https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
255
“ICHKI SEKRETSIYA BEZLARINING ORGANIZMDAGI
AHAMIYATI.”
Usmonova Nigoraxon Isroilovna
Farg’ona shahar Abu Ali Ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi
Anatomiya, fiziologiya va patologiya fani o’qituvchisi
Annotatsiya:Ushbu maqolada Ichki sekretsiya bezlari. Qalqonsimon bez,
qalqonsimon bezning orqa tanachalari, gipofiz bezi tuzilishi. Ayrisimon bez haqida
aytib o’tilgan va muallif tomonidan tavsiyalar berilgan.
Kalit so’zlar: endokrinologiya, ekzokrin, endokrin ,aralash bezlar, gormon,
ayrisimon bez
- organizmdagi har xil aʼzo va toʻqimalarning qonga yoki
toʻqima suyuqligiga maxsus moddalar ishlab chiqarishi. Odatda,
ichki sekretsiya
bezlari (
) deganda maxsus fiziologik faol moddalar — gormonlarni
sintezlab, organizmning bevosita ichki muhiti — qon va
chiqaruvchi
bezlar
tushuniladi.
Ichki
sekretsiya
bez, qalqonsimon bez yonidagi bezchalar, buyrak
osti bezining orolcha (inkretor) qismi, jinsiy bezlarning bir
(gʻurrasi
mon bez), ayrisimon bez (timus) kiradi. Ichki
sekretsiya bezlarining hammasi bir-biriga chambarchas bogʻliq boʻlib, yagona
funksional sistemani tashkil etadi, uning faoliyatini nerv sistemasi boshqaradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
256
Gipotalamus
Gipotalamus, o'rta miyaning kichik maydoni hisoblanadi, uni endokrin tizim
bilan bog'laydi. Portal vena tizimi orqali u
bilan aloqada bo'lib, uning
gormonlarini chiqarishni tartibga soladi. Xulosa qilib aytganda, u tana haroratini,
yurak urishini va buyraklar faoliyatini, shuningdek, ochlik va chanqoqlikni, uyqu
ritmini va jinsiy aloqani tartibga soluvchi vositadir.
Gipofiz Ichki sekretsiya bezlari orasida alohida oʻrin tutadi. Ichki sekretsiya
bezlaridan chiqadigan gormonlar organizmning turli aʼzo va sistemalarini bir-
biriga bogʻlaydi, organizm funksiyalarining gumoral yoʻl bilan (suyuqliklar
vositasi bilan) boshqarilishida qatnashadi. Ichki sekretsiya bezlarining asosiy
vazifasi moddalar almashinuvi, oʻsish, jismoniy taraqqiyot va balogʻatga yetishni
boshqarishdan iborat.
Gipofiz bezi
Endokrin tizimdagi asosiy bez no'xat kattaligidagi gipofiz bezi bo'lib, u o'rta
kranial chuqurchada suyak bo'shlig'ida joylashgan va endokrin tizimning ko'p
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
257
qismini boshqaradi. U gormonlar tizimining markazi bo'lib, boshqa endokrin
organlardan ustundir. O'z gormonlarini ishlab chiqarishdan tashqari, u boshqa
endokrin bezlarning gormonlarini ishlab chiqarishga ham ta'sir qiladi.
Gipofiz bezi mustaqil ravishda ishlaydigan ikkita yarmidan iborat: orqa
gipofiz (neyrogipofiz) va oldingi gipofiz (adenopituitar).
Organizmning oʻzgarib turadigan tashqi va ichki muhit sharoitiga
moslashuvida
ichki
sekretsiyaning
ahamiyati
katta.
