https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
394
ZAMONAVIY TILSHUNOSLIKDA NUTQ TUSHUNCHASINI
TALABALARGA O'RGATISH
Azzamova Umida Alisherovna
Samarkand State Medical University
Zamonaviy tilshunoslikda nutq tushunchasi til va muloqot jarayonining markaziy
elementlaridan biri hisoblanadi. Nutq til orqali amalga oshiriladigan kommunikatsiya
jarayonidir va insonlarning o'zaro muloqotida, fikr almashishida va jamiyatda o'z o'rnini
topishida asosiy vosita hisoblanadi. Nutq nafaqat tilshunoslik, balki psixologiya,
sotsiologiya, madaniyatshunoslik kabi boshqa ilmiy sohalar bilan ham chambarchas
bog'liq. Shuning uchun nutqni talabalarga o'rgatish, zamonaviy tilshunoslikda katta
ahamiyatga ega.
Nutqning Ta'rifi va Mohiyati
Nutq — bu tilning real, amaliy vositasidir. Tabiiyki, nutq faqat so'zlardan iborat
emas, balki insonning tilni ijtimoiy va psixologik jihatdan qanday ishlatishini ham o'z
ichiga oladi. Nutqning asosiy xususiyati shundaki, u ijtimoiy muloqotda ma'lumotni
uzatish, fikrlarni ifodalash, boshqalar bilan o'zaro ta'sirda bo'lish imkonini beradi.
Nutqning asosiy funksiyasi — bu kommunikatsiya, ya'ni odamlarning bir-birlari bilan
ma'lumot almashishi.
Nutqni o'rgatish jarayonida uning maqsad va vazifalarini talabalarga tushuntirish
muhim. Nutqning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
1.
Axborot uzatish: Nutq orqali biz boshqalarga ma'lumot, fikr yoki his-
tuyg'ularni yetkazamiz.
2.
Ijtimoiy aloqalar o'rnatish: Nutq ijtimoiy munosabatlarni rivojlantiradi,
odamlar o'rtasidagi aloqalarni mustahkamlaydi.
3.
Fikr almashish: Nutq orqali turli fikrlar va g'oyalar almashiladi, bu esa
jamoatdagi intellektual rivojlanishga hissa qo'shadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
395
4.
Emotsional ta'sir ko'rsatish: Nutq orqali odamlar o'z his-tuyg'ularini ifoda
etadilar, boshqalar bilan munosabatlaridagi emotsional aloqalarni saqlab qoladilar.
Nutq va Tilning O'zaro Bog'liqligi
Nutq va til o'rtasidagi farqni tushunish muhimdir. Til bu tizimli birikma bo'lib, unda
so'zlar, grammatik qoidalar va talaffuz mavjud. Nutq esa tilning amaliy qo'llanilishi
bo'lib, odamlar o'rtasidagi kommunikatsiyada tilning qanday ishlatilishini ifodalaydi.
Nutq nafaqat tilni, balki shaxsning ruhiy va ijtimoiy holatini, madaniyatini, tilni
tushunish darajasini ham aks ettiradi. Nutqning o'ziga xos xususiyati shundaki, uning
tarkibida nafaqat grammatik qoidalar, balki kontekst va kommunikativ vazifalar ham
muhim ahamiyatga ega.
Nutqning Struktural Aspektlari
Nutqning strukturasini o'rganish — bu talabalarga nutqni samarali tashkil etish va
tushunish uchun zarur bo'lgan birinchi qadamdir. Nutq odatda quyidagi asosiy
qismlardan tashkil topadi:
1.
Kirish (Introduksiya): Nutqning boshlanishi, muhokama qilinadigan mavzu
yoki fikrni tanishtirish.
2.
Asosiy qism (Tana): Nutqning eng muhim qismi, unda fikrlar, dalillar,
misollar va tafsilotlar taqdim etiladi.
3.
Xulosa (Yakun): Nutqni yakunlash, asosiy fikrni qisqacha takrorlash va
auditoriyaga umumiy xulosa chiqarish.
Nutqning har bir qismi o'ziga xos vazifani bajaradi va bu struktura talabalarni
nutqni to'g'ri va mantiqiy tashkil etishga o'rgatishda muhim ahamiyatga ega.
Nutqning Turlari va Xususiyatlari
Nutqni o'rgatishda uning turli turlarini va xususiyatlarini tushunish talabalar uchun
juda muhimdir. Nutqning asosiy turlari quyidagilar:
1.
Rasmiy nutq: Ilmiy va professional muloqotlarda ishlatiladi. Bunga ilmiy
maqolalar, ma'ruzalar, taqdimotlar va boshqa rasmiy nutqlar kiradi.
2.
Norasmiy nutq: Shaxsiy suhbatlar, do'stona muloqotlar va tasodifiy
muloqotlar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
396
3.
Diskussiya: Nutqning bu turi jamoat muhokamalari, bahs-munozaralar va
fikrlar almashish uchun ishlatiladi.
4.
Suhbat: Oddiy va o'zaro muloqotda ishlatiladigan nutq turi bo'lib, unda til
va muloqotning boshqa ko'plab aspektlari ko'rib chiqiladi.
Nutqning turli turlari o'ziga xos maqsadga xizmat qiladi va har bir nutq turi turli
kontekstlarda o'ziga xos xususiyatlarga ega. Talabalar bu turlarni o'zaro ajratib,
maqsadga muvofiq foydalanishni o'rganishlari kerak.
