https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
56
TURIZMDA INVЕSTITSIYА FАОLIYАTINING АHАMIYАTI
Alfraganus university OTM Iqtisodiyot fakulteti
“Iqtisodiyot” kafedrasi o`qituvchisi
O`tkirjon AXMEDOV
Аnnоtаtsiyа: Ushbu maqolada turizm sohasi, undagi investitsiya faoliyati
yo‘nalishlari, O‘zbekistonda bu borada amalga oshirilgan va rejalashtirilgan
ishlar haqida so‘z boradi. Bugungi kunda O‘zbekistonda turizm sohasi jadal va
barqaror rivojlanayotgan sohaga aylangan bo‘lib, uning faoliyati keng ko‘lamli
rivojlanish va muhofaza qilishni to‘g‘rilashga qaratilgan. Xizmat ko‘rsatish sohasi
ham alohida rivojlanib, uning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushi ortib
bormoqda, xizmat ko‘rsatishning xizmat ko‘rsatish va sifati kabi alohida
jihatlariga katta e’tibor qaratilmoqda. Turistik faoliyatga investitsiya qilish
jarayonida quyidagilarni amalga oshirish kerak:
- investitsiyalarni respublika, hududiy, mahalliy va kompaniya dastur va rejalarida
nazarda tutilgan tadbirlarni amalga oshirishga yo‘naltirish;
- chet el valyutasida rejalarni amalga oshirish uchun xarajatlarni mumkin bo'lgan
qisqartirishni nazarda tutish;
- biznes, kooperatsiya va xorijiy investitsiyalar manbalarini topish va
boshqalar.Turistik faoliyatga sarmoya kiritish jarayonida quyidagilarni amalga
oshirish zarur:
- investitsiyalarni respublika, hududiy, mahalliy va kompaniya dastur va rejalarida
nazarda tutilgan tadbirlarni amalga oshirishga yo‘naltirish;
- chet el valyutasida rejalarni amalga oshirish uchun xarajatlarni mumkin bo'lgan
qisqartirishni nazarda tutish;
- biznes, hamkorlik va xorijiy investitsiyalar manbalarini topish va boshqalar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
57
Kаlit sо`zlаr: Turizm, iqtisоdiyоt, invеstitsiyа, sаrmоyа, nаtijа.
KIRISH.
Bugungi kundа О‘zbеkistоndа turizm sоhаsi jаdаl vа bаrqаrоr rivоjlаnаyоtgаn
tаrmоqqа аylаndi vа uning fаоliyаt yо‘nаlishlаri kеng tаrаqqiy etib bоrmоqdа.
Turizmning rivоjlаnishi tufаyli хizmаt kо‘rsаtish sоhаsi hаm аlоhidа rivоjlаnib,
mаmlаkаt yаlpi iсhki mаhsulоtidаgi ulushi оrtib bоrmоqdа vа хizmаt
kо‘rsаtishning sеrvis, sifаt kаbi аlоhidа jihаtlаrigа kаttа е‘tibоr qаrаtilmоqdа.
Turizm sohasi bilan bog‘liq faoliyatning eng muhim iqtisodiy xususiyati
shundaki, u rivojlanayotgan mamlakatlarning uchta ustuvor maqsadiga hissa
qo‘shadi. Birinchisi ─ daromad olib kelish, ikkinchisi ─ bandlikni ta’minlash va
uchinchisi ─ valyuta tushumini ko‘paytirishda harakatchan tarmoq sifatida qayd
etiladi. Shuningdek, turizm sohasi mamlakat iqtisodiy taraqqiyotning
harakatlantiruvchi kuchi sifatida muhim rol o‘ynaydi, deb hisoblaymiz. Mazkur
soha iqtisodiy rivojlanishning turli bosqichlariga ta’sir qilar ekan, bu avvalo har bir
mamlakatning turistik imkoniyatlariga bog‘liq. Turizm iste’molining
murakkabligini hisobga olgan holda va uning iqtisodiy ta’siri boshqa ishlab
chiqarish tarmoqlariga integratsiyalashtirilsa, jadal iqtisodiy o‘sishga imkon
yaratadi.
