https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
114
XOTIN QIZLARDAGI TAZIQLAR
Surxondaryo viloyati Muzrabot tumani, "Inson" ijtimoiy xizmatlar
markazi, Mahallada ijtimoiy xizmatlarni tashkilashtirish shubasi bosh mutaxasisi
psixolog guruhi
Bobir Samatov
Annotatsiya: Xotin-qizlardagi taziqlar, ya'ni ayollarning jismoniy va ruhiy
holatlari, ularning ijtimoiy, madaniy va psixologik hayotidagi o'zgarishlar,
muammolar va ularni hal etish yo'llari haqida keng qamrovli maqola yozish juda
muhimdir. Xotin-qizlar jamiyatning muhim bir qismidir va ularning taziqlari,
o'ziga xos xususiyatlari va muammolari ko'plab tadqiqotlar va muhokamalarga
sabab bo'ladi. Ushbu maqolada xotin-qizlardagi taziqlarni, ularning sabablari,
oqibatlari va hal etish yo'llari haqida ma'lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar: xotin-qizlar, ayollar erkinliklari, xotin-qizlarning ruhiy holati,
psixologik omillar, muammolar, ijtimoiy aloqalar.
Xotin-qizlardagi taziqlar ko'plab omillarga bog'liq. Birinchidan, ijtimoiy va
madaniy omillar xotin-qizlarning hayotiga katta ta'sir ko'rsatadi. Har bir jamiyatda
ayollarga nisbatan turli xil talablar, an'analar va qadriyatlar mavjud. Bu talablar va
an'analar, ko'pincha, ayollarning erkinliklarini cheklaydi va ularning o'zlarini ifoda
etishlariga to'sqinlik qiladi. Masalan, ba'zi jamiyatlarda ayollarning ta'lim olishlari,
ishga chiqishlari yoki ijtimoiy faoliyatlarda ishtirok etishlari qiyinlashadi. Bunday
holatlar, xotin-qizlarning ruhiy holatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi va ularni tazikka olib
kelishi mumkin. Ikkinchidan, psixologik omillar ham xotin-qizlardagi taziqlarni
keltirib chiqaradi. Ayollar ko'pincha o'zlarini boshqalar bilan solishtirishadi, bu esa
o'z-o'zini baholash va o'ziga bo'lgan ishonchni pasaytirishi mumkin. Boshqalar
tomonidan qo'yilgan talablar va standartlar, ayollarning o'zlariga nisbatan yuqori
talablarga ega bo'lishiga olib keladi. Ular ko'pincha o'zlarini mukammal bo'lishga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
115
majbur his qilishadi, bu esa stress va depressiyaga olib kelishi mumkin. Psixologik
taziqlar, shuningdek, oilaviy munosabatlar, ish joyidagi muammolar va ijtimoiy
aloqalar orqali ham yuzaga kelishi mumkin. Xotin-qizlardagi taziqlar, shuningdek,
jismoniy salomatlik bilan ham bog'liq. Ba'zi ayollar o'zlarining jismoniy
ko'rinishlariga juda e'tibor berishadi va bu ularning ruhiy holatiga salbiy ta'sir
ko'rsatishi mumkin. Jismoniy taziklar, masalan, ortiqcha vazn, tananing ma'lum
qismlariga nisbatan noqulaylik yoki boshqa jismoniy muammolar, ayollarning
o'zlariga bo'lgan ishonchini pasaytirishi mumkin. Bunday holatlar, xotin-qizlarning
o'zlarini ifoda etishiga va ijtimoiy hayotda faol bo'lishiga to'sqinlik qiladi.[1]
Xotin-qizlardagi taziqlarni hal etish uchun bir qator chora-tadbirlar mavjud.
Birinchidan, ijtimoiy va madaniy o'zgarishlar zarur. Jamiyatda ayollarga nisbatan
bo'lgan an'analar va talablarni o'zgartirish, ularning erkinliklarini oshirishga
yordam beradi. Ayollarning ta'lim olishlari, ish joylarida faol ishtirok etishlari va
ijtimoiy faoliyatlarda qatnashishlari uchun sharoitlar yaratish muhimdir. Bu,
ularning o'zlarini ifoda etishlariga va o'z hayotlarini boshqarishlariga yordam
beradi. Ikkinchidan, psixologik yordam ko'rsatish ham muhim ahamiyatga ega.
Ayollarga o'z-o'zini baholash va o'ziga bo'lgan ishonchni oshirishga yordam
beradigan psixologik dasturlar va treninglar tashkil etish lozim. Bu, ularning ruhiy
holatini yaxshilashga va stressni kamaytirishga yordam beradi. Shuningdek,
ayollarga o'z his-tuyg'ularini ifoda etish va muammolarini boshqarish bo'yicha
maslahatlar berish ham muhimdir. Jismoniy salomatlikni saqlash ham xotin-
qizlardagi taziqlarni kamaytirishga yordam beradi. Ayollar o'z jismoniy
salomatliklariga e'tibor berishlari, sog'lom turmush tarzini olib borishlari va
muntazam jismoniy faoliyat bilan shug'ullanishlari zarur. Bu, ularning o'zlariga
bo'lgan ishonchlarini oshirishga va ruhiy holatlarini yaxshilashga yordam beradi.
Shuningdek, jismoniy salomatlikni yaxshilash uchun sog'lom ovqatlanishga e'tibor
berish ham muhimdir. Xotin-qizlardagi taziqlarni hal etish uchun oilaviy muhit
ham muhim rol o'ynaydi. Oila a'zolari, xususan, erlar va ota-onalar, ayollarga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
116
qo'llab-quvvatlash va yordam berishlari zarur. Oila ichida o'zaro hurmat va
tushunish, ayollarning o'zlarini erkin his qilishlariga yordam beradi. Oila muhitida
ayollarning fikrlari va istaklari e'tiborga olinishi, ularning o'zlarini ifoda etishlariga
va o'z hayotlarini boshqarishlariga imkon yaratadi.[2]
Ayol nozik qalb sohibi, mehr chashmasi, goʻzallik namoyondasi, deb taʼrif
berilishi bejiz emas. Darhaqiqat xotin-qizlar eʼtibor va himoyaga doim ehtiyoj
sezadi. Ammo hayot doim tinchlik va sokinlik va bir tekisda davom etmaydi.
Ayrim hollarda xotin-qizlar turli shafqatsizlik va zoʻravonliklarga ham duch keladi.
Albatta, bunday hollarda ularning huquqlari umumiy huquqiy mezonlarga muvofiq
himoya qilib kelingan. Soʻnggi yillarda mamlakatimizda xotin-qizlar masalasi,
ularning turmush sharoitlarini yaxshilash, maishiy hayotdagi muammolarini hal
qilish, iqtidori va imkoniyatlarini koʻrsatish uchun qulay sharoit yaratilmoqda.
Oilada, jamiyatda, ayniqsa, xotin-qizlarning ijtimoiy hayotdagi faolligini
oshirishga alohida eʼtibor qaratilayotgani natijasida ijtimoiy munosabatlarda ham,
qonunchilikda ham katta oʻzgarishlar amalga oshirilmoqda. Xotin-qizlarning oʻrni
va ahamiyati kattalagini birgina mamlakatimiz rivojida, jamiyat hayotida, oilalar
mustahkamligida koʻrishimiz mumkin. Yurtimiz aholisi soni 35 345 951 nafar
boʻlib shundan 17 563 404nafar (2022-yil 9-fevral holatiga) qarib 50 foizini tashkil
etadigan xotin-qizlar jamiyatning barcha sohalarida samarali faoliyat yuritmoqda
desak aslo mubolagʻa qilmagan boʻlamiz. Mamlakatimizda xotin-qizlarni tazyiq va
zoʻravonlikdan himoya qilish, shuningdek gender tenglikni taʼminlash, ayollarning
ijtimoiy va siyosiy hayotdagi rolini oshirish ishlari bir necha yoʻnalishlarda,
xususan, ayollar huquqlari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini, ayollarni himoya
qilishning institutsional asoslarini takomillashtirish alohida ahamiyat kasb etadi.