Nutqni Tahlil qilish
Nutqni tahlil qilish, uning tuzilishi, mazmuni va kommunikativ vazifasini o'rganish
muhimdir. Nutqni tahlil qilish jarayonida talabalar nutqning asosiy elementlarini —
kirish, asosiy qism va xulosani ajratishlari kerak. Shuningdek, nutqning uslubini, stilistik
vositalarini va grammatik tuzilishini ham o'rganish zarur. Nutqni tahlil qilish nafaqat
tilshunoslikning, balki muloqotning samarali usulini tushunishning ham muhim
vositasidir.
Nutqning Ijtimoiy va Madaniy Konteksti
Nutq har bir jamiyatda, madaniyatda va ijtimoiy guruhda o'ziga xos tarzda amalga
oshiriladi. Nutqning ijtimoiy va madaniy konteksti, nutqning mazmuni va shaklini
belgilaydi. Masalan, turli xalqlar o'rtasida rasmiy va norasmiy nutqning farqlari bo'lishi
mumkin. Talabalar bu jihatlarni tushunib, nutqni turli madaniy va ijtimoiy kontekstlarda
qanday qo'llanilishini o'rganishlari kerak.
Nutqni Amalda Qo'llash
Nutqni o'rgatishda uning amaliy jihatlarini talabalarga ko'rsatish juda muhim.
Amaliy mashg'ulotlar orqali talabalar real hayotdagi nutq vaziyatlarini o'rganishadi.
Misol uchun, talabalar o'zaro suhbatlar o'tkazish, fikr almashish, ilmiy ishlarni yozish
va taqdimotlar qilish orqali nutqni rivojlantirishlari mumkin. Bunday mashg'ulotlar
talabalarni samarali nutq qilishga, o'z fikrlarini aniq va ravon ifodalashga o'rgatadi.
Xulosa
Zamonaviy tilshunoslikda nutq tushunchasini o'rgatish talabalar uchun nafaqat tilni
to'g'ri ishlatishni, balki nutqning
kommunikativ, madaniy va psixologik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
397
jihatlarini tushunishni ham o'z ichiga oladi. Nutqni samarali o'rganish orqali talabalar
nafaqat akademik sohada, balki kundalik hayotda ham muvaffaqiyatli muloqot qilishlari
mumkin. Nutqni tahlil qilish, turli nutq turlarini ajratish, ijtimoiy va madaniy kontekstni
tushunish va amaliy mashg'ulotlar o'tkazish orqali talabalar nutqni yaxshi egallashadi va
o'z fikrlarini to'g'ri va aniq ifodalashni o'rganadilar.
Adabiyotlar
1.
Alisherovna, A. U. (2023). Discourse in modern linguistics.
Journal of new
century innovations
,
26
(5), 123-128.
2.
Umida,
A.
(2023).
The
concept
of
discourse
in
modern
linguistics.
Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research
,
10
(10), 195-
197.
3.
Alisherovna, A. U. (2023). Vocabulary features of specialized sport
publications.
International journal of advanced research in education, technology and
management
,
2
(4).
4.
Alisherovna, A. U., & Hassan, M. (2023). Length and letter combination.
vocabulary of first declension nouns.
Yangi O'zbekistonda Tabiiy va Ijtimoiy-gumanitar
fanlar respublika ilmiy amaliy konferensiyasi
,
1
(7), 86-90.
5.
Ёрова, С. К., & Насимова, С. Я. (2024). ТИББИЙ НУТҚДАГИ
ИЖТИМОИЙ-МАДАНИЙ ДИСКУРСИВ ХУСУСИЯТЛАР.
International journal
of scientific researchers (IJSR) INDEXING
,
5
(1), 440-442.
6.
Alisherovna, A. U., & Uves, S. (2023, November). CLINICAL
TERMINOLOGY: UNDERSTANDING WORD-FORMATION, GREEK ROOTS,
SUFFIXES, AND PREFIXES. In
International conference on multidisciplinary
science
(Vol. 1, No. 5, pp. 206-209).
7.
Azzamova, U. (2024). How to overcome language difficulties in learning
English in Medical University students.
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
,
1
(6), 253-257.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
398
8.
Azzamova, U. (2024, May). SPORT DISCOURSE AS A TYPE OF
FUNCTIONAL STYLE. In
Conference Proceedings: Fostering Your Research
Spirit
(pp. 38-40).
9.
Ташанов, O. С. (2024). СТОМАТОЛОГИЧЕСКИЕ ГЕЛИ.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
31
(1), 67-70.
10.
Anvarovich, C. A., Razhabboevnason, A. R., & Safarovich, T. O. (2024).
Og'iz bo'shlig'i shilliq qavatini davolashda ishlatiladigan dorivor o'simliklar.
Amerika
pediatriya tibbiyoti va sog'liqni saqlash fanlari jurnali (2993-2149)
,
2
(2), 491-494.
11.
Alisherovna, A. U. (2024). IN MODERN LINGUISTICS, SPEECH IS
THE STRUCTURE AND USE OF LANGUAGE.
Лучшие интеллектуальные
исследования
,
33
(2), 26-28.
12.
Lapasovna A. M., O‘G‘Li T. O. S., Anvarovich C. A. ZAHARLI MЕTALL
KATIONLARINI
MINЕRALIZATDAN
ANIQLASH.
SURMA
VA
UNI
BIRIKMALARI //Research Focus. – 2024. – Т. 3. – №. 11. – С. 143-145.