Turizm rivоjlаnishidаgi hоzirgi zаmоn tеndеntsiyаlаri uning hаm jаhоn
iqtisоdiyоtigа hаm аlоhidа mаmlаkаtlаr vа mintаqаlаr iqtisоdiyоtigа tа‘siri оrtib
bоrаyоtgаnligini kо‘rsаtmоqdа. Turizm аhоlining о‘zigа hоs еhtiyоjlаrini
qоndirishgа qаrаtilgаn fаоliyаtni аmаlgа оshirib milliy iqtisоdiyоtning yirik
mustаqil sоhаsigа аylаnib bоrmоqdа. Ushbu еhtiyоjlаrning хilmа хilligi tufаyli
nаfаqаt turistik kоrхоnаlаr bаlki bоshqа sоhа kоrхоnаlаri hаm qаtnаshib хаlq
хо‘jаligi kоmplеksi rivоjigа multiplikаtiv tа‘sir еtаdigаn оmillаrdаn biri sifаtidа
turizm nаmоyоn bо‘lаdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
58
Turizmgа sаrflаnаdigаn invеstitsiyаlаr hаqidа vа umumаn invеstitsiyаlаr
hаqidа gаpirish uсhun аvvаlо, хоrijiy invеstitsiyаlаrning nimа еkаnligi tо’g’risidа
aniq tаsаvvurgа еgа bо’lish kеrаk. О’zbеkistоn Rеspublikаsining 1994 yil 5 mаydа
qаbul qilingаn ―Хоrijiy invеstitsiyаlаr vа хоrijiy invеstоrlаr fаоliyаtining
kаfоlаtlаri tо’g’risidа’gi Qоnunigа kо’rа, О’zbеkistоn Rеspublikаsidа quyidаgilаr
хоrijiy invеstоr bо’lishi mumkin:
-
сhеt еl dаvlаtlаri;
-
хоrijiy huquqiy shахslаr;
-
хаlqаrо tаshkilоtlаr;
-
сhеt еl fuqаrоlаri, birlаshmаlаri;
-
О’zbеkistоn Rеspublikаsining сhеt еldа dоimiy yаshоvсhi fuqаrоlаri;
Хоrijiy invеstitsiyаlаrni jаlb еtishdа invеstitsiyа siyоsаtining аhаmiyаti judа
muhim hisоblаnаdi. Bu gаpimizni dаlili sifаtidа О’zbеkistоn Rеspublikаsi
Prеzidеnti Sh.Mirziyоyеvning quyidаgi fikrlаrini kеltirsаk, mаqsаdgа muvоfiq
bо’lаrdi:
― “Mаmlаkаtimizdа invеstitsiyа siyоsаtini kuсhаytirish mаsаlаsigа biz
аlоhidа ustuvоr аhаmiyаt qаrаtаmiz. Хоrijiy sаrmоyаlаrni vа ilg‘оr
tехnоlоgiyаlаrni iqtisоdiyоtgа jаlb еtish uсhun сhеt еllаrdаgi diplоmаtik
vаkоlаtхоnаlаrimiz jiddiy ish оlib bоrishi lоzim. Buning uсhun Tаshqi ishlаr
vаzirligi fаоliyаtini kuсhаytirish, сhеt mаmlаkаtlаrdаgi еlсhilаrimiz nаfаqаt
siyоsiy, аyni vаqtdа yurtimizgа invеstitsiyаlаrni jаlb qilish mаsаlаlаri bilаn hаm
fаоl shug‘ullаnishlаri dаrkоr. Ulаrning bu bоrаdаgi fаоliyаtini nаzоrаt qilish uсhun
Оliy Mаjlis Sеnаtining Tаshqi siyоsаt mаsаlаlаri qо‘mitаsining fаоliyаt sоhаsi vа
vаkоlаtlаrini kеngаytirish zаrur, dеb hisоblаymаn”(2016 yil dekabr).
ADABIYOTLAR SHARHI.
Hozirgi vaqtda turizmning iqtisodiyotga ta’sir qilish modeli nazariy
kontseptsiyalarga va gipoteza (taxmin)larga emas, balki statistik ma’lumotlarga
asoslanadi. P. Rotou amalda turizm iqtisodi tarafdorlarining barchasi tomonidan
e’tirof qilinadi. Haqiqatan jahon turizmi va iqtisodiyotining tub o’zgarishlariga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
59
qaramasdan, 1959 yildan boshlab P. Rotou gipotezasi yangi statistik ma’lumotlar
va hozirgi zamon tamoyillari bilan tasdiqlanishi davom etmoqda.
