Akusherlik va ginekologiya

Ҳомила-йўлдош тизимидаги липид алмашинувининг ўзига хос хусусиятлари ўрганилди, ҳомиланинг
она қорнида ўсиш даври гипотрофияси ривожланишида она - йулдош -ҳомила тизими липид
алмашинувида сезиларли ўзгаришлар бўлиши аниқланди, айниқса ЭЁК, триглицеридлар, β-
липопротеидлар, фосфолипидлар таркиби, шунингдек, ҳомиладорлар ва янги туғилган чақалоқлар қон
зардобида бир хил типдаги ўзгаришлар аниқланди. Ҳомила ривожланишининг орқада қолишида ЭЁК
триглицеридлар нисбати ҳажмининг камайиши липолитик жараёнлар фаоллигига таъсир кўрсатиб,
гиперлипедимияга олиб келди

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида ҳомила ичи инфекциялари (ҲИИ) акушерлик ва перинатологиянинг муаммоларидан бири ҳисобланиб, ҳомиладорликда 65,3% ҳолларда учрайди. Перинаталь хасталаниш структурасида ҲИИ 27,2% вирус этиологиясига, 26,3% аралаш этиологияга ва 17,5% бактериал этиологияга тўғри келади. Ҳозирги кунда бачадон ичи инфицирланиш ҳолатининг этиологии спектри хусусияти аралаш ассоциациялардир, бунда цитомегаловирусли ва герпесвирусли инфекцияларнинг таъсири ортмокда.
Мустақиллик йилларида тиббиёт соҳасида амалга оширилаётган дастурий чора-тадбирлар натижасида аҳолига тиббий хизмат кўрсатишнинг сифати тубдан яхшиланди. Бу борада оналик ва болаликни муҳофаза қилиш, аёлларнинг репродуктив саломатлигини яхшилаш, хомиладор аёллар саломатлигини мустаҳкамлаш, уларнинг тиббий саводхонлик даражаси ошириш хамда профилактик кўриклардан вақтида ўтказиш юзасидан бир қатор ютуқларга эришилди.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон миқёсида ҳомила ичи инфекциялари (ҲИИ) акушерлик ва перинатологиянинг муаммоларидан бири ҳисобланиб, ҳомиладорликда 65,3% ҳолларда учрайди. Перинаталь хасталаниш структурасида ҲИИ 27,2% вирус этиологиясига, 26,3% аралаш этиологияга ва 17,5% бактериал этиологияга тўғри келади. Ҳозирги кунда бачадон ичи инфицирланиш ҳолатининг этиологии спектри хусусияти аралаш ассоциациялардир, бунда цитомегаловирусли ва герпесвирусли инфекцияларнинг таъсири ортмокда.
Мустақиллик йилларида тиббиёт соҳасида амалга оширилаётган дастурий чора-тадбирлар натижасида аҳолига тиббий хизмат кўрсатишнинг сифати тубдан яхшиланди. Бу борада оналик ва болаликни муҳофаза қилиш, аёлларнинг репродуктив саломатлигини яхшилаш, хомиладор аёллар саломатлигини мустаҳкамлаш, уларнинг тиббий саводхонлик даражаси ошириш хамда профилактик кўриклардан вақтида ўтказиш юзасидан бир қатор ютуқларга эришилди.
Тадқиқотнинг мақсади ҳомиланинг бачадон ичи инфекцияланиши юкори хавфи мавжуд ҳомиладорларни олиб бориш тактикасини такомиллаш-тиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ҳомиланинг бачадон ичи инфекцияланиши хавфи мавжуд ҳомиладор аслларда ангиогенез омилларининг пасайиши йўлдош стишмовчилигига олиб келиши исботланган;
пренатал инфекцияланиш юкори хавфи мавжуд ҳомиладорни кузатишда оптималь акушерлик тактикаси ишлаб чиқилган;
она-йўлдош-хомила тизими шаклланишидаги ангиогенез омиллари ишлаб чиқарилишининг роли ва уларнинг фетоплацентар тизим томирларида гемодинамикасини допплерометрия усули билан биргаликда текширишнинг прогностик афзаллиги аниқланган;
ҳомила ҳолати бузилишлари ва турли генезли йўлдош етишмов-чиликларида фетоплацентар комплекс компенсатор-мослашув реакциясини фаоллаштиришда иммуномодуляторларга сезувчанлиги аниқланган ва даволаш афзаллиги асослаб берилган;
антенатал инфекцияланиши хавфи мавжуд ҳомиладор аёлларни туғдириш усули ҳамда муддатларини белгилашга дифференциациялашган ёндашув таклиф этилган.
ХУЛОСА
«Ҳомиланинг бачадон ичи инфекцияланишида келиб чиқадиган хомиладорлик асоратларини аниклаш ва прогноз қилишни такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди
1. Ҳомила ичи инфекцияси билан хомиладорлар юқори акушерлик ва перинатал хавф гуруҳига кириб, уларда ҳомиладорликнинг кечиши хомиладорлик ва туғруқ асоратлари: хомиладорликнинг тўхташ хатари (76,3%), плацентар етишмовчилик (79,1%), ҳомилаолди суюқлигининг бемаҳал кетиши (49,8%), муддатдан илгари тугрук (23,1%), тугрук фаолияти аномалияси (9,6%), тугрук вақтидаги хориоамнионит (25%), хомила ва янги туғилган чақалокдаги патологияларнинг учрашини ишонарли ошиши билан изохданади.
2. Ҳомиланинг биофизик профилини текшириш куйидаги нохуш кўрсаткичларни намоён этди: хомила тонуси ва харакат фаоллигининг пасайиши, ҳомилаолди сув ҳажмининг камайиши, гемодинамиканинг III даражали бузилиши. Ҳомилада косача-жомча тизимининг кенгайиши, вентрикуломегалия, гепатомегалия, гидроперикард ва кардиомегалия, бош миянинг перивентрикуляр сохасида чизикли гиперэхоген киритмаларнинг пайдо бўлиши хомила инфекцион жароҳатланишининг эхографик маркерлари ҳисобланади. Усулнинг сезгирлиги 87,6%, ўзига хослиги 57,7% прогностик киймати - 57,7%ни ташкил этди.
3. Жинсий йўллар микробиоценозининг бузилиши мазкур ҳомиладор аёлларни ҲИИ ривожланиши хавф гуруҳига киритиш имконини берувчи башорат мезони саналади. Ҳомила ичи инфицирланишининг ривожланишида қин ва йўлдошнинг она кисмидан ажралувчи Streptococcus faecalis, Staphylococcus epidermidis ва E.Coli алоҳида хусусиятга эга. Йўлдошнинг она қисми ва киндан ажралган кўзғатувчиларнинг микдорий ўзаро нисбати бирбирига тўғри келиб, мазкур кўрсаткичлар ҲИИни башоратлашда катта аҳамият касб этади (хавф кўрсаткичи R =36,09).
4. Йўлдошда микробларнинг мавжудлиги бачадон-йўлдош-ҳомила комплексидаги кучли морфологик ўзгаришларга олиб келади. Йўлдошнинг патологик жароҳатланиши даражаси бактериал ва/ёки бактериал-вирусли ассоциацияларнинг мавжудлигига боғлиқ. Йўлдошда бактериал ва вирусли жароҳатнинг бирга кўшилиши йўлдош комплексида қайтмас бузилишлар ва ундаги мослашув хусусиятларининг декомпенсациясини чақириб, ҳомиладорликнинг кечиши ва хомиланинг ривожланишига таъсир килади ҳамда нохуш перинатал оқибатларга олиб келади.
5. Ҳомилаичи инфицирланиши ривожланишининг механизмларида доимий антиген стимуляцияси фонида юзага келувчи иммун-яллигланиш жараёнларининг фаоллашуви мухим. Бирок, иммун жавобнинг ривожланиши сурункали яллиғланиш ўчоқлари санациясини таъминламайди ва самарасиз деб тан олиниши мумкин. Бу кон зардоби ва амнион суюқлигидаги IL-10, IL-4нинг ишонарли юкори концентрацияси, шунингдек, кон зардобидаги лактоферриннинг юкори даражаси билан тасдиқланади (мое равишда Р<0,05; Р<0,01 ва 0,001).
6. Ҳомилада ҲИИнинг ривожланиши ангиогенин микдорининг ортиши ҳисобига ангиогенин-ангиопоэтин-2 тизимининг компенсатор фаоллигини таъминловчи СЭФР тизимидаги ангиогенез етишмовчилиги ва СЭФР, рСЭФР P-l - фаоллаштирувчилар микдорининг камайиши ҳамда рСЭФР Р-2 ингибиторларининг ўсиши билан бирга кечади. Қон зардоби ва қоғонок сувларидаги ангиоген омиллари ва қон зардобида ЙЎО нинг ўзгариши динамикаси улардан ҳомилада ҲИИни ташхислаш ва башоратлашнинг қўшимча мезонлари сифатида фойдаланиш мумкинлигидан далолат беради (сезгирлик 81%, спецификлик -97%).
7. Ишлаб чиқилган «Башорат харитаси» турли хавф омиллари қўшилганда ҳомилаичи инфицирланишининг юзага келиш эхтимолини микдорий баҳолаш имконини беради. Хавфнинг жамланган кўрсаткичи 122,8 - 295,9 диапазонида бўлган ҳолда соғлом бола туғилиши эҳтимолдан ҳоли эмас. Хавф кўрсаткичининг 296,0 - 591,8 диапазонида соғлом бола туғилиши эҳтимоли ўртача, яъни 45% атрофида. Болалар ҲИИнинг енгил тури билан туғилади. 591,9 - 664 диапазонида эса бемор, чала, хомила ривожланишининг кечикиши билан болаларнинг туғилиш эҳтимоли максимал даражада.
8. Биз ишлаб чикқан ҲИИ хавфи мавжуд хомиладор аёлларни ҳомиладорликнинг 1-, 2- ва 3-триместрларида юритиш алгоритми ҳомилаичи инфицирланиши белгилари билан янги туғилган чақалоқлар сонини сезиларли пасайтириш имконини беради.

