https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
299
SIFAT DARAJALARI: QIYOSIY DARAJANING YASALISHI,
TURLANISHI VA QO'SHIMCHALARI
2
Shukurova Shahribonu Sobitjon qizi
Samarqand davlat tibbiyot universiteti
Samarqand davlat tibbiyot universiteti
shahribonushukurova87@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqola lotin tilidagi sifat darajalarini – oddiy daraja
(gradus positivus), qiyosiy daraja (gradus comparativus) va orttirma daraja (gradus
superlativus) – qanday yasalishini va ularning turlanish xususiyatlarini tahlil qiladi.
Har bir daraja uchun qo‘llaniladigan qo‘shimchalar va ular orqali sifat ma’nosini
kuchaytirish yoki pasaytirish usullari bayon etiladi.
Qiyosiy va orttirma daraja sifatlarning erkak, ayol va o‘rta jins shakllariga ko‘ra
yasalishi va III hamda I/II deklinatsiyaga mos turlanishi tushuntiriladi. Maqolada,
shuningdek, qiyosiy va orttirma darajada mustaqil shakllarga ega maxsus sifatlar
(bonus, malus, magnus, parvus) ham keltirilgan. Mazkur tahlil lotin tili grammatikasini
o‘rganuvchilar uchun qimmatli manba bo‘lib, sifatlarni darajalashning murakkab
tizimini oson tushunishga yordam beradi.
Kalit so'zlar: Nominativ birlik,nominativ ko'plik, Gradus,Pulcher, magnus,
bonus,Melior,
maior,
optimus,Peior,
pessimus,maxim,
minimus,qiyoslovchi
shakl,kuchaytiruvchi ma’no,eng kuchli daraja,sifatning yasalishi,maxsus shakllar.
Аннотация: В этой статье анализируется, как производятся латинские
степени качества – простая степень (Gradus Positivus), сравнительная степень
(Gradus comparativus) и превосходная степень (Gradus superlativus) – и
особенности их видообразования. Для каждого уровня описаны применимые
дополнения и способы усиления или уменьшения значения качества с их помощью.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
300
Объясняется, что прилагательные сравнительной и превосходной степени
образуются в соответствии с формами мужского, женского и среднего рода и
видоизменяются в соответствии с склонениями III и I/II. В статье также
представлены особые прилагательные (bonus, Malus, Magnus, parvus), имеющие
самостоятельные формы как в сравнительной, так и в производной степени.
Данный анализ является ценным ресурсом для изучающих грамматику
латинского языка и помогает легко понять сложную систему ранжирования
прилагательных.
Ключевые слова: Номинативное единственное число,номинативное
множественное число, градус,Пульчер, Магнус, бонус,Мелиор, майор,
Оптимус,Пейор, пессимус,Максим, минимум,сравнительная форма,усиливающее
значение,сильнейшая степень,образование прилагательного,особые формы
Kirish
Lotin tilida sifatlar uch darajada turlanadi: oddiy daraja (gradus positivus), qiyosiy
daraja (gradus comparativus) va orttirma daraja (gradus superlativus). Ushbu darajalar
ma’lum qo‘shimchalar bilan yasalib, sifatning ma’nosini kuchaytirish yoki pasaytirish
uchun qo‘llanadi. Quyida sifat darajalarining qanday yasalishi, qo‘shimchalari va
turlanishi haqida batafsil ma’lumot keltiriladi.
1. Oddiy daraja (Gradus positivus)
Oddiy daraja sifatning eng oddiy ko‘rinishi bo‘lib, u hech qanday darajali ifodani
anglatmaydi. Oddiy daraja asl holatdagi sifatni ifodalaydi va o‘zining asl shaklida, ya’ni
o‘zbek tilida sifatning oddiy darajasi kabi qo‘llanadi. Masalan:
pulcher (go‘zal)
magnus (katta)
bonus (yaxshi)
2. Qiyosiy daraja (Gradus comparativus)
Qiyosiy daraja oddiy darajaga nisbatan kuchliroq yoki aniqroq sifat holatini ifodalash
uchun qo‘llanadi. Lotin tilida qiyosiy
daraja ikki asosiy usul bilan yasaladi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
301
A. Qo‘shimchalar orqali
Qiyosiy daraja sifatning o‘ziga xos qiyoslovchi shakli bo‘lib, “-ior” (erkak va ayol jins
uchun) va “-ius” (o‘rta jins uchun) qo‘shimchalari orqali yasaladi. Bu shakl ko‘proq ikki
narsa yoki shaxsni qiyoslashda qo‘llanadi.
Misollar:
pulcher → pulchrior (go‘zalroq)
magnus → maior (kattaroq)
bonus → melior (yaxshiroq)
B. Turlanishi
Qiyosiy darajadagi sifatlar III so‘z turkumi sifatida turlanadi, ya’ni ular odatda uchinchi
deklinatsiya asosida o‘zgaradi. Ularning tugallanmalari:
Erkak va ayol jins uchun: nominativ birlikda “-ior”, ko‘plikda “-iores” shakllarida.
