https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
460
“QON AYLANISH SISTEMASI VA UNING AHAMIYATI”
Usmonova Nigoraxon Isroilovna
Farg’ona shahar Abu Ali Ibn Sino nomidagi
Jamoat salomatligi texnikumi
Anatomiya, fiziologiya va patologiya fani o’qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada “Qon aylanish sistemasi va uning ahamiyati”
haqida aytib o’tilgan va muallif tomonidan tavsiyalar berilgan.
Kalit so’zlar: aorta, arteriya, chap qorincha, chap bo’lmacha, diafragma
Qon aylanish sistemasi va uning ahamiyati haqida umumiy tushuncha
Qon aylanish sistemasiga yurak arteriya, kapillyarlar, vena va
limfa tomirlari kiradi. Yurak va tomirlar odam organizmida qonning
to'xtovsiz harakatlanishini ta'minlaydi.
Yurakning avtomatik qisqarib va kengayib turishi natijasida qon katta arteriya
va kapillyarlar (mayda qon tomirlari) orqali tananing hamma to'qima hamda
hujayralariga tarqalib, so'ngra mayda, o'rta va yirik vena qon tomirlari orqali
yurakka qaytib keladi.Yurakning chap qorinchasidan tarkibida oziq moddalar,
kislorod, gormonlarga boy bo'lgan arterial qon aorta tomiriga quyiladi. Undan
yirik, o'rta, mayda arteriya tomirlari orqali to'qima va hujayralar orasida joylashgan
kapillyarlarga boradi. Qondagi oziq moddalar, kislorod va gormonlar hujayralarga
o'tadi. Hujayralarda moddalar almashinuvi natijasida hosil bo'lgan qoldiq moddalar
va karbonat angidrid ulardan mayda vena, kapillyar tomirlariga o'tib, so'ngra o'rta,
yirik vena tomirlari orqali yurakning o'ng bo'lmasiga kelib quyiladi. Shunday qilib,
yurak-qon tomir sistemasi tananing hamma to'qima-hujayralariga oziq moddalar va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
461
kislorod yetkazib beradi. Ularda hosil bo'lgan qoldiq moddalami qabul qilib,
ayirish organlariga yetkazadi. Shuning uchun yurakqon tomir sistemasi tashuvchi
sistema» deb ham yuritiladi.
Yurak-qon tomir sistemasi eng muhim hayotiy vazifani bajaradi. Agar yurak
qisqa vaqt to'xtab qolsa, odamning hayoti ham to'xtaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
462
Yurak-qon tomir sistemasi yuqorida aytilganidek, bir necha qismlardan iborat.
Bu sistemaning faoliyatini mukammal o'rganish uchun uning har bir qismining
tuzilishi va funksiyasi bilan tanishish maqsadga muvofiqdir.
Yurakning tuzilishi va joylashishi
. Yurak qon aylanish siste¬masining
markaziy qismi bo'lib, muskullardan tashkil topgan kovak organdir. Har bir odam
yuragining hajmi mushtiga yaqin bo'ladi. Jismoniy mehnat va sport bilan
shug'ullanuvchi kishilar¬da yurakning muskullari yaxshi rivojlanib, uning hajmi
boshqa¬lar yuragining hajmiga nisbatan kattaroq bo'ladi. Yurakning massasi
erkaklarda
220-300g gacha, ayollarda esa 180-220g gacha bo'ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
463
Yurak ko'krak qafasida to'sh suyagining orqasida, ikkala o'pkaning o'rtasida
joylashgan bo'lib, uning ko'proq qismi ko'krak bo'sWig'ining chap tomonida turadi.
U orqa tomonidan qizilo'n¬gach va aorta qon tomirining pastga tushuvchi qismi
orqali umurtqa pog'onasidan ajralib turadi. Pastki tomonidan esa diafragma orqali
qorin bo'shlig'idan ajralib turadi (3-rasm). Yurak devori uch qavatdan: ichki -
endokard, o'rta - muskul ya'ni miokard va tashqi - perikarddan iborat. Tashqi
pardasi perikard ikki qavat bo'lib, ichki qavati yurak muskuliga yopishib turadi, u
epikard deb ataladi. Tashqi qavati xalta sifatida yurakni o'rab turadi. lkkala qavat
o'rtasidagi bo'shliqda suyuqlik bo'lib, yurakning qisqarish va kengayish
harakatlariga qulaylik tug'diradi.