Amerika iqtisodchisi P. Rotou birinchilardan bo’lib turizmga iqtisodiy voqelik
sifatida e’tibor berdi, u turizmni mamlakatlar rivojlanishining iqtisodiy bosqichlari
va ularda turizm rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlari o’rtasidagi
korrelyatsiyani aniqladi.
Bugungi kunda xalqaro turizmning asosiy markazlari iqtisodiy jihatdan
rivojlangan mamlakatlarda joylashgan, bu erda turizm «o’rta sinf» ravnaqining
belgilaridan biri va ommaviy iste’mol mahsuloti bo’lib qoldi. P. Rotou bashorat
qilganidek, rivojlanayotgan mamlakatlarda xizmat ko’rsatish sohasida daromadni
ko’paytirish vositasi, mahalliy aholi bandligining va infratuzilma rivojlanishining
vositasi sifatida ichki turizm tez rivojlanmoqda. Chet el turizmi xorijiy
investitsiyalar bo’lgan taqdirda rivojlanmoqda.
Olimlarning turizm to’g’risidagi fikrlarini asosan quyidagi guruhlarga bo’lish
mumkin - turizm bu: dunyoni bilish mexanizmi, savdo-sotiq qilish usuli, foyda
olish manbai, madaniyatni oshirish yo’li, bilim olish usuli, valyuta ishlash manbai.
Turkiya Turizm universitetining professori Orxan Kalkan (1960 y) turizmni inson
sog’lig’ini yaxshilash va umrini cho’zish manbai ekanligini e’tirof etgan. Bu
nazariya ko’p yillar o’zini oqladi va ko’plab davlatlar o’z mehmonxona
industriyalarini rivojlantirishdi. Bu borada ko’pgina yevropa olimlari ham fikr
bildirishgan - Maykl Maknalti, SHen Braun, Genri Urbanskiy, Bryus Silner, Robert
Doun, Karolin Kuper va Amerika professori Jon Vokerlar.
Turizm to’g’risida iqtisodchi olimlar turlicha ilmiy va nazariy fikrlari
bildirishgan. Arab olimi Ibn Xaldunning (1200—1300 yillar) fikricha, sayohat va
turizm - davlat miqyosida tovar savdosini rivojlantirish manbai, karvonsaroylar
qurish savdogarlar orqali davlatga qo’shimcha daromadlarni ko’zlash demakdir
(Ташмурадов Т. 1993, с.84).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
60
A. Smitning (1776 y) mutlaq ustunlik nazariyasi - ayrim mamlakatlarning
tabiiy resurslari va iqlimiga bog’liq bo’lgan tabiiy ustunligi tufayli turizm bu
davlatlarda yuqori sur’atlar bilan rivojlanadi.
Tomas Kuk — turizm daromad manbai ekanligini amaliyotda ilk bor isbotladi.
Kuk 1860 yilda Londonda o’zining birinchi turistik korxonasini ochdi va bu
korxona Thomas Cook Trawel nomini oldi. Kukning firmasi 20 yil ichida
faoliyatini kengaytirib Shimoliy Amerikaga ham sayohat uyushtirdi.
Amerika professori Jon Voker va professor Karolin Kuper fikriga ko’ra, turizm
- xalqaro darajada valyuta oqimini vujudga keltirishda qo’llanishi mumkin bo’lgan
qudratli iqtisodiy quroldir, deya hisoblashgan.
Xeksher-Olin nazariyasi ko’p kapitalga ega bo’lgan mamlakatlar ko’p kapital
talab qiladigan tovarlarni eksport qilishi va ko’p mehnat talab qiladigan tovarlarni
va turizm xizmatlarini import qilishini isbotlagan.
Hozirgi vaqtda turizmni valyuta boyligi sifatida talqin qilayotgan olimlar
monetaristlar guruhi bo’lib, ularning fikricha, turizm albatta, xalqaro biznes bo’lib,
iqtisodiy natijasi boshqa davlatdan valyuta olib kelganligi bilan o’lchanishi lozim.