O‘rta jins uchun: nominativ birlikda “-ius”, ko‘plikda “-iora” shakllarida.
Misol:
nominativ birlik: melior (yaxshiroq, erkak/ayol jins), melius (yaxshiroq, o‘rta jins)
nominativ ko‘plik: meliores (yaxshiroqlar, erkak/ayol jins), meliora (yaxshiroqlar, o‘rta
jins)
3. Orttirma daraja (Gradus superlativus)
Orttirma daraja sifatning eng kuchli yoki yuqori darajasini ifodalaydi. Ushbu daraja
sifatning “eng” shaklini ifodalaydi va “-issimus, -issima, -issimum” qo‘shimchalari
yordamida yasaladi.
A. Qo‘shimchalar orqali
Sifatning orttirma darajasini yasash uchun asosiy sifatga “-issimus” (erkak jins), “-
issima” (ayol jins) va “-issimum” (o‘rta jins) qo‘shimchalari qo‘shiladi.
Misollar:
pulcher → pulcherrimus (eng go‘zal)
magnus → maximus (eng katta)
bonus → optimus (eng yaxshi)
B. Turlanishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
302
Orttirma darajadagi sifatlar birinchi va ikkinchi deklinatsiyaga moslab turlanadi.
Ular jins va son bo‘yicha kelishiklarda o‘zgaradi.
Qiyosiy va Orttirma Darajani Yasashdagi Ba’zi Maxsus Qoida va Istisnolar
Ba’zi sifatlar orttirma va qiyosiy darajada yasalayotganda tartibdan chetga chiqadigan
maxsus shakllarga ega. Ular qatoriga “bonus” (yaxshi), “malus” (yomon), “magnus”
(katta), “parvus” (kichik) kabi sifatlar kiradi, bu sifatlarning qiyosiy va orttirma
darajalari mustaqil shakllar bilan ifodalanadi:
bonus – melior – optimus (yaxshi – yaxshiroq – eng yaxshi)
malus – peior – pessimus (yomon – yomonroq – eng yomon)
magnus – maior – maximus (katta – kattaroq – eng katta)
parvus – minor – minimus (kichik – kichikroq – eng kichik)
Sifatlar uchun Qo‘llaniladigan Qo‘shimcha Qoidalar va Istisnolar
Lotin tilidagi sifat darajalarini yasalishda ba’zi qo‘shimcha qoidalar mavjud, bu esa
sifatlarning o‘ziga xos shakllanishiga olib keladi:
1. Ikki Xarfli Sifatlar: Ayrim ikki xarfli sifatlar qiyosiy va orttirma darajalarda
o‘zgarishga uchraydi. Masalan, “facilis” (oson) va “difficilis” (qiyin) sifatlari qiyosiy va
orttirma darajada o‘zgacha shakllanadi:
facilis → facilior (osonroq) → facillimus (eng oson)
difficilis → difficilior (qiyinroq) → difficillimus (eng qiyin)
2. Qo‘shimchalarning Vaqt-va Shartlarga Ko‘ra O‘zgarishi: Ayrim sifatlarda
daraja yasalishda “-llimus” yoki “-rrimus” qo‘shimchalari ishlatiladi. Masalan,
“pulcher” (go‘zal) sifatining orttirma shakli “pulcherrimus” bo‘lib, bu shaklda “-rrimus”
qo‘shimchasi qo‘llanadi.
3. Sifat Darajalari bilan Boshqa Qo‘shimchalar orqali Ifodalanish: Ayrim hollarda
qiyosiy yoki orttirma daraja o‘rniga boshqa sifat yoki ravishlar qo‘llanadi. Bu tilning
qadimgi matnlarda yoki she’riy uslubda ko‘proq uchraydi. Masalan, yuqori yoki past
darajani ifodalash uchun “magis” (ko‘proq) yoki “minus” (kamroq) kabi so‘zlar
yordamida yasalgan ifodalar ishlatilishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
303
4. Ravishlarga Aylanadigan Sifatlar: Lotin tilida sifatlarning qiyosiy va orttirma
darajalari ravish sifatida ham ishlatilishi mumkin. Bu holatda ular “-e” yoki “-ius”
qo‘shimchalari bilan yasaladi:
clare (aniqroq, qiyosiy ravish)
clarissime (eng aniq, orttirma ravish)
5. Istisno Holatlar va Tarixiy O‘zgarishlar: Ayrim so‘zlar qadimgi va o‘rta lotin
tilida turli shakllarda turlangan. Bu o‘zgarishlar ko‘pincha nasriy va she’riy
adabiyotlarda uchraydi. Shu sababli lotin tilidagi sifatlarni o‘rganishda matnlarning
davri va uslubiga ham e’tibor qaratish kerak.