Yurak to'rt kameradan tashkil topgan: 0'ng va chap bo'lmacha 0'ng va chap
qorincha. Bo'lmachalaming devori yupqaroq, qorinchalar, ayniqsa chap
qorinchaning devori qalin bo'ladi, chunki chap qorincha aorta qon tomiriga yuqori
bosim bilan qon haydab katta qon aylanish doirasi orqali tananing hamma a'zo va
to'qimalariru arteriya qoni bilan ta'minlaydi. Yurakda to'rtta klapan (qopqoq) bo'lib,
chap bo'lmacha bilan chap qorincha o'rtasida ikki tavaqali klapan, o'ng bo'lmacha
bilan o'ng qorincha o'rtasida uch tavaqali klapan, chap qorincha bilan aorta qon
tomiri o'rtasida hamda o'ng qorincha bilan o'pka arteriyasi o'rtasida yarimoysimon
klapanlar joylashgan. Yurak klapanlari shunday tuzilganki, ular orqali qon faqat bir
tomonga harakatlanadi, ya'ni qon bo'l¬machalardan qorinchalarga, ulardan esa
aorta va o'pka artetiyalatiga tomon harakatlanadi.
Yurak yuqorida aytilganidek, qon aylanish sistemasining markaziy organi
bo'lib, u nasos singari qon tomirlardagi qonni to'xtovsiz harakatlantiradi va
tananing hamma organlari, to'qimalari va hujayralarini oziq moddalar va kislorod
bilan ta'minlaydi. Uning kameralari orqali bir minutda katta odamda 5 I qon o'tadi,
lekin bu qonning bir tomchisidan ham yurak o'z ehtiyoji uchun foydalanmaydi.
Yurak muskullari ikkita maxsus tojsimon arteriya orqali qon bilan ta'minlanadi. Bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
464
tomirlar aortaning boshlang'ich qismidan ajralib, yurak muskullari orasiga kiradi.
Artetiya tomirlaridagi qon yurak mus¬kullarini oziq moddalar va kislorod bilan
ta'minlab, vena qoniga aylanadi, ikkita yurak venasini hosil qilib yurakning o'ng
bo'lmachasiga quyiladi. Katta yoshli odamda tin ch holatda yurakning tojsimon
arteriyasi orqali bir minutda 200-250 ml qon yurak muskullariga boradi. lismoniy
mashq bajarganda esa bu qonning miqdori 800-1000 ml gacha ortadi. Bir
kecha¬kunduzda tojsimon arteriyalar orqali 500 I qon yurak muskullaridan oqib
o'tadi.
Yurakning ishlashi
. Yurakning asosiy ishi nasos singari vena qon
tomirlaridagi qonni so'rib, arteriya qon tomirlariga o'tkazishdan iborat. Yurakning
bu ishi uning bo'lmacha va qorinchalari devoridagi muskullarning titmik ravishda
qisqarishi va kengayishi orqali amalga oshadi. Bo'lmacha va qorinchalar
muskullarining qisqarishi sisfola, kengayishi diasfola deb ataladi. Yurakning
b~'lmacha va qorinchalarining bir marta qisqarib-bo'shashishi yurakning bir ish
sikli deb ataladi. Katta odam tinch holatida yuragi bir minutda 70-72 marta
qisqaradi va kengayadi, uning har bir qisqarib-kengayishidan bitta puls hosil
bo'ladi. Shunday qilib, yurak bir minutda 70-72 marta ish siklini bajaradi. Uning
har bir ish sikliga 0,8 sek. sarflanadi. lumladan yurakning ikkala bo'lmachasi bir
vaqtda 0,1 sek davomida qisqaradi, bu vaqtda ulardagi qon qorinchalarga o'tadi.
So'ngra bo'lmalar 0,7 sek davomidabo'shashadi. Bu vaqtda qorinchalar 0,3 sek
davomida qisqarib, o'ng qorinchadagi qon o'pka arteriyasiga, chap qorinchadagi
qon aortaga o'tadi. So'ngra qorinchalar bo'shashib, 0,5 sek davomida tenizm
holatida bo'ladi.