Turizmning rivojlanishini o’rganishda empirik tadqiqotlar bilan qo’llab-
quvvatlanadigan tahlilning nazariy usuliga tayanish lozim. Xalqaro savdo va
xalqaro moliya nazariyalari juda samarali bo’lib, ular birgalikda jahon xo’jaligi
aloqalarining iqtisodiy nazariyasini tashkil etadi.
Iqtisodiy nazariyada turistik almashinuvda mamlakat mavqeini, turistik
xizmatlarning xalqaro taqsimotini va rivojlanish yo’nalishlarini tushuntirib
beruvchi nazariyalar mavjud bo’lib, ularga quyidagilar kiradi:
- mutlaq ustunlik nazariyasi;
- qiyosiy ustunlik nazariyasi;
- omillar nisbati nazariyasi;
- mahsulotning hayotiylik tsikli nazariyasi;
- mamlakatlarning o’xshashlik nazariyasi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
61
A. Smitning (1776 y) mutlaq ustunlik nazariyasi — ayrim mamlakatlarning
tabiiy resurslari va iqlimiga bog’liq bo’lgan tabiiy ustunligi tufayli turizmning bu
davlatlarda yuqori sur’atlar bilan rivojlanish imkoniyati yaratiladi, shuningdek,
texnologiyaning rivojlanishi va mehnat resurslarining malakaviy ustunligi asosida
vujudga kelgan eksportning monopollashuvi bilan mos keladi. 1776 yili A.Smit
«Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to’g’risidagi tadqiqot» kitobida
mamlakatning boyligi unda mavjud bo’lgan tovarlar va xizmatlariga asoslanadi,
deya ta’kidlagan. U shuningdek, agar mamlakatlar o’rtasidagi savdo cheklanmasa,
u holda har bir mamlakat o’zi mutlaq ustunlikka ega bo’lgan ishlab chiqarishga
ixtisoslasha boshlashini isbot qilib beradi. Bunga Italiyada - keramika mahsulotlari,
Frantsiyada - vino, Germaniyada - kimyo sanoati, Yaponiyada - elektronika,
axborot texnologiyalari, AQSHda - avtomobilsozlik va hokazo sohalardagi eksport
yutuqlarini misol qilib keltirish mumkin.
Mutlaq ustunlik nazariyasi xalqaro turizmda ham muhim rol o’ynaydi.
Haqiqatan ayrim mamlakatlar, nodir turistik resurslarga, kam uchraydigan tabiiy
joylarga ega. Masalan, AQSHda - Niagara sharsharasi, Nepalda -Jomolungma,
Misr ehromlari, Hindiston Toj Mahali, Gretsiyada Akropol, Italiyada Kolizey,
O’zbekistonda Samarqand, Buxoro, Urganch. Noyob tabiat yodgorliklari va inson
tomonidan yaratilgan San’at asarlari u yoki bu mamlakatning monopol holatini
belgilaydi hamda chet el turistlarida ularga kelish uchun qiziqish uyg’otadi.
Professor Karolin Kuperning fikriga ko’ra, «turizm - xalqaro darajada samarali
raqobat kurashi olib borish uchun zarur bo’lgan valyuta oqimini yaratishni vujudga
keltirishda qo’llanishi mumkin bo’lgan qudratli iqtisodiy quroldir»; Amerika
professori Jon Voker «turizm - bu fan, san’at va biznes, xursandchilik uchun
sayohat qilayotgan va ish yuzasidan kelgan kishilarni jalb qilish, joylashtirish va
ko’ngilni ochishdir», deb ta’rif beradi.
Turizm rivojlanishi 1950-1960 yillarda vujudga kelgan postmodernism, yani
modernizmdan
keyingi
nazariya
asosida
yangicha
talqin
etilmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
62
Postindustrializmni postindustrial jamiyat (sanatlashuvdan keying jamiyat)
tushunchasi bilan bog’lagan holda D. Bell aqliy faoliyat sohalari va kasbiy
ixtisoslashuv natijasida axborot sohasi turizm sohasi bilan bog’liq holda rivojlanib
boradi. Turizm sohasida ham innovatsiyalar joriy etilib, aqlli texnologiyalarni va
bilimlarni qo’llash orqali rivojlanish yuz beradi. Bu nazariyaga asosan turizm
sohasiga integratsion jarayonlar kirib kela boshlaydi. Dam olish, turistlarni
joylashtirish, ovqatlantirish, ko’ngil ochish va boshqa faoliyatlarning
standartlashtirilgan xizmatlarga o’tishi ro’y beradi. Bronlashtirishning hozirgi
zamon komputer tizimi-Computer Reservation System (CRS)ga asos solindi. Havo
transportida rezervlashtirish tizimilari, yani Amerikan Airlines va United Airlines
kompaniyalari yaratildi. Shuningdek, turizmda axborot-kommunikatsion
texnologiyalar, global distributer tizimi (Global Distribution Systemes (GDS) keng
joriy qilindi. Transmilliy kompaniyalar turizm sohasiga, avvalom bor
mehmonxona, ovqatlantirish, transport sohasiga kirib keldi. Turistik xizmatlar
iste’molchilari bozori ustunlik qila boshladi.