Камқонлик бўлмаган ва камқонлиги бор оналардан туғилган 55 та етук ва кам вазнли чақалоқлар, ҳамда уларнинг оналари текширилди. Оналардаги антиоксидант ва заҳарли микроэлементларининг кўрсаткичларидаги ўзаро нисбати чақалоқларда микроэлементларнинг алмашинуви ҳусусиятларига ва эрта чиллалик давридаги мослашувга таъсири ўрганилди. Аниқланган заҳарли микроэлементларнинг кўрсаткичлари хомиладорликда камқон бўлган оналардан туғилган чақалоқларда ҳомила ичи ривожланишидаги ортишига, хомиланинг ва чақалоқларнинг организмида биохимик константаларнинг бузилишига олиб келувчи омил ҳисобланади.

Кўпчилик аёлларда 52,3% анъанавий асемптоматик автоинфекция биринчи marta аёллар маслаҳат бўлимига биринчи ташрифида аниқланди. Асемптоматик уроинфекция билан ҳомиладор бўлиш учун хавф омилларини таҳлил қилишда пелонефрит ва систитнинг анамнезида ўтказилган юқори индексга еътибор қаратилади.

Ривожланаётган ҳомиладорлик ва ҳомила ўлимни, шунингдек ҳомила нуқсонлари эрта ташхисини
аниқлаш олдини олиш учун ҳомиладорлик биринчи учдан бир қисмида скрининг учун эхтиёж бор. Ўз
вақтида биринчи уч ойдик муддат скрининг дастури киритиш, ҳомиладорлик янада жорий этиш
масаласини ҳал қилиш учун ўз вақтида туғилган камчиликлари билан фарзанд хавфи ташкил қилиб,
акушерлик асоратлар камайтириш, оналар ва болалар ўлимини камайтириш бўлади

Мазкур маколада хомиладорликнинг эрга муддатида (12 хафтагача) хомиладорликни сунъий тухтатиш учун мурожаат килган аёлларнинг акушер-гинекологик ва соматик холати хусусиятлари куриб чикилади. Хомиладорликни тухтатган 150 та аёл 3 гурухга булиб урганилди: медикаментов хомиладорликни тухтатиш усули кулланилган, хомиладорлик муддати 6 хафтагача ва 12 хафтагача булган аёллар ва хирургик усул кулланилган, хомиладорлик муддати 12 хафтагача булган аёллар.

Маколада жинсий йуллар инфекцияси билан огриган аёлларда хомиладорлик даврида кузатиладиган асоратлар, жумладан хо.мила тушиши хавфи, хомиладорликни кутараолмаслик, муддатидан олдинги тугрук ва уларнинг хомиладорликнинг кечишига таъсири ёритилган.

Биринчи маротиба аёллар консультатив марказита мурожаат килишган 52,3% хомиладор аёлларда, анъанавий симптомсиз уроинфекцияга чалингаглиги аникланган. Симптомсиз бактериурия 2,5% - 11,5% хомиладор аёлларда учраб, бу уз навбатида она соглиги ва бола ривожланишига 20-30 маротаба салбий таъсирини курсатмокда. Хомиладор аёлларда симптомсиз бактерияурияни олдини олиш максадида килинаётган антибактериал терапия пиелонсфритни 70-80 % камайтиришга олиб келди.

Цитомегаловирус инфекция (ЦМВИ) турли хил ихтисос шифокорлари (инфекционистлар, гинекологлар, иммунологлар, педиатрлар, венерологлар ва х.к.) орасида кескин кизикиш уйготади. Бундай кизикиш бу инфекциянингтурли туман клиник шакллари, белгилари ва юкиш йуллари билан боглик.

домиладорликка таиёргарлик - уз ичига комплекс чора-тадбирларни олио, эр-хотин жуфтлигини тулаконли хомилани уруглантиришга, уни муддатида тугилиши ва соглом фарзанд куриш, шу билан бирга-ликда соглом миллат генофондини саклашга каратилгандир. Барча хомиладорликни режалаштираётган аёл-ларга унинг шикоятлари бор йуклигидан катъий назар, бепуштлиги булган ёлларда ва агар анамнезида асорат-ли хомиладорлик булган барча аёлларга хомиладорликка тайёрланиш тавсия этилади. \омиладорлик учун аёлни тайёрлашга каратилган катор тадбирлар экстрагенитал ва гинекологик касалликларни аниклаш учун керак буладиган анамнез, клиник ва лаборатория текширувини, шунингдек, зарур

Тахлилий макола замонавий акушерликнинг долзарб масалаларидан бири булган хомиладорлик пайти-да кунгил айниш ва канд килиш масалаларига багишланади. Куйида берилган тахлилий макола сунгги йил-ликдаги хомиладорликда кечадиган кунгил айниш ва кайд килиш антснатал диагностикасини узида умум-лаштиради, кунгил айнишлик патологиясииинг жиддийлиги хакида замонавий таснифлар беради, хаддан ташкари куп кайд килишнинг асоратларннн тавсифлайди. Маколада хомиладорликда кечадиган кунгил айниш ва кайд килишни даволашнинг турли вариантлари тахлил кнлинади, макола AGOG нинг янгиланган тавсияла-рига асосланади.

Ситомегаловирус инфекциясининг тарқалиши ва қайта фаоллашишига ёрдам берадиган физиологик иммуносупрессия деб аталадиган барча омиллар орасида биринчи ўрин ҳомиладорликка тегишли. Ситомегаловирус инфекцияси (СМВИ) - герпесвируслар оиласидан ДНК ўз ичига олган вирус келтириб чиқарадиган касаллик, бирламчи ёки иккиламчи иммунитет танқислиги шароитида клиник кўриниши мумкин бўлган инфекцияларни англатади. Да Иммунитетга эга одамларда кўп ҳолларда клиник белгиларсиз давом этади. Айнан шу ҳолат ҳомиладорлик даврида СМВИ муаммосига алоҳида қизиқишни белгилайди [1, 2, 3].

Шархда хомиладор аёлларда уйку муаммоси, шунингдек, хомиладорлик даврида уйку бузилишининг тугрук кечиши ва акушерлик асоратлари ривожланишда таъсир буйича замонавий маълумотларни такдим этади.

Д витамини танқислиги ва унинг инсон организмига таъсири. Д витамини танқислигининг инсон танасига таъсири ҳақидаги замонавий маълумотлар тадқиқотчиларнинг эътиборини тобора кўпроқ жалб қилмоқда. Ушбу витамин ва унинг метаболитларининг аҳамияти нафақат скелет тизимини шакллантиришда, балки бошқа метаболик жараёнларда ҳам иштирок этишидадир.

Маколада хомиладорликнинг 8 хафталигига кадар антифосфолипид синдроми булган хо.миладор аёл-ларнинг хомиладорлик сарик танасининг улчамларини урганиш буйича маълумотлар келтирилган. Ультрато-вуш анатомияси ёрдамида. хомиладорлик даврининг ривожланиш хусусиятлари урганилган. Хомиладорлик бузилган такдирда, биринчи триместрдаги хомиладорлик сарик таначаси бошка катталиклар билан белгилана-ди ски аникдан.майди. Ушбу экстраэмбрионал органинг диамстри ривожланастган хомиланинг холатини бахолашга имкон бе рад и га и мезонлардаи биридир.

ОИВ инфексиясини юқтирган онадан болага perinatal юқиш хавфини камайтиришга қаратилган профилактик чора-тадбирлар замонавий акушерликнинг долзарб вазифаларидан биридир.

Маколада хомиладор аблларда креатинни куллаш хавфсизлиги билан боглик масалалар мухокама кили-нади. Адабнстларни тахлил килиш шуни курсатдики. хомиладорлик даврида одамларда креатинин куллаш хали тулик урганилмаган булса хам, ушбу препаратни узок муддат давомида катталарда куллаш хавфсиз деб тан олинган. Маколада хомила организми томонидан креатиннинг синтези, унннг плацентар т?сик (барьер) оркали утиш механизмлари мухокама килинади. Оксидланиш стрссси, хомиладорликнннг турли хил асоратла-ридан келиб чикадигаи фетоплацентар гипоксия, шу жумладан хомила усиши чекланиши синдроми, муддат-дан олдин тугруклар ва хомиланинг гипоксии холатлари каби холатларни олдини олиш ва камайтириш макса-дида хомиладорлик даврида креатин кулланилишининг афзалликларини курсатган жихатлар кслтирилган.

Қуйидаги мақолада витамин Д миқдори камайишининг ҳомиладор аёлнинг иммун тизимига таъсири ўрганилган. Ҳомиладорлик вақтида витамин Д миқдорининг камайиши оқибатида иммун тизимида сезиларли ўзгаришлар кузатилади. Бу ҳолат Т – супрессор иммунитетини яққол пасайишида, яъни табиий киллер ҳужайраларининг фаоллашувига олиб келади, натижада улар плацентар барьердан
ўтиб ҳомилага қарши агрессив таъсир кўрсата бошлайди, қон айланишини бузилиши ва ҳомиладорлик вақтида патологик ҳолатлар ривожланишини келтириб чиқаради

Тадқиқот мақсади – эмбрионал ва илк постнатал даврларда она организми орқали таъсир
эттирилган пестицидларнинг авлод айрисимон бези (тимус) тараққиётига кўрсатадиган токсик
самарасини аниқлашдир. Тажрибалар вояга етган урғочи оқ каламушларда олиб борилиб, улар
ҳомиладорлик ва лактация даврларида ламбда-цигалотрин ёки фипронил пестицидлари билан
заҳарланди. Заҳарланган ва назорат гуруҳларидан туғилган авлоддан олинган материал туғилгандан
сўнг 3, 7, 14, 21 ва 30 кунларда морфологик, электрон микроскопик ва иммуногистокимёвий усуллар
ёрдамида текширилди. Пестицидларнинг токсик самараси авлод тимуси шаклланиши суръатининг
сезиларли даражада сусайиши билан ифодаланланди. Шу билан бирга пестицидлар таъсири тимус
эпителио-ретикуляр ҳужайралари секретор фаоллиги сусайишига ва оқибатда тимус бошқарув
фаолияти бузилишига олиб келди. Иммун тизимга кўрсатилган токсик таъсир механизмида
ҳужайралар пролиферацияси ва апоптози орасидаги муносабатниг бузилиши (дисбаланс) асосий ўрин
тутиши, бу эса ўз навбатида, заҳарнинг бевосита таъсири билан бир қаторда, она ва болада
ривожланувчи гипотиреоз ва оксидланиш стресси билан чамбарчас боғлиқлиги очиб берилди. Буларнинг
бари ҳомиладор аёллар ва чақалоқларда гипотиреоз ва оксидланиш стресси ривожланишини эрта
аниқлашни ва уларни фармакологик йўл билан тезкор бартараф қилишни тақозо этади

Изланиш 82 нафар турли гестацион даврларда ҳомила пардалари эрта ёрилиши кузатилиб туғруқ мажмуасининг акушерлик бўлимига мурожаат қилган ва кузатув остида бўлган ҳомиладор аёлларни клиник – лаборатор текширув натижаларига асосланади. Қоғоноқ сувларининг кам миқдорда оқиб чиқиши асоратлар юзага келиши хавфини камайтирмасдан, аксинча уни оширади. Бу ҳомила пардалари бутунлигининг бузилиши ва ушбу асоратни аниқлаш ўртасидаги вақтнинг чўзилиб кетиши билан боғлиқ. Аниқки, ҳомила пардалари ёрилишидан бошлаб вақт ўтиб бориши сари нитразинли тест ва папоротник феноменининг информативлиги пасайиб боради. Ҳомила пардаларининг узоқ муддатли
ёрилишида ушбу тестлар оддий акушерлик текширишларидан кўра кўпроқ маълумот бера олмайди

Сунги йилларда турли органлар ва тана тизимларининг, шу жумладан аёл жинсий органларининг ано-малияларини аниклаш тезлиги ошиб бориши тенденцияси кузатилаяпти. Аёл жинсий органларининг аномали-яси репродуктив ёшдаги аёллар орасида 3,2%-3,5 % да мавжуд булиб, барча тугма нуксонларнинг 4% ни ташки л этади.

Ҳозирги вақтда ёшлар репродуктив ёшга соматик касалликларнинг катта юки билан яқинлашмоқда. Овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари юрак-қон томир тизими касалликларидан кейин иккинчи ўринда туради. Овқат ҳазм қилиш тизимининг патологиялари орасида ўт пуфаги ва ўт йўллари касалликлари, холелитиёз (ГСД) биринчи ўринни эгаллайди. Аёллар бу патологиядан эркакларникига қараганда 2-7 марта тез-тез азобланади. Бу кўплаб омиллар ва биринчи навбатда, аёл жинсий гормонларининг сафро тизимига таъсири билан изоҳланади (4).

Келажак авлодлар саломатлиги ҳақида ғамхўрлик қилиш давлатимизнинг энг долзарб муаммоларидан бири бўлиб, мустақиллик йилларида Ўзбекистон Республикасида қабул қилинган ва амалга оширилган қатор дастурларда яққол намоён бўлмоқда [8, 9]. Маълумки, ҳомила ва янги туғилган чақалоқнинг ҳолати биринчи навбатда онанинг соғлиғи ҳолатига таъсир қилади. Ҳатто амалда соғлом аёлларда ҳам ҳомиладорлик танадаги салбий оқибатларга олиб келиши мумкин, чунки. метаболизм, гормонал функциялар ва барча органлар ва тизимлар фаолиятидаги сезиларли физиологик ўзгаришлар билан боғлиқ [8, 30, 36].

Ҳозирги кунда COVID-19 пандемияси бутун дунё бўйлаб миллионлаб инсонларга, шу жумладан ҳомиладор аёлларга таъсир қилган глобал муаммога айланди. 64 000 ҳомиладор аёлни қамраб олган 192 та тадқиқот натижаларини бирлаштирган халқаро мета-анализ маълумотларига кўра, «...SARS-CoV-2 ёки COVID-19да пневмония билан касалланиш 7,4%, ўткир респиратор дистресс синдроми 13,4%; реанимация бўлимига ётқизилганлар - 3,3%, шундан ЎСВ - 1,6% ва ўлим кўрсаткичини 0,8% ташкил этилганлиги аниқланди…»[1] Айни пайтда бутун инсониятдан фарқли равишда ҳомиладор аёллар ноёб «иммунологик» ҳолат сифатида ва ҳомиладорлик даврида барча орган ва тизимлар фаолиятининг ўзгариши билан ажралиб турадиган алоҳида гуруҳни ташкил этиб, вирусли инфекцияларга нисбатан юқори сезувчанлиги сабабли COVID-19 ўтказган ҳомиладор аёлларда она-йўлдош-ҳомила тизимининг функционал ҳолатини ўрганиш замонавий тиббиёт амалиётида ечими топилиши зарур бўлган муаммо ҳисобланади.

Жахонда COVID-19 нинг ҳомиладор аёллар ва ҳомила ҳолатига таъсирини ўрганишга, келиб чиқиши мумкин бўлган асоратларни эрта ташхислаш, энг мақбул даволаш усулларини ишлаб чиқиш ва олдини олишга қаратилган қатор илмий татқиқотлар олиб борилмокда. Бу борада ҳомиладор аёлларда она-йўлдош-ҳомила тизимидаги гемодинамикани, ҳомиладорларликнинг I, II ва III триместрларида COVID-19 ўтказган аёлларда фето-плацентар тизимнинг қон томирлари фаолиятини, томирлар эндотелийси ҳолатини, гемостаз тизимини ва йўлдош морфологиясини ўрганиш натижасида ҳомиладорликнинг турли муддатларида СOVID-19 ўтказган аёлларда ҳомиладорлик ва туғруқни олиб боришни такомиллаштирилган усулини ишлаб чиқишга қаратилган илмий тадқиқотларни олиб бориш муҳим аҳамият касб этмоқда.

Мамлакатимизда соғлиқни сақлаш тизими олдига аҳолига кўрсатилаётган тиббий хизматлар сифатини ошириш ҳамда жахон андозаларига мослаштириш, жумладан репродуктив ёшдаги аёллар саломатлигини сақлаш, уларда учрайдиган касалликларни эрта ташхислаш ва асоратларини камайтиришга қаратилган қатор вазифалар юклатилган. Бу борада соғлиқни сақлаш тизимини тубдан такомиллаштириш бўйича «...мамлакатимизда аҳолига кўрсатилаётган тиббий ёрдамнинг самарадорлиги, сифати ва оммабоплигини ошириш, шунингдек, касалликларни эрта ташхислаш ва даволашнинг юқори технологик усулларини жорий қилиш, патронаж хизматини яратиш, соғлом турмуш тарзини қўллаб-қувватлаш ва касалликларни олдини олиш ва самарали ташхислаш…»[2] каби вазифалар белгиланган. Ушбу вазифалардан келиб чиқган ҳолда, СOVID-19 билан касалланган аёлларда ҳомиладорлик, туғруқ ва туғруқдан кейинги даврнинг кечиши ва асоратлар ривожланишини, она-йўлдош-ҳомила тизими қон томирлар холатини, қоннинг гемостаз тизимида бузилишларни аниқлаш натижасида эрта ташхислаш ва даволаш тартибини такомиллаштириш ҳамда ҳомиладорликнинг турли муддатларида СOVID-19 ўтказган аёлларда ҳомиладорлик ва туғруқ тактикаси алгоритмини ишлаб чиқиш орқали ривожланмаган ҳомиладорлик ва ҳомиланинг антенатал ўлими каби асоратларни олдини олиш ва оналар ўлими кўрсаткичини камайтириш имконини беради.

