https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
261
RATSIONAL OVQATLANISH VA OVQATLANISH GIGIYENASI
Farg‘ona shahar Abu Ali Ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
Umumkasbiy fanlar kafedrasi o‘qituvchisi
Tillaboyeva Surayyo Zakirjonovna
Annotatsiya-ushbu maqolada ratsional ovqatlanish va ovqatlanish gigienasi
yoritilgan bo’lib, mazkur masala yuzadidan muallif tomonidan shaklllantirilgan
ilmiy taklif va amaliy tafsiyalar o’z ifodasini topgan.
Kalit so’zlar-Ovqatlanish gigienasi, mog’or zamburug’i, achitqi,
toksikoinfeksiya,
Sanitariya-epidemiologiya
, zararli bakteriya, oziq-ovqatdan
zaharlanish.
Umumiy anestetiklar (narkoz moddalari)
Organizmga turli yo’llar bilan
yuborilganda M NS faoliyatining vaqtinchalik tormozlanishi natijasida es-
hushning, sezgilar va reflektor reaksiyasining yo‘qolishi, tana mushaklarining
bo‘shashishi va harakatsizlanishini keltirib chiqaradigan kimyoviy moddalarga
narkoz uchun ishlatiladigan umumiy anestetiklar — umumiy og'riq qoldiruvchilar
deyiladi. Narkoz uchun qo’llanadigan moddalarning tarixi kimyogarlarning
yutuqlari bilan bog‘liq. 1772-yilda angliyalik Jozef Pristli azot (I) oksidni toza
holda ajratib olgan va uning narkoz keltirib chiqarishi 1780-yil 5 X. Devi tom
onidan o'rganilgan. Lekin, ta’siri kuchsiz bo‘lgani uchun jarrohlik amaliyotida
foydalanilmagan. Narkoz moddalari jarrohlikda 1842-yildan K.Long tomonidan
amalda qoMlanilgan. U efirni narkoz uchun ishlatib, bemorni og‘riqsiz operatsiya
qilgan. V.Mortin esa 1846-yil 16 oktabrda efirning umumiy og’riq qoldiruvchi
xossasi to‘g‘risida birinchi bo‘lib matbuotda xabar qilgan. Shu kun tarixda
narkozning kashf etilgan kuni deb qabul qilingan. 1847-yil D.Simpson
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
262
xloroformning narkoz keltirib chiqaruvchi xossasi to‘g’risida ma’lumot bergan.
1956-yil ftor saqlovchi moddalardan ftorotan narkoz moddasi sifatida jarrohlik
amaliyotiga kiritilgan. Rossiyada esa efirni dastlab F.I.Inozem sev, N .I.Pirogov
narkoz vositasi sifatida ishlatib ko‘rishgan va turli sharoitda jarrohlik
operatsiyalarida qo’llaganlar. Farmakologik xossalari. Narkoz moddalarining
asosiy farmakologik xossalari shundan iboratki, ular MNSga (nerv hujayralarini
vaqtinchalik falajlaydi) tanlab ta’sir etib, narkoz holatini keltirib chiqaradi. Narkoz
ayrim moddalar (efir va b.) ta ’sirida bosqichma-bosqich kechib, o‘ziga xos o
‘zgarishlar bilan namoyon bo‘ladi. Narkozning kechishi ko‘p tomondan
moddaning fizik-kimyoviy tuzilishiga va xossasiga, yuborish yo’liga, uning
qondagi konsentratsiyasi, organizmning sezuvchanligi va holatiga bog‘liq.
Markaziy nerv sistemasining turli boMimlari narkoz moddalariga nisbatan turli
darajada sezgir bo‘lgani sababli, shu m oddalam ing ta’siri muayyan tartib bilan
namoyon bo‘ladi. Shu munosabat bilan narkoz moddalarining ta’sirini to‘rt bosqich
va davrga bo‘lish qabul qilingan
1. Analgeziya davri.
Narkoz moddasi qaysi yo‘l orqali yuborilmasin, qonga
o’tgandan so‘ng ko‘p o‘tmay MNSga ta’sir qilib, birinchi galda bosh miya
po‘stlog‘ining faoliyatini susaytiradi. Natijada fikrlash buzilib, odam o‘z-o‘zini
idora qila olmay qoladi, asta-sekin hushidan ketadi, og‘riq sezish kamayadi. Ayni
vaqtda ko‘zlar harakatchan bo’ladi, qorachiqning yorug‘likka reaksiyasi va shartsiz
reaksiyalar saqlanadi, nafas, puls, arterial bosim o‘zgarmaydi. Bu davr uzoq davom
etmaydi, agar narkoz davom ettirilsa, moddaning konsentratsiyasi qonda osha
borib, keyingi davr boshlanadi.
2. Qo'zg'alish davri.
Bu davr MNS ayrim faoliyatining zo’rayishiga xos
bo’lgan belgilar bilan ta ’riflanadi: narkozdagi odam sergap bo‘lib qichqira
boshlaydi, ashula aytadi, kuladi yoki yig‘lay boshlaydi, harakatlar zo‘rayadi, orqa
miya refleksi kuchayadi, ko‘z qorachig’ kengayib, yoruglikka javob bermay
qo‘yadi, ammo ko‘zlar harakatchan bo‘lib turaveradi, nafas notekis bo’ladi, puls
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
263
tezlashadi, arterial bosim o'zgarib turadi. Qo‘zg‘alish davrining kelib chiqishiga
sabab — narkoz moddasi bosh miya po‘stlog’ining butun nerv faoliyatini
susaytirishi oqibatida, po'stloqosti va boshqa markazlarning nazorat qilib turilishi
tormozlanadi. Shu sababli bu davrda odamda nazoratsiz bo’lgan o’zgarishlar
kuzatiladi. Bularning davom etish muddati yuqorida qayd etilgandek bir qator
omillar (moddaning fizik-kimyoviy xossalari, bemorning yoshi va boshqalar)ga
bog'liq boMib, o ‘rtacha 5— 10 daqiqani tashkil etadi. Qo‘zg‘alish davrida
kutilmagan turli noxush holatlar (qayt qilish, nafasning to ‘xtab qolishi va
boshqalar) boMgani sababli anesteziolog va xirurglaming e’tiborli bo’lishlari talab
qilinadi.