Yurakning sistolik va rninutlik hajrni. Yurak qorinchalari har bir qisqarganida
65-70 ml qonni arteriya tomirlariga chiqaradi. Bu yurakning sistolik hajmi deb
ataladi. Tinch turgan holatda katta odamning yuragi bir minutda 70-72 marta
qisqarib-kengayadi. Har bir qisqarganida undan chiqarilgan qon miqdori uning bir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
465
minutda qisqarib-kengayishi soniga ko'paytirilsa, yurakning mi¬nutlik hajmi kelib
chiqadi. Masalan, bir marta qisqarganda o'rta¬cha 70 ml qon chiqarilsa, uni bir
minutdagi qisqarib-kengayish soniga, ya'ni 70 ga ko'paytirilsa, yurakning minutlik
hajmi kelib chiqadi. U 4,9 I ga teng (70 ml X 70 marta =4,9 I). Bir kecha¬kunduzda
yurak o'rtacha 100 ming marta qisqarib-kengayadi va 10 t qonni arteriya
tomirlariga chiqaradi. Yurak ritmik ravishda uzluksiz ish bajaradi. Uning bir kecha-
kunduzda bajargan ishi massasi 64 kg li yukni 300 m balandlikka ko'tarishga teng.
Odamning o'rtacha umr ko'rishi 70-80 yil deb olinsa, shu davr ichida yurak aorta
tomiriga chiqargan qon miqdori hisoblansa, u 5 km uzunlikdagi kanalni to'ldirib,
unda paroxod yurishi mumkin bo'ladi.
Jismoniy mehnat, sport mashqlari bajarganda yurakning qisqarib-kengayish
soni mashg'ulotning sekin yoki tez bajari¬lishiga ko'ra bir minutda lOO martadan
200 martagacha ko'payishi mumkin. Demak, uning minutlik hajmi ham tinch
holatdagiga nisbatan 1,5-3 marta ortishi mumkin. Jismoniy mehnatda chiniqqan
sportchilarda mashq bajargan vaqtda yurakning sistolik hajmi 65-70 ml o'rniga
100-150 ml gacha ortadi va bir minutda yurakning qisqarib-kengayish soni
150¬200 martaga yetadi, ya'ni ulaicta yurakning minutlik hajmi 15¬30 I gacha
ortishi mumkin. Chang'i sportida 8 soat davomida 100 km masofani o'tgan
sportchining yuragi 35 t qonni arteriya tomirlariga chiqaradi.
Yurak avtornatiyasi. Agar baqa yoki boshqa biror hayvonning yuragini
tanasidan ajratib olib, fiziologik eritmaga solib qo'yilsa, u tanadan va nerv
sistemasidan ajratilganligiga qaramay, ma'lum vaqt davomida qisqarib-kengayib
ishlab turadi. Yurakning o'z¬o'zidan bunday ishlash xususiyati yurak avtomatiyasi
deb ataladi.Odam tanasidagi boshqa organlarning birortasi bunday xususiyatga ega
emas.
Yurak avtomatiyasini uning muskullari orasida joylashgan maxsus nerv-
muskul tuzilmalari (tugunlari) ta'minlaydi. Yurak o'ng bo'lmachasining kovak
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
466
venalari quyiladigan joydagi mus¬kullar orasida Keys-Flyak nerv tugunchasi
bo'lib, undagi qo'zg'alish o'ng va chap bo'lmacha muskullari tolalariga tarqalib,
ularni qo'zg'atadi va qisqartiradi. So'ngra qisqarish bo'lmacha muskullaridan o'ng
bo'lmacha va o'ng qorincha o'rtasidajoylashgan Ashoff- Tovar nerv tuguniga o'tadi,
uning qo'zg'alishi Giss nerv tolasi va Purkine tolachalari orqali o'ng va chap
qorincha mus¬kullariga tarqalib, ularni qisqartiradi.
o'g'ri ichak, siydik xaltasi, ayollarda bachadon hamda son, bol¬dir, oyoq,
tovon va panja terisi, muskullari, suyaklari va shu sohadagi bo'g'imlami arterial qon
bilan ta'minlaydi.