Qiyosiy va Orttirma Darajalarda Sifatlarning Ma’nosi
Qiyosiy va orttirma darajalar sifatlar o‘rtasida ma’nolarni kuchaytirish uchun
muhim. Qiyosiy daraja ikki narsa yoki shaxsni o‘zaro qiyoslash imkonini beradi, bu esa
yuqoriroq yoki pastroq sifat ko‘rsatkichini bildiradi. Orttirma daraja esa sifatning eng
yuqori yoki eng kuchli shaklini ifodalab, narsa yoki shaxsning qolganlardan ustunligini
ko‘rsatadi.
Xulosa
:
Maqolada lotin tilida sifatlarning darajalari va ularning yasalish usullari haqida
to‘liq ma’lumot berildi. Oddiy, qiyosiy va orttirma darajalar har biri o‘ziga xos
qo‘shimchalar yordamida yasaladi va turli jins va son shakllarida turlanadi. Qiyosiy
daraja “-ior” va “-ius” qo‘shimchalari bilan, orttirma daraja esa “-issimus”, “-issima”,
va “-issimum” qo‘shimchalari orqali yasalib, har bir darajaning grammatik nuqtai
nazardan qo‘llanishi ko‘rsatib o‘tildi. Shuningdek, bonus, malus, magnus kabi
sifatlarning maxsus qiyosiy va orttirma shakllari ham tahlil qilindi. Ushbu ma’lumot
lotin tilini o‘rganuvchilarga sifat darajalash tizimini yaxshi anglashda yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Allen, J. H., & Greenough, J. B. New Latin Grammar for Schools and Colleges. Ginn
& Company, 1903.Ushbu kitob lotin tilining asosiy grammatik qoidalarini, jumladan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
304
sifat darajalari va ularning yasalishi haqidagi tushunchalarni keng qamrab oladi.
2. Bennett, C. E. New Latin Grammar. Allyn and Bacon, 1895.Lotin grammatikasi
bo‘yicha asosiy manbalardan biri bo‘lib, unda lotin tilidagi sifatlarning turlanishi va
darajalari haqida batafsil ma’lumot berilgan.
3. Normurodova, Sokhiba. "THE SOCIAL AND CULTURAL IMPORTANCE OF
THE
LATIN
LANGUAGE
AND
ITS
PRESENT
AND
HISTORICAL
LANDSCAPE."
Центральноазиатский журнал академических исследований
2.5
(2024): 51-55.4. Normurodova, S. M., & Yorova, S. K. (2023). Nemis tili frazeologik
birikmalari va tilning lug’at boyligi.
Science and Education
,
4
(2), 1672-1675.
5.
Yorova, S., Aytmuratova, P., Esanova, M., & Normurodova, S. (2023).
Phraseological
Units
In
The
Medical
Field
Of
English
And
Uzbek
Cultures.
Development and innovations in science
,
2
(2), 10-13.
6. Sohiba, N., & Perkhan, A. (2023). The role of latin terms in
medicine.
INTERNATIONAL
JOURNAL
OF
SOCIAL
SCIENCE
&
INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036
,
12
(10), 1-
3.
7. Zafar, M., & Sohiba, N. (2023). Kundalik turmushda keng qo’llanilishda bo’lgan
suyuqliklarni ifodalovchi dori shakllari haqida chet el ilmiy nashrlaridan olingan fikrlar.
8. Mallaevna, Normurodova Sokhiba, and Ayesha Khalid. "Topic chemical
terminology of salts."
International conference on multidisciplinary science
. Vol. 1. No.
5. 2023.
9. Mallaevna N. S., Khalid A. Topic chemical terminology of salts //International
conference on multidisciplinary science. – 2023. – Т. 1. – №. 5. – С. 226-229.
10. Mallaevna, N. S., & Chopra, A. (2024). Some features of prescription rules in
medicine.
technical science research in Uzbekistan
,
2
(1), 238-244.
11. Mallaevna, N. S., and M. Fatima. "Pathological conditions and processes, different
physical properties qualities and other signs."
Yangi O'zbekistonda Tabiiy va Ijtimoiy-
gumanitar fanlar respublika ilmiy amaliy konferensiyasi
1.7 (2023): 91-95.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
305
12. Mallaevna, N. S. (2023). THE MAIN INDICATORS OF THE
COMMUNICATION CULTURE OF A MEDICAL WORKER.
JOURNAL OF
INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH
,
6
(7), 85-88.
13. Mallaevna, N. S. (2024). THE SOCIAL AND CULTURAL IMPORTANCE OF
THE
LATIN
LANGUAGE
AND
ITS
PRESENT
AND
HISTORICAL
LANDSCAPE.
Central Asian Journal of Academic Research
,
2
(5), 51-55.
