqamli texnologiyalar, interaktiv o‘qitish
vositalari, multimedia tizimlar, sun’iy intellekt dasturlari va individual
yondashuvni birlashtiruvchi kompleks metodika taklif etilgan.
Kalit so‘zlar:
vokal ijrochiligi, innovatsion metodlar, raqamli
texnologiyalar, ta’lim metodikasi, talabalar, musiqa ta’limi
Zamonaviy ta’lim tizimining rivojlanishi va globallashuv jarayonlari musiqa
ta’limi sohasida ham tubdan o‘zgarishlarni talab etmoqda. XXI asrning ilk
choragida raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi, sun’iy intellekt
dasturlarining paydo bo‘lishi va multimedia vositalarining keng tarqalishi vokal
ta’limi metodikasiga yangicha yondashuvni zarur qilmoqda. Ayniqsa, vokal
ijrochiligi ko‘nikmalarini o‘rgatishda an’anaviy usullar bilan birga innovatsion
metodlardan foydalanish zarurati paydo bo‘lgan.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining "Ta’lim to‘g‘risida"gi qonuni
va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"ga muvofiq, oliy ta’lim tizimida zamonaviy
pedagogik texnologiyalardan foydalanish, talabalarning kreativ fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirish va ularni mustaqil ijodiy faoliyatga tayyorlash
ustuvor vazifalar qatoriga kiradi. Shu munosabat bilan vokal ta’limida ham
innovatsion yondashuvlar joriy etilishi dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Adabiyotlar tahlili
Vokal ta’limi sohasidagi ilmiy tadqiqotlar tarixini o‘rganish shuni
ko‘rsatadiki, bu sohada fundamental asoslar XIX-XX asrlarda yaratilgan. M.I.
Glinka, A.G. Rubinshteyn, P.I. Chaykovskiy kabi buyuk kompozitorlar vokal
ta’limining nazariy asoslarini yaratgan bo‘lib, ularning g‘oyalari hozirgi
kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
Rus vokal maktabining asoschisi hisoblanuvchi M.I. Glinka "Vokal
mashqlari" asarida nafas olish texnikasi, ovoz qo‘yish metodikasi va pedagogik
printsiplarni batafsil bayon etgan. Uning fikriga ko‘ra, vokal ta’limining asosi - bu
tabiilikni saqlagan holda texnik mukammallikka erishishdir.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
165
Mashhur o‘zbek vokal pedagoglari T. Jalilov, H. Nazarov, M. Yusupova
kabilar milliy vokal an’analarini zamonaviy metodlar bilan birlashtirish, o‘zbek
tilining fonetik xususiyatlarini hisobga olgan holda vokal texnikasini o‘rgatish
masalalarini o‘rganishgan. Ularning ishlari o‘zbek vokal pedagogikasining
nazariy va amaliy asoslarini mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Rossiyalik tadqiqotchi P.S. Ivanov (2020) "Innovatsionnye metody v
vokal’nom obrazovanii" monografiyasida vokal ta’limidagi innovatsion
metodlarni tasniflab, ularning qo‘llanilish sohalarini aniqlagan. Uning fikricha,
innovatsion metodlar an’anaviy usullarni to‘liq almashtirishi mumkin emas,
balki ularni boyitish va samaradorligini oshirish vazifasini bajaradi.
Metodologiya
Zamonaviy vokal ta’limida kompyuter dasturlari va mobil ilovalar muhim
o‘rin tutadi. Turli shakildagi tunetlar orqali ovoz tonini aniq baholash, ritm va
melodik xatolarni aniqlash mumkin. Virtual pianino va metronom dasturlari
talabalarning mustaqil mashq qilishini osonlashtiradi. Video darslar, interaktiv
prezentatsiyalar va audio yozuvlar talabalarning vizual va eshitish xotirasini
faollashtiradi. 3D animatsiya orqali ovoz apparatining ishlash printsiplarini
ko‘rsatish mumkin, bu esa nazariy bilimlarni amaliy ko‘nikmalarga aylantirish
jarayonini tezlashtiradi.Zamonaviy sensorlar yordamida nafas chuqurligini va
ritmin o‘lchash mumkin. Jismoniy mashqlar orqali bajarilgan usullar
talabalarning nafas nazoratini yaxshilashga yordam beradi. Maxsus ilovalar
orqali nafas mashqlarini kuzatib borish va tahlil qilish imkoniyati mavjud.