Postmodernism modelida hududiy yondoshuv ahamiyati kuchayadi. Bunga
sabab individual turistik ehtiyojlarni qondirish uchun taklif etilayotgan xizmatlar
turlari ko’p bo’lishi va ularning bir joyda mujassam bo’lishi muhim hisoblanadi.
Shuning uchun ma’lum turistik salohiyatga ega hududlarda komleks rivojlanish
yo’llarini topishga harakat qilinmoqda va turistik klasterlarni tashkil etishga kata
e’tibor qaratilmoqda.
Postmodernism
modelida
klasterli
yondoshuv
turizmning
barqaror
rivojlanishida muhim o’rin tutmoqda. Shuning uchun undan rivojlangan
mamlakatlarda turizm sohasining raqobatbardoshligini oshirishda turistik
klasterlardan muhim dastak sifatida samarali foydalammoqdalar. Klasterli
yondoshuvning asoschilaridan biri Garvard biznes maktabining professori Maykl
Porter bo’lib, u klasterlaga bir-biriga yaqin joylashgan, o’zaro bog’liq, muayyan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
63
tarmoqda faoliyat ko’rsatuvchi df biri ikkinchisini to’ldiruvchi korxonalar va
ularga aloqador tashkilotlar guruhi, deb ta’rif bergan (Портер М.Э. 2001, С.208).
Birqancha mamlakatlarda turistik klasterlarni tashkil etish jarayonida ikki hil
modellardan birini tanlashadi, ya’ni davlat tomonidan maqsadli tashkil etiladigan
yoki xususiy biznes sube’ktlari tomonidan mustaqil ravishda tashkil etiladigan
klasterlarni davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash va rag’batlantirish chora-
tadbirlari ko’riladi. Jumladan AQSh da klasterlar faoliyati davlat tomonidan
investitsiya jalb etish va ilmiy tadqiqotlar orqali ko’maklasadi. Asosan yirik
xususiy biznes muhim ahamiyatga ega tadbirkorlik shakli hisoblanadi.
Italiyada turizm klasterlar faoliyati davlat tomonidan monopolizmga qarshi
qonunchilikka rioya etilishi nuqtai nazaridan nazorat qilinadi va kichik biznes
sube’ktlarini qo’llab quvvatlash amalga oshiriladi. Finlandiyada klasterlarga davlat
tomonidan axborot ta’minitiga ko’mak beriladi.
METODOLOGIYA.
Ushbu ilmiy tadqiqot maqolasining maqsadi bo‘lib O’zbekistonda turizmning
rivojlanish tendensiyalari va uni qo‘llab-quvvatlash mexanizmini baholash
masalalarini tadqiq etish hisoblanadi. Ushbu maqsaddan kelib chiqib quyidagi
vazifalarni yechish amalga oshirilgan: O’zbekistonga kirib kelayotgan turistlarning
geografik tarkibini tahlil etish va ularni guruhlashtirish; kirib kelayotgan
turistlarning kelish maqsadlari bo‘yicha guruhlash va tizimlashtirish; mamlakatda
faoliyat yuritayotgan turistik tashkilotlar va ular ko‘rsatayotgan xizmatlarni
aniqlashtirish; turizmni xalqaro savdodagi o‘rnini aniqlashtirish va YaIMdagi
ulushini oshirish yo‘nalishlarini belgilash.
NATIJALAR.