Ушбу диссертация тадқиқоти Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ–60-сонли «Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида»ги, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 7 декабрдаги ПФ–5590-сонли «Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш тизимини тубдан такомиллаштириш бўйича комплекс чора-тадбирлар тўғрисида» ги Фармонлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 28 июлдаги ПҚ-5199-сонли «Соғлиқни сақлаш соҳасида ихтисослаштирилган тиббий ёрдам кўрсатиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга муайян даражада хизмат қилади.

Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланишининг устувор йўналишларига мослиги. Мазкур тадқиқот республика фан ва технологиялар ривожланишининг VI. «Тиббиёт ва фармакология» устувор йўналишига мувофиқ бажарилган.

Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Жахон илмий адабиётларида ҳамда бугунги кунга қадар глобал миқёсда олиб борилган тадқиқотлар натижаси шуни кўрсатмоқдаки, вирусли касалликларнинг онадан ҳомилага юқиши (herpes вируси бундан мустасно) одатда гематоген йўл билан амалга ошади, бунда она қонида айланиб юрган вирус йўлдошга ўтади, ундан кейин эса ҳомилани зарарлайди. COVID-19 инфекциясининг вертикал йўл билан онадан ҳомилага берилиши бугунги кунга қадар ўз исботини топмади (Alzamora M.C. et al., 2020). S. Khan ва ҳаммуаллифлар (2020) ўз изланишларида SARS-CoV-2 вируси билан зарарланган онадан туғилган чақалоқлардан 2 нафарида неонатал пневмония аниқланганлигини, туғруқдан кейин 24 соат мобайнида чақалоқлар ҳалқумидан олинган суртмада SARS-CoV-2 коронавируси аниқланганлигини келтиришган. Аммо уларда ҳомила йўлдоши, қоғоноқ сувлари, киндик тизимчасидан олинган қон коронавирусга текширилмаган (Khan S. et al., 2020).

SARS-CoV-2 вирусининг инсон организмига таъсирини ўрганишга қаратилган кўплаб тадқиқотлар шуни кўрсамоқдаки, бу вирус айнан қон томирларга таъсир этиб, кўплаб орган ва тизимларда васкулитлар ривожланишига олиб келади (Baud D. Et al., 2020). Бу маълумотлардан шундай хулосага келиш мумкинки, қон томирлар эндотелийсининг тизимли зарарланиши фето-плацентар тизимда бузилишлар ривожланишига, йўлдошнинг оксидловчи стрессига олиб келиши мумкин ва натижада ҳомиладорликда кўплаб асоратлар келиб чиқишига сабаб бўлиши мумкин.

Ўзбекистонда Абдуллаева Л.М. (2021), Ихтиярова Г.А. (2021), Махкамова И.М. (2021), Пахомова Ж.Е. (2021) ва бошқаларининг янги коронавирус инфекциясининг ҳомиладорлик ва туғруқ оқибатларига таъсирига оид тадқиқотлари диққатга созовордир, аммо SARS-CoV-2 вируси яқинда кашф қилинганлиги, вирус ҳақида, унинг таъсири, шунингдек унинг онадан ҳомилага юқиш йўллари, касаллик ривожланиш хавф омиллари ва касаллик натижасида ўлим кўрсаткичи ҳақидаги маълумотлар етрали эмас. COVID-19 билан касалланган ҳомиладорлар ҳақидаги хабарларга таяниб тавсияномалар ишлаб чиқиш учун етарлича маълумотлар мавжуд эмас.

Ушбу муаммоларни ҳал қилиш, соғлиқни сақлашнинг асосий вазифаларидан бири бўлган акушерлик ва гинекология амалиётида ҳомиладорликнинг турли триместрларида COVID-19 ўтказган ҳомиладорларда она-йўлдош-ҳомила тизимининг функционал ҳолатини ўрганиш, COVID-19 ўтказган аёлларда ҳомиладорлик ва туғруқни олиб бориш алгоритмини яратиш, асоратларни  эрта ташхислаш ва даволашда янги даво усулларини ишлаб чиқишга қаратилган илмий тадқиқотларни амалга ошириш имконини беради.

Тадқиқотнинг диссертация бажарилган олий таълим муассасасининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги. Диссертация тадқиқоти Самарқанд давлат тиббиёт университети амалий тадқиқот лойиҳасининг илмий-тадқиқот ишлари режасига мувофиқ №01980006703 “Диагностика, даволаш ва профилактиканинг замонавий усулларини ишлаб чиқиш” (2020-2022 йй.) мавзуси доирасида бажарилган.

Тадқиқотнинг мақсади ҳомиладорликнинг турли муддатларида COVID-19 ўтказган аёлларда она-йўлдош-ҳомила тизимининг функционал ҳолатини ўрганиш орқали ҳомиладорлик ва туғруқни олиб бориш алгоритмини ишлаб чиқишдан иборат.

Тадқиқотнинг вазифалари: СOVID-19 нинг ҳомиладорлик, туғруқ ва туғруқдан кейинги даврнинг кечишига таъсирини аниқлаш; ҳомиладорликнинг I, II ва III триместрларида СOVID-19 ўтказган ҳомиладорларда она-йўлдош-ҳомила тизими қон томирларининг фаолиятини баҳолаш; ҳомиладорликнинг I, II ва III триместрларида СOVID-19 ўтказган ҳомиладорларда қон томирлар эндотелийси ҳолатини, гемостаз тизими ва йўлдошдаги морфологик ўзгаришларни тахлил қилиш; соғлиқни сақлаш амалиёти учун COVID-19 ўтказган ҳомиладор аёлларда асоратлар ривожланишининг хавф даражасини баҳолаш учун дастур ишлаб чиқиш; олинган маълумотлар асосида ҳомиладорликнинг I, II ва III триместрларида СOVID-19 ўтказган аёлларда ҳомиладорлик ва туғруқни олиб бориш алгоритмини ишлаб чиқиш.