Aortadan chiqadigan yirik arteriya qon tomirlari o'z navbatida o'rtacha, mayda
tomirlarga, ular esa eng mayda kapillyarlarga bo'Iinadi. Bular organlar, to'qimalar
orasiga kiradi. Kapillyarlar odam sochidan 50 marta ingichka bo'ladi, ulami oddiy
ko'z bilan ko'rib bo'lmaydi, ya'ni faqat mikroskopda ko'rish mumkin. Odam
tanasida 100-160 milliardga yagin kapillyar bor. Agar tanadagi hamma kapillyarlar
bir-biriga ulansa, ularning uzunligi 60-80 ming kilometr bo'lib, u bilan yer sharini
ikki marta aylantirib o'rash mumkin.
To'qimalardagi va hujayralardagi moddalar almashinuvi jara¬yoni ana shu
kapillyarlar orqali uzluksiz davom etib turadi, ya'ni kapillyarlardagi arteriya
qonining tarkibidagi oziq moddalar, gormonlar, kislorod hujayralarga o'tadi.
Hujayralarda moddalar almashinuvi natijasida hosil bo'lgan qoldiq moddalar va
karbonat angidrid vena kapillyar qon tomirlariga o'tadi. Bular o'z navbatida bir-
biriga qo'shilib, avval kichik, so'ngra o'rta va yirik vena qon tomirlarini hosil qiladi.
Bosh, bo'yin, ko'krak, qo'l kabi organlaring vena tomirlari qo'shilib, yuqorigi kovak
venani hosil qiladi; oyoq, chanoq, qorin sohasidagi a'zo va to'qimalaming vena qon
tomirlari bir-biriga qo'shilib, pastki kovak venani hosil qiladi. Yuqorigi va pastki
kovak venalar yurakning o'ng bo'lmachasiga quyiladi. Shu bilan katta qon aylanish
doirasi tugaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
467
Qonning yurakning chap qorinchasidan chiqib, tananing barcha a 'zolaridagi
arteriyalar, kapillyarlar va venalar bo 'ylab oqib, yurakning 0 'ng bo'lmasiga kelib
quyiladigan yo'Ii katta qon aylanish doirasi deb ataladi.
Shunday qilib, katta qon aylanish doirasi tananing barcha organlari,
to'qimalari va hujayralarini oziq moddalar, gormonlar, kislorod bilan ta'minlab,
moddalar almashinuvi natijasida hosil bo'lgan keraksiz va zaharli moddalami o'ziga
qabul qilib, ularni organizmdan chiqarib yuborish vazifasini bajaradi.
Kichik qoo aylaoish doirasi. Bu doira yurakning o'ng qorinchasidan
chiqadigan o'pka arteriyasi qon tomiridan boshlanadi. O'pka arteriyasi ko'krak
qafasida ikkiga bo'linib, o'ng va chap o'pkalarga boradi. Ular o'pkalarda kapillyar
qon tomirlariga aylanib, o'pka alveolalari atrofini o'rab oladi. Tashqi muhit havosi
bilan o'pka hamda qon o'rtasidagi gaz almashinuvi jarayoni shu
joyda o'tadi. Natijada vena kapillyarlaridagi qon kislorodga to'yinib, arterial
qonga aylanadi, lekin u 0 'pka venasi deb ataluvchi to'rtta (har bir o'pkadan
ikkitadan) tomir orqali yurakning chap bo'lmasiga quyiladi.
Qonning yurakning 0 'ng qorinchasidan chiqib, arteriyalar kapillyarlar va
venalar bo'ylab oqib (o'pkalar orqali), yurakning chap bo'lmasiga kelib quyiladigan
yo 'Ii kichik qon aylanish doirasi deb ataladi. Shunday qilib, kichik qon aylanish
doirasining vazifasi vena qonini arterial qonga aylantirishdan iborat.
Yurak biotoklari. Boshqa hujayra va to'qimalarda bo'lgani sin¬gari, yurak
muskullarida
ham
biologik
tok
(biotok)
bo'ladi.
Yurak
biotoki
elektrokardiografyordamida maxsus lentaga yozib olinadi va o'rganiladi. Lentaga
yozib olingan biotoklar elektrokardiogramma (EKG) deb ataladi.