Umuman, turizm samaradorligi turizmni tashkil etish, turistik xizmat ko‘rsatish
va turistik korxonalar tomonidan ishlab chiqarish-xizmat ko‘rsatish jarayonlaridan
olinadigan iqtisodiy natijani ifodalaydi. Turizm iqtisodiy samaradorligi umumiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
64
ijtimoiy mehnat samaradorligi tarkibiy elementlaridan biri hisoblanadi.
Turizm
tashkiloti faoliyati samaradorligi
uning o'z faoliyati natijalarining ularga sifatli
erishishga qaratilgan xarajatlarga nisbati sifatida aniqlanadi. Samaradorlik
belgilangan maqsadlarga erishish darajasini aks ettiradi, shuning uchun bozordagi
barcha turistik tashkilotlar samarani maksimal darajada oshirishga intiladi.
Tashkiliy
turizm biznesining samaradorligi - tashkiliy maqsadlarga kutilganidan
kamroq vaqt va (yoki) kamroq xarajatlar bilan erishish haqiqati. Tashkiliy
maqsadlar xodimlarning ishni optimal tashkil etishga bo'lgan ehtiyojlarini ro'yobga
chiqaradi, bu bizga tegishli sifatli xizmatlarni taqdim etish imkonini beradi.
Iqtisodiy
turizm biznesining samaradorligi “iqtisodiy samaradorlik” va
“iqtisodiy samara” tushunchalarining mazmunini aniqlashtirishni talab
qiladi.
Iqtisodiy ta'sir
- turizm biznesining mutlaq natijasi. Xuddi shu ta'sirni turli
yo'llar bilan, har xil xarajatlar bilan olish mumkin. Aksincha, bir xil xarajatlar turli
oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun natijalarni xarajatlar bilan
solishtirish kerak. Iqtisodiy samaradorlikni aniqlash uchun ta'sir va unga erishish
xarajatlarini taqqoslash asos bo'ladi. Demak, iqtisodiy samaradorlik nisbiy qiymat
bo’lib, u bir mutlaq qiymatning (ta’sirning) boshqasiga (xarajat) nisbati sifatida
hisoblanadi.
Ijtimoiy
turizm biznesining samaradorligi - belgilangan ijtimoiy
maqsadlarga kutilganidan kamroq vaqt va (yoki) kamroq moliyaviy xarajatlar bilan
erishish haqiqati. Ijtimoiy maqsadlar turistik tashkilot xodimlarining axborot,
bilim, ijodiy ish, o'zini namoyon qilish, muloqot va dam olishga bo'lgan
ehtiyojlarini amalga oshiradi (dabit.ru , 2022, aprel 8).
Ammo turizm sohasini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmining
samaradorligini baholash Davlat statistika qo‘mitasi tomonidan e’lon qilingan
statistik ma’lumotlarning ochiqligi va ko‘lamiga bog‘liq bo‘ladi. Shu boisdan
turizm sohasi, shu jumladan, ichki va tashqi turizm rivojlanishi darajasi va ularning
samaradorligini baholashda quyidagi qiyinchiliklar mavjud:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
65
-tashqi turizm sohasi rivojlanishi darajasi va uning samaradorligini baholash
uchun srasmiy statistik ma’lumotlar baxasining yetarli emasligi;
-ichki turizm rivojlanishi va uning iqtisodiy samaradorligini baholash uchun
rasmiy statistik bazaning mavjud emasligi.
Ushbu muammolar mavjudligiga qaramasdan, turizm rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlash mexanizmining, uning ini’kosi bo‘lgan turizm sohasi va turistik
firmalar faoliyati samaradorligini baholash metodikasi bo‘yicha turli ilmiy
qarashlar
mavjud.
Jumladan,
iqtisodchi
olim
Ye.I. Yuvanen turizm sohasi ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi ko‘rsatkichlari
sifatida quyidagi ko‘rsatkichlarni tavsiya qiladi:
- 1000 kishiga to‘g‘ri keladigan turistlar soni;
-jami joylashtirish o‘rinlarining sig‘imi birligiga to‘g‘ri keladigan turistlar
soni (kishi/joy);
-turistik xizmatlarning aholiga pullik xizmatlar umumiy hajmidagi ulushi
(%da);
-turistik xizmatlarning YaIMdagi yoki YaXM dagi ulushi (%da);
-bir joylashtirish korxonasi tomonidan xizmat ko‘rsatilgan turistlarning
o‘rtacha yillik soni (ming kishi);
-mehmonxona fondidan foydalanish koeffitsienti (umumiy hajmidagi ulushi,
hajmiga nisbatan foizda);
-mehnat unumdorligi (ming so‘m/kishi);
-turizm sohasi asosiy kapitaliga kiritilgan investitsiyalar hajmi (mln so‘m);
-turizm sohasida ish bilan bandlarning umumiy ish bilan band aholi sonidagi
ulushi (%) (Порошина О.В. 2016, №1, С.75-95).