Masalan,
gavda
temperaturasining refleks yoʻli bilan boshqarilishida gipofiz va qalqonsimon
bezdan chiqadigan gormonlar miqdori oʻzgarib turadi. Organizmga
intoksikatsiya (zaharlanish), shikastlar, ogʻriq taʼsir etganda, kishi
hayajonlanganda v
a shunga oʻxshash hollarda buyrak usti bezlari, gipofiz va
qalqonsimon bez tegishli gormonlarni koʻproq chiqaradi; ayni vaqtda, moddalar
almashinuvi kuchayib, yurak urishi tezlashadi, shikastlar yoki intoksikatsiya
taʼsirida qon bosimi koʻtariladi va organizmning boshqa bir qancha funksiyasi
faolla-shadi, bularning hammasi organizmning oʻzgargan sharoitga moslashuviga
yordam beradi. Ichki sekretsiya bezlari garchi bir-biriga taʼsir etsa ham, biror
bezning koʻproq zararlangani haqida fikr yuritishga va uning kasalligi haqida
gapirishga imkon beradigan muayyan simptomlarni ajratish mumkin. Masalan
gipofizning oldingi boʻlagi yetarli ishlamaganda boʻy oʻsmaydi, odam ozib ketadi
(kaxeksiya); gipofizning orqadagi boʻlagi yetarli ishlamaganda qandsiz diabet,
oldingi boʻlagi kasallanganda gigantizm va akromegaliya roʻy beradi va hokazo.
Buyrak usti bezlari poʻstloq qavatining funksiyasi buzilganda bronza kasalligi,
ayollarda shu qavat gormonlaridan biri ortiqcha hosil boʻlganda virilizm roʻy
beradi. Buyrak usti bezlarining magʻiz qavati zararlanganda adrenalin koʻp ishlanib
chiqishi tufayli qon bosimi dapqir-dapqir koʻtariladi, gavda temperaturasi oʻzgarib
turadi, qonda qand koʻpayadi (giperglikemiya). Meʼda osti bezining orolcha
(inkretor) qismi insulin gormonini kam chiqarganda qandli diabet paydo boʻladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
258
Orqa gipofiz bezi gipofiz sopi orqali gipotalamus bilan bevosita bog'langan.
Tarixiy jihatdan gipotalamusning bir qismi (ya'ni miya) u yerda hosil boʻlgan va
umumiy asab aloqasi orqali unga etkazilgan gormonlarni saqlaydi.
Oldingi gipofiz bezi bevosita gipotalamus bilan bog'langan. Anterior lobda
to'g'ridan-to'g'ri tana to'qimalariga va boshqa bezlarga ta'sir qiluvchi turli xil
gormonlar ishlab chiqariladi. Ular gipotalamusda hosil boʻlgan va maxsus tomir
orqali oldingi lobga etib boradigan omillar tomonidan nazorat qilinadi. Bundan
tashqari, oldingi lob qondagi gormonlarning yuqori darajasiga mustaqil ravishda
reaksiyaga kirishadi.
Qalqonsimon bezning ortiqcha ishlayotganligi diffuz toksik buqoqda, kam
ishlayotganligi esa miksedema va endemik buqoqda namoyon boʻladi. Qal-
qonsimon bez yonidagi bezchalar yetarli ishlamaganda kalsiy va fosfor
almashinuvi, jigarning zaharlarni za-rarsizlantirish funksiyasi buziladi, natijada
tetaniya roʻy beradi.
Ichki sekretsiya bezlarining kasalliklarini
vrach davolaydi.
Bemorga gormonal preparatlar, rentgenoterapiya, operatsiya, parhez, fizioterapiya
va iqlim bilan davolash buyuriladi.
Gormonlar hujayra membranasida yoki hujayraning sitozolida ma'lum
gormon retseptorlari mavjud bo'lsa, hujayradan tashqari signal beruvchi moddalar
sifatida ta'sir ko'rsatadi.
Endokrinologiyaning tibbiy ixtisosligini
endokrin tizimning buzilishi
yoki
endokrinopatiyalar
egallaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
259
Oshqozon osti bezi
Ovqat hazm qilish tizimidagi endokrin bezlar
Qorinning yuqori qismida oshqozon orqasida joylashgan oshqozon osti
bezi endokrin va ekzokrin qismdan iborat yagona bez hisoblanadi.
U
asosan ikkita
organdan
iborat.
Endokrin
qismi
-
Langergans
orolchalari
- insulin va glyukagon ishlab chiqaradi
.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
260
Foydalanilgan adabiyotlar:
A.G‘. AHMEDOV ODAM ANATOMIYASI Toshkent 2007
A.Axmedov G.ZIYAMUTDINOVA ODAM ANATOMIYASI
Qo‘shimcha adabiyotlar:
Internet saytlar:
