https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
358
SUD TOKSIKOLOGIYASIDA ANTIDIABET DORI VOSITALARI
1
Axmedova Maxpirat Lapasovna
SamDTU akademik litsey
Bosh o'qituvchi
Ташанов Одилбой Сафар ўғли
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Samarqand, O‘zbekiston
3
Chorshambiyev Abdimalik Anvarovich
Samarqand davlat tibbiyot universiteti talabasi
Annotatsiya: Sud toksikologiyasida antidiabet dori vositalari, odatda,
farmakologik tasirni kuzatish, shuningdek ularning nojo'ya ta'sirlaridan yoki boshqa
toksik ta'sirlardan himoya qilish uchun tahlil qilinadi. Bu dori vositalari, ayniqsa,
diabetga qarshi dori preparatlari, qonda glyukoza darajasini nazorat qilish va qondagi
insulinning ta'sirini yaxshilash uchun ishlatiladi, lekin ular o'z vaqtida yoki ortiqcha
iste'mol qilinganida toksik bo'lishi mumkin.
Kalit so‘zlar: YuQX-skrining, OAD, Insulin.
Toksikologik tahlilda, shu jumladan, YuQX-skrining (yadro kvant xossalari) usulida
tahlil qilish uchun, bir nechta muhim nuqtalarni hisobga olish kerak:
1. Antidiabet dori vositalarining toksikologik xususiyatlari
Antidiabet dori vositalarining toksikologiyasini o'rganish, asosan, ikki guruhga
ajratiladi:
•
Insulin
va insulin analoglari: Insulin ko'pincha xatoliklar yoki ortiqcha dozalar
tufayli gipoglikemiyaga olib kelishi mumkin. Bu, o'z navbatida, hushyorlikni
yo'qotish, yurak ritmining buzilishi, bosh aylanishi va hatto komaga olib kelishi
mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
359
•
OAD (oral antidiabetik dori vositalari)
: Metformin, sulfonilurealar, DPP-4
inhibitörleri, GLP-1 agonistlari kabi turli xil dorilar toksik ta'sirlar ko'rsatishi
mumkin. Metforminning asosan buyraklar orqali chiqarilishi va uning laktik
asidozga olib kelishi mumkin.
2. YuQX-skrining (yadro kvant xossalari) usulida tahlil qilish
YuQX-skrining — bu yadro kvant xossalari, ya'ni kimyoviy birikmalarni va
molekulalarni kvant mexanikasini tushunishga qaratilgan usuldir. Bu usul, asosan,
molekulyar simulyatsiya va kalkulyatsiyalar orqali dorilarning molekulyar strukturasini,
o'zaro ta'sirlarini va biologik faoliyatini tahlil qilishga yordam beradi. YuQX-skrining
texnikasi quyidagi aspektlarni o'rganishga imkon beradi:
•
Molekulyar dinamika va kompyuter simulyatsiyasi
: Antidiabetik dorilarning
molekulyar tuzilishi va bu tuzilmalar bilan o'zaro ta'sirlar modelini yaratish. Shu
bilan birga, dorilarning receptorlar bilan ta'sirini va ularning toksikologik
salohiyatini baholash mumkin.
•
Elektron tuzilishi va reaktivligi
: Dorilarni yoki ularning metabolitlarini
elektrofizik xususiyatlari (masalan, ionizatsiya darajasi, elektrod xossalari) va
reaksiyalarini tahlil qilish orqali toksik xususiyatlarini o'rganish.
•
Lokal va umumiy toksik xususiyatlarini baholash
: Molekulalarning toksik
ta'sirini baholashda, YuQX-skrining yordamida, dorilarning organizmdagi
ma'lum hududlarda qanday ta'sir qilishini, ayniqsa, organizmning muhim
organlariga (yurak, buyrak, jigar va boshqalar) qanday zarar yetkazishini oldindan
bilish mumkin.
3. YuQX-skrining orqali antidiabet dorilarining toksikologik tahlili
YuQX-skrining usulini antidiabetik dorilarni tahlil qilishda qo'llashning afzalliklari
quyidagilarni o'z ichiga oladi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
360
•
Molekulyar dinamika va ligand-reseptor interaksiyalarini o'rganish
: YuQX-
skrining usuli orqali dori moddalari va ularning biologik maqsadlar bilan qanday
ta'sir qilishini, ularning energetik barqarorligini va tizimdagi reaktsiyalarni
o'rganish mumkin.
•
Yuqori darajadagi aniqlik
: Bu usul dorilarning kiritilishi yoki chiqarilishi
jarayonlarini, shuningdek, organizmning ichki tizimlariga qanday ta'sir qilishini
batafsil tahlil qilish imkonini beradi.
•
Kimyoviy va farmakologik xavfsizlik
: YuQX-skrining orqali potentsial nojo'ya
ta'sirlarni va toksik reaksiyalarni oldindan aniqlash mumkin. Bu esa yangi dori
vositalarini sinovdan o'tkazishdan avval xavfsizlikni ta'minlashga yordam beradi.