Turizm rivojlanishi iqtisodiy samaradorligi mikrodarajada va makrodarajadagi
ko‘rsatkichlar orqali baholash mumkin. Turizm rivojlanishi iqtisodiy samaradorligi
ko‘rsatiladigan turistik xizmatlarnin miqdoriy hajmi va sifat darajasini
ifodalaydigan quyidagi ko‘rsatkichlar bilan ifodalandi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
66
-turistik oqimlar hajmi;
-turistik xarajatlar hajmi;
-moddiy-texnika bazasining holati va rivojlanishi;
-moliyaviy iqtisodiy faoliyat ko‘rsatkichlari;
-xalqaro turizm rivojlanishi ko‘rsatkichlari (www.kukiani.ru).
Mamlakat miqyosida turizmni rivojlantirish bo‘yicha davlat tomonidan
qo‘llab-quvvatlash mexanizmi samaradorligini bizningcha, quyidagi ko‘rsatkichlar
bilan ifodalash mumkin:
1)turizmning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushi, %;
2)turizm eksportining umumiy eksport hajmidagi ulushi, %;
3) turizm importining umumiy importdagi ulushi, %;
4) turizmdan olingan pul tushumlarining umumiy pulli xizmatlar hajmidagi ulushi,
%;
5)mamlakatga kirish turistik oqimi hajmi, mln kishi;
6) mamlakatdan chiqish turistik oqimi hajmi, mln kishi;
7)ichki turistik oqim hajmi, mln kishi;
8) turizm sohasidagi ish bilan bandlarningsoni (mln kishi) va umumiy ish bilan
bandlar sonidagi ulushi, %;
9)joylashtirish vositalarining umumiy soni, ming birlik;
10) joylashtirish vositalaridagi yotoq joylar (nomer) fondi, ming birlik;
11)mehmonxonalardagi yotoq joylar(nomer) fondi, ming birlik;
12)bir turistning o‘rtacha xarajati
Turizm tаlаbining invеstitsiyаgа tа‘siri, hаr qаnсhа invеstitsiyа lоyihаlаrining
tаyyоrlаnish bоsqiсhidа bоzоr vаzifаlаrining iсhkаrisidа о‘rgаnilgаn bо‘lsа hаm
kо‘pinсhа rаtsiоnаl bо‘lmаgаn оmillаrgа bоg‘liq bо‘lgаni uсhun о‘lсhаnish vа
bаhоlаntirilishi hаm qiyindir. Iсhki vа tаshqi turizm tаlаbi fаqаt dаrоmаd kаbi
iqtisоdiy оmillаrning rоl о‘ynаgаni bir sоhа bо‘lmаsdаn mоdа, kо‘rgаzmа,
istе‘mоl hаvоsi, snоbizm, ijtimоiy-psiхоlоgik оmillаr kаbi bir nесhtа оmil hаm
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
67
turizm tаlаbining tа‘sirсhisidir. Turizm bоzоrini yахshi о‘rgаnish, хаvаs
аnkеtаlаrini qо‘llаsh, dаvоmli bоzоr nаzоrаti qilish shаrtdir. Fаqаt, turizm
sеktоridаgi lоyihаlаrning хесh bir vаqt hаr qаysi bir sеktоr lоyihаsi kаbi оddiy bir
shаkldа buyurilib qо‘lgа оlinmаsligini bilish kеrаkdir. Shu sаbаbli hаm sеktоrlаr
оrаsi аltеrnаtiv invеstitsiyа lоyihаsi muhоkаmаsini qilish judа qiyindir. Iсhki vа
tаshqi turizm sоhаsi turistlаrni оmmаviy jаlb qilish vа tаrmоqni sаmаrаli
rivоjlаntirish bо’yiсhа vаzifаlаrni hаl qilish kо’pinсhа ungа yо’nаltirilаyоtgаn
invеstitsiyаlаrni rаg’bаtlаntirishgа bоg’liq.