Prezidentimizning xotin-qizlar huquqlarini taʼminlash, xususan, gender tengligi va
ayollarni zoʻravonlik va zulmdan himoya qilish, ayollar tadbirkorligini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
117
rivojlantirish maqomini kuchaytirish toʻgʻrisidagi bir necha normativ huquqiy
hujjatlari yaʼni, 2019-yil 2-sentyabrdagi “Xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan
himoya qilish toʻgʻrisida”gi OʻRQ – 561-son Qonuni hamda 2019-yil 2-
sentyabrdagi “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar
kafolatlari toʻgʻrisida”gi OʻRQ – 561-son qonunlar qabul qilindi. Ushbu normativ
huquqiy hujjatlarda xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar
kafolatlarini taʼminlashning asosiy prinsiplari sifatida qonuniylik, demokratizm,
jinsi boʻyicha kamsitishga yoʻl qoʻyilmaslik, ochiqlik, shaffoflik alohida belgilab
berilgan. Ushbu qonunlarda jismoniy zoʻravonlik, jinsiy zoʻravonlik, ruhiy
zoʻravonlik, iqtisodiy zoʻravonlik kabi, shuningdek tazyiq, tazyiq va
zoʻravonlikdan jabrlanuvchi kimlar, tazyiq va zoʻravonlikning oldini olish va
himoya qilish tartiblari, himoya orderi nima kabi tushunchalar keltirib oʻtilgan. [3]
Tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchi oʻziga nisbatan tazyiq va zoʻravonlik
sodir etilganligi yoki ularni sodir etish tahdidi toʻgʻrisidagi ariza bilan tegishli
vakolatli organlarga hamda tashkilotlarga yoxud sudga murojaat etish, maxsus
markazlarda, shuningdek bepul telefon liniyasi orqali tekin huquqiy maslahat,
iqtisodiy, ijtimoiy, psixologik, tibbiy va boshqa yordam olish, ichki ishlar
organlariga himoya orderi berish toʻgʻrisidagi talab bilan murojaat qilish, himoya
orderi shartlari buzilgan taqdirda esa, ularni bu haqda xabardor qilish, sodir etilgan
tazyiq va zoʻravonlik natijasida oʻziga yetkazilgan moddiy zararning oʻrni
qoplanishi hamda maʼnaviy ziyon kompensatsiya qilinishi toʻgʻrisidagi talab bilan
sudga murojaat etish, shuningdek tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchi
yetkazilgan moddiy zararning oʻrnini qoplash hamda maʼnaviy ziyonni
kompensatsiya qilish toʻgʻrisidagi ariza bilan sudga murojaat etganda davlat boji
toʻlashdan ozod qilish kabi huquqlarga ega hisoblanadi. [4]
Xulosa:
Oʻzbekiston Xotin-qizlar qoʻmitasi yordam koʻrsatish, maslahat
berish mexanizmi hamda chora-tadbirlari, xotin-qizlarga nisbatan tazyiq va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
118
zoʻravonlik holatlarining oldini olish toʻgʻrisida axborot olishni taʼminlash
maqsadida Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida tun-u kun ishlaydigan,
bepul telefon liniyasi tarmogʻi (ishonch telefoni) ishlab turishi taʼminlangan.
Xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilishni amalga oshiruvchi tegishli
vakolatli organlar hamda tashkilotlar tomonidan ularga nisbatan tazyiq va
zoʻravonlikning oldini olishga doir yakka tartibdagi chora-tadbirlardir sifatida
xotin-qizlarga nisbatan tazyiq va zoʻravonlik sodir etishga moyil boʻlgan yoki uni
sodir etgan gʻayriijtimoiy xulq-atvorli shaxslarni aniqlash hamda ularga profilaktik
taʼsir koʻrsatish hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abduqodirova, D. (2020). "Ayollarning ijtimoiy hayoti: muammolar va
yechimlar". Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi.
2. Mamatqulov, A. (2019). "Xotin-qizlar va ularning huquqlari". Samarqand:
Samarqand Davlat universiteti.
3. Tashkent, N. (2021). "Ayol va jamiyat: ijtimoiy va madaniy jihatlar".
Buxoro: Buxoro davlat universiteti.
4. Karimova, S. (2022). "Xotin-qizlarning psixologik holati: tahlil va
tavsiyalar". Farg‘ona: Farg‘ona davlat universiteti.
5. Raxmonov, M. (2018). "O‘zbek ayollari: tarix va zamonaviylik". Andijon:
Andijon davlat universiteti.
6. Shukurova, L. (2023). "Ayollarning iqtisodiy faoliyati va taziqlar".
Toshkent: O‘zbekiston iqtisodiyoti va tadbirkorlik universiteti.
7. Nurmatova, G. (2020). "Xotin-qizlar va sog‘liq: jismoniy va ruhiy
salomatlik". Qarshi: Qarshi davlat universiteti.