Тадқиқотнинг объекти сифатида Самарқанд вилояти перинатал маркази ва СOVID-19 билан касалланган хомиладор аёллар учун ихтисослаштирилган туғруқ марказига мурожаат қилган 105 нафар ҳомиладор аёллар олинган.

Тадқиқотнинг предметини умумий клиник ва лаборатор текширувлар учун беморларнинг веноз қони ва унинг зардоби, морфологик ва гистологик текширувлар учун йўлдош тўқимаси ва шунингдек ПЗР-текшируви учун бурун-ҳалқум ажралмалари ташкил этган.

Тадқиқотнинг усуллари. Тадқиқотда умумий клиник, лаборатор, акушерлик, инструментал, морфологик, молекуляр-биологик ва статистик тадқиқот усулларидан фойдаланилган.

Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: илк бор СOVID-19 билан касалланган аёлларда ҳомиладорлик, туғруқ ва туғруқдан кейинги даврнинг кечиши ва асоратларининг ривожланиши касаллик ўтказилган хомиладорлик триместри ва унинг оғирлик даражаси билан боғлиқлиги аниқланган; СOVID-19 ўтказган ҳомиладорларда она-йўлдош-ҳомила тизими қон томирларининг холати (резистентлик ва пульсацион индекслари, Эндотелин-1 кўрсаткичлари) ва гемостаз тизимидаги бузилишлар (D-димер, тромбоцитлар агрегацияси) билан касалликнинг клиник кечиши ўртасидаги тўғри корреляцион боғлиқлик аниқланган; илк бор СOVID-19 ўтказган аёлларда ривожланмаган ҳомиладорликка олиб келиш хавф омиллари шкаласини (аёллар ёши, ТВИ, акушерлик анамнези, хомиладорлик муддати, гемостаз тизими холати, эндотелий функцияси ва касалликнинг оғирлик даражаси) қўллаш СOVID-19 билан касалланган аёлларда ҳомиладорлик асоратларининг ривожланиш даражасини бахолаш учун  прогностик маркер эканлиги аникланган; илк бор ҳомиладорликнинг турли муддатларида COVID-19 ўтказган аёлларда ҳомиладорлик ва туғруқни олиб боришда она-йўлдош-ҳомила тизимидаги гемодинамиканинг ҳолатини тиклаш учун самарали терапияни танлаш тромбофилик асоратлар сонини камайтиришига олиб келиши исботланган.

Тадқиқотнинг амалий натижаси қуйидагилардан иборат: COVID-19 ўтказган ҳомиладорларда асоратлар ривожланиш даражасини аниқлаш мақсадида фето-плацентар тизимида қон айланиш ҳолатини допплерография, гемостаз тизимида D-димер кўрсаткичи, тромбоцитларнинг агрегацион функцияси ҳамда Эндотелин-1 кўрсаткичларини комплекс бахолаш ёндошуви тавсия этилган; COVID-19 билан касалланган ҳомиладорлик муддати ва оғирлик даражасига асосланган ҳолда ҳомиладорликнинг турли триместрларида COVID-19 ўтказган аёлларда ҳомиладорлик ва туғруқни олиб боришнинг даволаш-профилактик алгоритми ишлаб чиқилган; ҳомиладорликнинг турли триместрларида СOVID-19 ўтказган ҳомиладорларда асоратлар ривожланишининг хавф омилларини баҳолаш учун ишлаб чиқилган шкала диагностик ва прогностик мезон сифатида тавсия этилган.

Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги тадқиқотда қўлланилган назарий ёндашувлар ва усуллар, олиб борилган тадқиқотларнинг услубий жиҳатдан тўғрилиги, етарли даражада беморлар сони танланганлиги, қўлланилган усулларнинг замонавийлиги, уларнинг бири иккинчисини тўлдирадиган клиник-лаборатор, инструментал, гинекологик ва статистик тадқиқот усуллари асосида СOVID-19 ўтказган аёлларда ҳомиладорлик ва туғруқни олиб боришнинг даволаш-профилактикасига қаратилган чора тадбирларнинг ўзига хослиги ҳалқаро ҳамда маҳаллий тажрибалар билан таққослангани, хулоса, олинган натижаларнинг ваколатли тузилмалар томонидан тасдиқланганлиги билан асосланади.

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот натижаларининг илмий аҳамияти ҳомиладорларда она-йўлдош-ҳомила тизимининг гемодинамик ҳолатига COVID-19 нинг таъсири механизмларини ёритиб бериш, ҳомиладорликнинг I, II ва III триместрларида COVID-19 ўтказган аёлларда қон томирлар эндотелийси, гемостаз тизими ҳолати ҳамда йўлдош морфологиясидаги ўзгаришларнинг касаллик келиб чиқишида ўрнини аниқлаш ва бу соҳада мамлакатимизда ўтказиладиган кейинги чуқур изланишлар учун асос бўлиши билан изоҳланади.

Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти фето-плацентар тизимнинг ва қон томирлар эндотелийсининг функционал ҳолатини аниқлаш бўйича тавсияларни асослаш, касаллик ўтказилган ҳомиладорлик муддати ва оғирлик даражаси билан боғлиқ равишда ҳомиладорликнинг турли триместрларида COVID-19 ўтказган аёлларда ҳомиладорлик ва туғруқни олиб бориш бўйича ишлаб чиқилган алгоритмни қўллаш орқали юзага келиши мумкин бўлган асоратларнинг олдини олиш ва оналар ўлими кўрсаткичини камайтириши билан изоҳланади.

Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Самарқанд вилоят Перинатал маркази бўйича 01.09.2022 йилдаги 128/1-сонли буйруқ ҳамда Самарқанд шаҳар 1-сон туғруқ мажмуаси бўйича 03.10.2022 йилдаги 58/1-сонли буйруқ билан амалиётига жорий этилган.

Ҳомиладорликнинг турли триместрларида COVID-19 ўтказган аёлларда хомиладорлик даврида она-йўлдош-хомила тизимидаги ўзгаришлар оддий ва самарали текширув усули бўлган УТТ ва допплерография текшируви орқали аниқланиши ҳисобига 53 000 сўм иқтисод қилинган; асоратлар белгисини эхосуратда ташхислаш учун нафақат акушер-гинеколог, балки неонатолог ва терапевтлар томонидан аниқланади, яъни унга махсус малака оширган шифокорларнинг кераги йўқлиги исботланиб, ортиқча сарф харажатлар билан янги кадр тайёрлашни шарт эмаслиги ҳисобига давлат бюджети маблағларини иқтисод қилишга эришилган. СOVID-19 ўтказган ҳомиладорларда гемостаз тизимидаги бузилишлар эрта аниқланганда: беморнинг шифохонада қолиш муддатини 10,5 кундан 7,5 кунгача қисқартириб, шифохонадаги ётоқ кун миқдорини камайтирган; шифохонада бўлиш даврининг бир неча кунга қисқартирилиши ҳисобига дори-дармон кам талаб этилган (1 кунга ўртача 130 000 сўм дори воситалари сарфланади).

Вирусли инфекциялар билан касалланган ҳомиладор аёлларни самарали ва безарар УТ ва допплерография текширувларидан ўтказиш 85 000 сўм иқтисод қилинишига хизмат қилган: эрта ҳомиладорлик даврининг 16 ҳафтагача (10-11 ҳафта - фетометрия), 19–21, 32–33, 38-40 ҳафталик муддатларида ўтказилди; ортиқча текширув усулларидан фойдаланиш зарурати йўқлиги хисобига сарф харажатларни 23,5% каматириш имконини берган; гемостаз тизимидаги ўзгаришлар ва эндотелиал дисфункцияни тез, кам харажат ва самарали текширув усулларидан фойдаланилиш ҳисобига эрта аниқлаш ҳомиладорларда кузатилиши мумкин бўлган асоратларнинг олди олиш орқали кўп харажатли ва кўп вақт талаб қилувчи текширув ва даволаш усулларини қўлламаслик ҳисобига 106 000 сўм иқтисод қилинган: коагулограмма 105 (100%) беморда аниқланди ва бу ўз навбатида вақтни тежаб, самарадорликни оширди; эндотелин-1 105 (100%) нафар беморда аниқланиб, самарадорликни 78,6% га оширган.

Бачадон-йўлдош ва ҳомила-йўлдош тизимида қон айланишининг функционал имкониятларини яхшилаш, вирусли инфекцияларни ўтказган аёлларда ҳомиладорлик ва туғруқ вақтида юзага келиши мумкин бўлган асоратларни комплекс таҳлил қилиш, ҳомиладорлик ва туғруқни олиб боришда диагностика, профилактика ва прогностик тадбирларини такомиллаштириш COVID-19 ўтказган ҳомиладорлар аёлларда тирик, соғлом ва яшашга лайоқатли чақалоқлар туғилишига, оналар ўлими, перинатал ўлим даражасини камайтиришга эришилган, туғруқдан кейинги чилла даврида 43% аёлларнинг касалликдан кейинги реабилитациясига эътибор қаратилган, COVID-19 ни оғир шаклда ўтказган 23,8% аёлларнинг ҳаёт сифати яхшиланган. «Ҳомиладорларда COVID-19 нинг она-ҳомила-йўлдош тизимидаги гемодинамиканинг ҳолатига таъсири» мавзусида илмий янгиликларни бошқа соғлиқни сақлаш муассасаларига жорий этиш бўйича Соғлиқни сақлаш вазирлигига Самарқанд Давлат тиббиёт университетининг 2022 йил 9 ноябрдаги 4295-сонли хати юборилган (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2022 йил 15 декабрдаги 8н-з/679-сон маълумотномаси).

Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Мазкур тадқиқот натижалари 12 та илмий анжуманларда, жумладан, 5 та халқаро ва 7 та республика илмий-амалий анжуманларида муҳокамадан ўтказилган.

Тадқиқот натижаларининг эълон қилиниши. Диссертация мавзуси бўйича жами 19 та илмий иш чоп этилган, жумладан Ўзбекистон Республикаси Олий аттестатсия комиссиясининг диссертацияларнинг асосий илмий натижаларини чоп этиш тавсия этилган илмий нашрларда 8 та мақола, жумладан 7 таси республика ва 1 таси хорижий журналларда нашр этилган.

Диссертациянинг тузилиши ва хажми. Диссертация таркиби кириш, бешта боб, хотима, хулоса, фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. Диссертациянинг хажми 113 бетни ташкил этган.

Дунё тажрибаси тасдиқлашича, муайян жўғрофий минтақаларда ва турли популяцияларда ҳар бир касалликнинг ўзига хос спидсмиологик кслиб чиқиш йў.ли бўлади. Бунда сндсмик хатар омиллами (ЭХО) алоҳида аҳамиятлари кузатилади.