ХULОSА
qilib aytganda bugungi kundа mаmlаkаtimiz hududidа turizm
sоhаsining invistitsiоn sаlоhiyаtini оshirish sаmаrаdоrligigа еrishish uсhun
хizmаtlаr sоhаsining rivоjlаnishigа hаm kаttа е‘tibоr qаrаtilmоqdа. Hоzirgi vаqtdа
хizmаtlаr sоhаsining rivоjlаnishi mоddiy ishlаb сhiqаrish о‘sishidаn ilgаrilаb
kеtmоqdа. 2021 yil yаnvаr-dеkаbr оylаridа yаlpi iсhki mаhsulоt (YаIM) tаrkibidа
хizmаtlаrning ulushi 39,6 fоizni tаshkil еtdi. 2021 yil yаnvаr-dеkаbr оylаridа
хizmаtlаr ishlаb сhiqаrish hаjmi 272109,1 mlrd.sо'mni tаshkil еtdi vа 9,5 fоizgа
оshdi (stat.uz), hozirgi vaqtda rivojlangan mamlakatlarda turizm sohasini
rivojlantirishda postfomordizm modelidan keng foydalanilmoqda.
Turizmni rivojlanishini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmining
samaradorligini baholash muhim ahamiyatga ega. Ushbu mexanizmning
samaradorligi mamlakat miqyosida turizm kompleksining va alohida olingan
turistik firma va tashkilot faoliyati samaradorligi ko‘rsatkichlari orqali baholanadi.
о`rnidа аytish mumkinki turistik fаоliyаtini invеstitsiyаlаsh jаrаyоnidа
quydаgilаrni аmаlgа оshirish zаrur:
-
milliy, mintаqаviy, mаhаlliy vа firmа dаsturlаri vа rеjаlаridа nаzаrdа
tutilgаn tаdbirlаrni аmаlgа оshirishgа invеstitsiyаlаrni yо’nаltirish;
-
хоrijiy vаlyutаdаgi rеjаlаrni аmаlgа оshirishgа kеtаdigаn хаrаjаtlаrni
ilоji bоriсhа kаmаytirishni nаzаrdа tutish;
-
iсhki, hаmkоrlikdаgi vа хоrijiy invеstitsiyаlаrning mаnbаlаrini tоpish vа
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
68
hоkаzо.
Аdаbiyоtlаr
Mirziyоyеv Sh.M.(2016 yil 7 dekabr) Qоnun ustuvоrligi vа insоn mаnfааtlаrini
tа’minlаsh — yurt tаrаqqiyоti vа хаlq fаrоvоnligining garоvi. T.:-“O’zbekiston”
NMIU, 2017, 20 bet.
Boltaboyev M.R., Tuxliyev I.S., Safarov B.SH., Abduxamidov S.A. (2018)
Turizm: nаzаriyа vа аmаliyоt.-T.: “Bаrkаmоl fаyz mеdiа” nаshriyоti.
Stat.uz Iqtisodiy faoliyat turlari kesimida yalpi ichki mahsulot hajmi.
https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/national-accounts-2
Dabit.ru (2022, aprel 08) Turizm va mehmondo'stlik korxonalari faoliyatining
sifati va samaradorligini oshirish usullari. Turistik korxonaning iqtisodiy
samaradorligi. https://dabit.ru/uz/chinese/metody-povysheniya-kachestva-i-
effektivnosti-funkcionirovaniya.html
Порошина О.В. (2016, №1, С.75-95) Оценка эффективности развития
сферы туризма на основе целеориентированного подхода// Проблемы
развития территории.
Портер М.Э. (2001, С.208) Конкуренция.-М.: Издательский дом
“Вильямс”.
Власкин Г.А., Ленчук Е.Б. Кластерный подход в стратегии
инновационного развития зарубежных стран //http /institutions
com/strategies/1928 (дата обращения 12.06. 2015)
Ташмурадов Т. (1993, с.84) Международный туризм: справочник
менеджера (учебное пособие). Ташкент, ТашГЭУ.
www.kukiani.ru. Показатели развития туризма.
http://www.kukiani.ru/index.php?page=content&subpage=s&r=7&p=18&s=6
3
www.lех.uz