3. Xirurgik narkoz davri.
Narkoz m oddasini organizmga yuborish davom
ettirilsa va qondagi konsentratsiyasi osha borsa MNSning faoliyati chuqurroq
susayadi. Bu holat bosh miya va orqa miya faoliyatiga taalluqli. Bu davrning to
‘rtta darajasi bor:
— birinchi darajada es-hush yo‘qoladi, ko‘z qorachiqlari kengayadi,
yoruglikka reaksiya susayadi, shox parda refleksi saqlanadi va ko'zlar harakatchan
bo‘ladi, orqa miya refleksi 7 susayadi, tana mushaklari tonusi bo‘shashadi, nafas
bir tekis boMib turadi, arterial bosim bir oz pasayadi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
264
— ikkinchi darajada es-hush yo'qolgan, ko‘z qorachiqlari torayadi, reflekslar
keskin pasayadi, tana harakatsizlanadi, nafas bir tekis, chuqur boMib turadi, arterial
bosim yanada pasayadi;
— uchinchi darajada ko‘z qorachiqlari kengaygan, ko‘z harakati to ‘xtaydi,
nafas bir oz siyraklashadi, arterial bosim pasayadi;
— tо‘rtinсhi darajada ko‘z qorachiqlari kengaygan, ko‘z harakati yo‘qolgan
bo‘ladi, nafas siyrak, yuza bo‘lib, diafragmal tipga o ‘tadi, arterial bosim pasayadi,
puls tezlashadi, sezilarli sianoz (kislorod yetishmasligi belgisi — ko‘karish) paydo
bo’ladi, sfinkterlar bo‘shashadi, beixtiyor siydik ajralishi mumkin. Mo‘ljallangan
jarrohlik operatsiyalari shu davrda bajariladi. Chunki bunda odam es-hushi,
sezgilari va reflekslarning ko‘p turi yo‘qolgan, mushaklar bo‘shashgan, shu bilan
birga hayot uchun zarur bo'lgan ichki a ’zolar faoliyati (yurak qon-tom irlar, nafas)
saqlangan boMadi. Jarrohlik narkoz davri jarrohlik operatsiyasi to‘liq bajarilishi
uchun zarur boMgan vaqtga bog‘liq boMib, bu bir necha shartlar talab qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
265
Narkoz moddasining qondagi konsentratsiyasi shu davrga mos ravishda
saqlanib turilishi lozim. Jarrohlik narkoz davrining uchinchi va, ayniqsa, to'rtinchi
davrida anesteziologdan ehtiyotkorlik talab qilinadi. Chunki narkoz moddasining
qondagi konsentratsiyasi oshib ketsa, narkozning zaharlanish davri boshlanishi m
umkin. Bunda ko‘z qorachigM qisman kengayadi, qon bosimi pasaya boradi.
Falajlik davri narkoz moddasining qondagi yuqori konsentratsiyasi M NSning
uzunchoq m iyada joylashgan hayot uchun zarur a ’zolar (nafas, qon tom ir)ning
markazlanish faoliyatini ham tormozlaydi. Natijada nafas siyraklashib, yuzaki
bo*lib boradi, sianoz kuchayadi, puls oldin tezlashadi, keyin esa sekinlashib
sezilar-sezilmas boMadi; qon bosimi pasayib boradi, ko‘z qorachigM nihoyatda
kengayib ketadi. Agar o‘z vaqtida tegishli yordam ko‘rsatilmasa, nafas, keyin esa
yurak ham to‘xtaydi. Jarrohlik operatsiyasi xavfsiz, asoratsiz va samarali o‘tishi
uchun narkoz berish mutaxassis-anesteziolog tomonidan bajariladi va asoratlarning
oldini olish tadbirlari ko‘riladi. Narkozning uchinchi — xirurgik narkoz davrida
mo’ljallangan operatsiya tugagach, bemorga narkoz moddasini yuborish to
‘xtatiladi va uyg‘onish davri boshlanadi. Bu davrda uyg‘onish bosqichm abosqich,
aksincha yo‘nalishda kuzatiladi va turli m uddat davom etadi. Qayd etilgan
narkozning davrma-davr bo’lishi mavjud narkoz moddalari uchun shart emas.
Lekin jarrohlik narkoz davri ularning hammasi uchun xosdir. Narkoz moddalari
MNSdan tashqari organizmning boshqa a’zo va sistemalari (yurak-tomir sistemasi,
moddalar almashinuvi, qon sistemasi, oshqozon-ichak trakti va hokazolar)ga ta ’sir
qiladi. Bunday ta ’sirlar ikkilamchi hisoblanib, uncha ahamiyatga ega emas.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
M .N.M AHSUM OV, X.ALIYEV, M.A.ODILOV, N.A.MUSAYEVA
FARMAKOLOGIYA ASOSLARI
Qosimov E. Y. va b., Ichki kasalliklar propedevtikasi. Toshkent, 1996.
http://navoidsenm.uz/yangiliklar