Natija va tahlil
O‘zbekiston vokal ta’limi tizimining zamonaviylashtirish yo‘lida muhim
qadam hisoblanadi. Innovatsion metodlarning samaradorligi ilmiy jihatdan
isbotlandi va amaliy qo‘llanilishi uchun aniq yo‘riqnomalar ishlab chiqildi. Biroq,
bu faqat boshlanish. Vokal ta’limini yanada rivojlantirish uchun doimiy tadqiqot
va innovatsiya zarur.
Vokal ta’limining an’anaviy metodikasi asosan o‘qituvchi va talaba
o‘rtasidagi bevosita muloqotga asoslangan bo‘lib, bu usul o‘zining afzalliklari
bilan birga bir qator cheklovlarga ham ega. Jumladan, o‘qituvchining subyektiv
bahosi, individual yondashuvning yetishmasligi, o‘quv jarayonining
vizualizatsiya
qilinmasligi,
talabalarning
o‘z-o‘zini
nazorat
qilish
imkoniyatlarining cheklanganligi kabi muammolar mavjud.
Vokal ijrochiligi - bu nafaqat ovoz chiqarish texnikasi, balki ijodiy ifoda, his-
tuyg‘ularni yetkazish, badiiy tasvirni yaratish va tinglovchi bilan hissiy aloqa
o‘rnatish san’atidir. Bu murakkab jarayon bir necha komponentlarni o‘z ichiga
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
166
oladi: fiziologik jihatlar (nafas olish texnikasi, ovoz muskullari koordinatsiyasi),
psixologik omillar (sahna qo‘rquvi, o‘ziga ishonch, emotsional nazorat), ijodiy
elementlar (interpretatsiya, stilistik xususiyatlar, individual uslub) va
kommunikativ ko‘nikmalar (auditoriya bilan aloqa, sahna madaniyati).
Innovatsion texnologiyalari yordamida talabalar turli konsert zallari va
sahna muhitlarini virtual tarzda his qilishlari mumkin. Bu sahna qo‘rquvini
engish va ijro tajribasini boyitish uchun foydali. Qo‘shilgan haqiqat orqali esa
ovoz traktining 3D modellari va nafas olish texnikalarini vizualizatsiya qilish
imkoniyati yaratiladi. Bundan tashqari innovatsion metodlar nafaqat texnik
jihatlarni, balki psixologik tayyorgarlikni ham o‘z ichiga oladi. Doimiy bajarib
boriladigan mashqlar orqali talabalarning o‘ziga ishonchini oshirish va ijodiy
potentsialini ochish mumkin. Ushbu yondashuvlar orqali talabalar o‘z ovozlarini
tahlil qilish, tembr va intonatsiyani nazorat qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Xulosa
XXI asr raqamli asrdir va bu asr O‘zbekistonda ham o‘z ta’sirini
ko‘rsatmoqda. Vokal ta’limi ham ushbu o‘zgarishlardan chetda qola olmaydi.
Shuning uchun bugungi kun talablariga javob beradigan, zamonaviy
texnologiyalardan to‘liq foydalanuvchi, lekin milliy an’analarni unutmaydigan
yangi vokal ta’limi tizimini yaratish vaqt taqozosi.
Ushbu sohada olib borgan izlanishlarimiz shuni ko‘rsatdiki, innovatsion
metodlar an’anaviy usullarni yo‘q qilmaydi, balki ularni boyitadi va yangi
imkoniyatlar yaratadi. Bu esa O‘zbek vokal maktabining boy an’analarini saqlab
qolish bilan birga, uni yangi bosqichga ko‘tarish imkoniyatini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jalilov, T. (2019). O‘zbek vokal maktabi: an’ana va zamoniylik. Toshkent:
Yangi asr avlodi, 287 bet.
2.
Nazarov, H. (2020). "Milliy vokal uslubining pedagogik asoslari".
O‘zbekiston san’ati, 2(8), 12-18.
3.
Qodirov, A. (2022). "Zamonaviy vokal ta’limida texnologiyalarning o‘rni".
Musiqa va san’at, 4(12), 34-42.
4.
Karimova, N. (2023). "Vokal ta’limida multimedia vositalardan
foydalanish". Innovatsion ta’lim, 1(5), 67-73.