Yurakning har bir siklida, ya'ni bir marta qisqarib-kengayganida lentada
elektrokardiogrammaning 5 ta tishi hosil bo'ladi va ular quyidagi harflar bilan
belgilanadi: PQRST. EIektrokardiogrammaning P tishi bo'lmachalar muskulining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
468
qo'zg'alishidan, qolgan QRST tishlari qorinchalar muskulining qo'zg'alishidan
hosil bo'ladi.
Jismoniy chiniqqan kishilarning elektrokardiogrammasida tishlar yirikroq
bo'ladi va bu yurak muskullarining qisqarish kuchini ko'rsatadi. Aksincha, jismoniy
chiniqmagan kishilarda tishlar mayda bo'ladi. Bundan tashqari, yurak kasalliklarida
ham elektrokardiogramma tishlarining hajmi, shakli va ular orasidagi masofa
kasallikning turiga va yurak muskullarining qaysi qismi zararlanganligiga qarab
turlicha o'zgaradi. Agar bo'lmacha muskullari zararlangan bo'lsa, P tish o'zgaradi,
qorinchalar muskuli zararlangan bo'lsa, QRST tishlar o'zgaradi. Shunga qarab,
kasallikka tashxis qo'yiladi.
Katta va kichik qon aylanish doirasi
Odam tanasida qon juda ko'p yirik va mayda qon tomirlar bo'ylab
harakatIanadi. Bu qon tomirlar ikkita yopiq, ya'ni katta va kichik qon aylanish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
469
doirasini hosil qiladi. Bu qon aylanish doiralarining ikkalasi ham yurakdan
boshlanadi va yurakda tugaydi.
Katta qon aylaoish doirasi. Bu qon aylanish doirasi yurakning chap
qorinchasidan chiquvchi eng katta arteriya qon tomiri - aortadan boshlanadi. Aorta
oldin yuqoriga yo'naIib, ravoq hosil qiladi, so'ngra umurtqa pog'onasi bo'ylab
pastga - ko'krak va qorin bo'shlig'i tomon yo'naIadi. Uning ravoq qismining o'ng
tomonidan nomsiz arteriya chiqib, ikkiga: o'ng umumiy uyqu arteriyasi va o'ng
o'mrov osti arteriyasiga bo'Iinadi. Aorta ravog'ining o'rta qismidan chap umumiy
uyqu arteriya chiqadi. Aorta ravog'ining chap tomonidan chap o'mrov osti
arteriyasi chiqadi.
O'ng va chap uyqu arteriyalarining har biri tananing bo'yin qismida ikkiga,
ya'ni tashqi va ichki uyqu arteriyalariga bo'linadi. Tashqi uyqu arteriyalari bosh va
yuzning terisini quloq muskul¬larini, tilni, halqum, hiqildoq, so'lak bezlari va
tanani bosh qismidagi barcha to'qima va organlami, ichki uyqu arteriyalari esa bosh
miyani, ko'z soqqasini arterial qon bilan ta'minlaydi. O'ng va chap o'mrov osli
arteriyalarining har biri yelka va qo'ltiq osti arteriyalariga bo'linib, bo'yin, yelka,
bilak va qo'l panjasining terisini, muskullarini, suyaklarini, shu sohadagi
bo'g'imlarni arterial qon bilan ta'minlaydi.
Aortaning ko'krak qismidan qizilo'ngach, qovurg'alararo va bel arteriyalari
chiqib, ular qizilo'ngachni, ko'krak qafasi va qorin devori to'qimalarini arterial qon
bilan ta'minlaydi. Uning qorin qismidan chiqadigan arteriya tomirlari oshqozon,
ichaklami, jigar, taloqni, buyraklar va buyrak usti bezlarini arterial qon bilan
ta'minlaydi. Aortaning qorin qismidan chiqadigan arteriyalar to'g'ri ichak,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
470
Foydalanilgan adabiyotlar:
A.G‘. AHMEDOV ODAM ANATOMIYASI Toshkent 2007
A.Axmedov G.ZIYAMUTDINOVA ODAM ANATOMIYASI
Qo‘shimcha adabiyotlar:
Internet saytlar:
www.Ziyonet,