4. Misol: Metforminning YuQX-skrining usulida tahlili
Metforminni YuQX-skrining orqali o'rganishda uning molekulyar tuzilishini va
retseptorlarga ta'sirini model qilish mumkin. Metforminning asosiy xavf-xatarlaridan
biri bu uning buyurak funktsiyasiga ta'siri va laktik asidozga olib kelishi. YuQX-
skrining yordamida metforminning o'zaro ta'sirlarining potensial mexanizmlarini va
uning kimyoviy metabolizm jarayonlarini aniqroq tushunish mumkin.
5. Natija va umumiy xulosalar
YuQX-skrining usulini antidiabetik dori vositalarini tahlil qilishda qo'llash orqali biz
ularning toksikologik xususiyatlarini chuqurroq tushunishga erishamiz. Bu usul dori
vositalarining xavfsizligini tekshirishda, yangi dori moddalari ishlab chiqishda va klinik
xavf-xatarlardan qochishda juda foydali bo'lishi mumkin.
1.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
2.
Lapasovna A. M. et al. TARKIBNING DOIMIYLIK QONUNI VA
MATERIYANING O’ZGARMAS MOHIYATI //International Journal of
Education, Social Science & Humanities. – 2024. – Т. 12. – №. 3. – С. 953-956.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
361
3.
Lapasovna
A.
M.
et
al.
IMMUNITET
TIZIMIDA
KISLOROD
RADIKALLARINING VAZIFASI //Новости образования: исследование в
XXI веке. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 575-580.
4.
Lapasovna
A.
M.
et
al.
IMMUNITET
TIZIMIDA
KISLOROD
RADIKALLARINING VAZIFASI //Новости образования: исследование в
XXI веке. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 575-580.
5.
Kuchkarov O. A. et al. Investigation of particular parameters of a semiconductor
ammonia gas analyzer //IOP Conference Series: Materials Science and
Engineering. – IOP Publishing, 2020. – Т. 862. – №. 6. – С. 062101.
6.
Mamadiyeva M. I., Ruziyev E. A., Mamirzayev M. A. Analitik kimyoni
o‘qitishda mustaqil ta’limni tashkil etish //O‘zbekistonning iqtisodiy
rivojlanishida kimyoning o‘rni" mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
materiallari, III qism.-SamDU. – 2018. – Т. 124.
7.
Файзуллаев Н. И., Мамирзаев М. А., Асроров Д. А. ИССЛЕДОВАНИЕ
ПРОЦЕССА ОБРАЗОВАНИЯ ДЕФЕКТОВ, ОБРАЗУЮЩИХСЯ В
МЕЗОПОРИСТОМ УГЛЕ //Universum: химия и биология. – 2023. – №. 5-3
(107). – С. 10-19.
8.
Ташанов O. С., Саветов К. Т. ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ,
ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ
В
КАЧЕСТВЕ
СРЕДСТВ
ДЛЯ
ЛЕЧЕНИЯ
СЛИЗИСТОЙ ОБОЛОЧКИ РТА //Research and Publications. – 2023. – Т. 1. –
№. 1. – С. 42-45.
9.
Ташанов
O.
С.
СТОМАТОЛОГИЧЕСКИЕ
ГЕЛИ
//Лучшие
интеллектуальные исследования. – 2024. – Т. 31. – №. 1. – С. 67-70.
10.
Абдураззокова Х. Г. и др. MEDICINAL PLANTS USED AS REMEDIES FOR
THE ORAL MUCOSA //Proceedings of International Conference on Educational
Discoveries and Humanities. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 29-32.
11.
Zarxol B., Mamirzayev M. A., Tashanov O. S. VITAMINLAR ISHLAB
CHIQARISH VITAMINLARNING BIOLOGIK AHAMIYATI MODDALAR
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
362
ALMASHINUVI //Лучшие интеллектуальные исследования. – 2024. – Т. 21.
– №. 5. – С. 154-159.
12.
Anvarovich C. A., Razhabboevnason A. R., Safarovich T. O. Medicinal Plants
used as Remedies for the Treatment of the Oral Mucosa //American Journal of
Pediatric Medicine and Health Sciences (2993-2149). – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С.
491-494.
13.
Хамдамкулов Д. Х. и др. ПОЛУЧЕНИЕ ВЫТЯЖКИ ИЗ АИРА
ОБЫКНОВЕННОГО (Acorus calamus, Linnaeus, 1753) //Proceedings of
International Conference on Educational Discoveries and Humanities. – 2024. –
Т. 3. – №. 5. – С. 21-24.
14.
SHomurodov S. H. S. H., Tashanov O. S. ZAHARLI MЕTALL
KATIONLARINI
MINЕRALIZATDAN
ANIQLASH.
QO‘RG‘OSHIN
KATIONINI TAHLILI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 55. – №. 4. – С. 17-20.
