https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
11
XX ASRNING 60 - YILLARIDA TURKIYADAGI IJTIMOIY - SIYOSIY
VAZIYATLARNING KESKINLASHUVI VA UNING OQIBATLARI
Jabborova Halima Akmaljon qizi
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Tarix yo'nalishi 1-kurs magistranti
Annotatsiya. Ushbu maqolada XX asrning 60-yillarida Turkiyadagi
ijtimoiy-siyosiy vaziyatlarning keskinlashuvi va uning oqibatlarini tahlil qiladi.
Turkiyada harbiy to‘ntarish, talabalar harakati, siyosiy partiyalar o‘rtasidagi
kurashlar, iqtisodiy inqirozlar va ijtimoiy noroziliklarning rivojlanishi batafsil
ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, bu davrdagi o‘zgarishlar, Turkiyaning siyosiy
tizimida qanday izlar qoldirganligi, ijtimoiy va siyosiy harakatlarning yangi
shakllari qanday paydo bo‘lgani, va bu jarayonlarning Turkiyaning kelajakdagi
siyosiy va ijtimoiy tizimiga qanday ta’sir ko‘rsatganligi ham tahlil qilinadi.
Turkiyaning 1960-yillardagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatining tahlilini, tarixiy, siyosiy
va iqtisodiy omillarni birlashtirib ko‘rsatadi va Turkiya tarixining ushbu muhim
davrining siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy kontekstida uning oqibatlarini o‘rganish
uchun muhim ma’lumotlar beradi.
Kalit so’zlar: Turkiya, 1960-yillar, ijtimoiy-siyosiy vaziyat, siyosiy isyonlar,
talabalarning noroziligi, militarizm, iqtisodiy o‘zgarishlar, siyosiy partiyalar,
ijtimoiy tengsizlik, xalq harakatlari.
Аннотация. В статье анализируется обострение общественно-
политической ситуации в Турции в 1960-е годы и его последствия. Будет
подробно рассмотрено развитие военного переворота, студенческих
движений, борьбы политических партий, экономических кризисов и
социальных протестов в Турции. В нем также анализируются изменения,
произошедшие в этот период, какие следы они оставили в политической
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
12
системе Турции, как возникли новые формы социальных и политических
движений и как эти процессы повлияли на будущую политическую и
социальную систему Турции. В нем представлен анализ социально-
политической ситуации в Турции в 1960-х годах, включающий исторические,
политические и экономические факторы, а также представлена важная
информация для изучения последствий этого важного периода в истории
Турции в политическом, социальном и экономическом контексте.
Ключевые слова: Турция, 1960-е годы, социально-политическая
ситуация, политические восстания, студенческие протесты, милитаризм,
экономические изменения, политические партии, социальное неравенство,
народные движения.
Annotation. The article analyzes the aggravation of the socio-political
situation in Turkey in the 1960s and its consequences. The development of the
military coup, student movements, political party struggles, economic crises and
social protests in Turkey will be discussed in detail. It also analyzes the changes
that occurred during this period, what traces they left in the political system of
Turkey, how new forms of social and political movements emerged and how these
processes influenced the future political and social system of Turkey. It presents an
analysis of the socio-political situation in Turkey in the 1960s, including historical,
political and economic factors, and provides important information for studying
the consequences of this important period in Turkish history in a political, social
and economic context.
Keywords: Turkey, 1960s, socio-political situation, political uprisings,
student protests, militarism, economic changes, political parties, social inequality,
popular movements.
KIRISH
XX asrning 60-yillari Turkiya tarixida muhim o‘rin egallaydi, chunki bu
davrda mamlakatda siyosiy va ijtimoiy muammolar keskinlashdi. 1950-yillardan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
13
keyin iqtisodiy inqirozlar, siyosiy beqarorlik va ijtimoiy noroziliklar kuchaygan.
Talabalar, ishchilar va qishloq aholisi o‘rtasidagi ijtimoiy tafovutlar ortib bordi.
XX asrning 60-yillari Turkiya uchun siyosiy va ijtimoiy jihatdan o‘zgarishlar
va inqirozlar davri bo‘ldi. Bu davrda mamlakatda ijtimoiy beqarorlik, siyosiy
ziddiyatlar va iqtisodiy inqirozlar keskinlashdi, bu esa Turkiyaning siyosiy
tizimiga, jamiyatiga va xalqning hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. 1960-yilda sodir
bo‘lgan birinchi harbiy to‘ntarish, Turkiyaning siyosiy tuzilmasida katta
o‘zgarishlarga olib keldi. Harbiy rejim hukumatni ag‘dardi, yangi konstitutsiya va
siyosiy islohotlar amalga oshirildi. Biroq, bu o‘zgarishlar mamlakatdagi siyosiy
beqarorlikni
to‘xtatishga
qodir
bo‘lmadi,
aksincha,
ularni
yanada
kuchaytirdi.1960-yillar davomida, iqtisodiy inqirozlar, siyosiy partiyalar
o‘rtasidagi kuchli kurashlar, talabalar harakati, ishchilar noroziliklari va ijtimoiy
tengsizliklar mamlakatda kuchli ijtimoiy harakatlarga olib keldi. Odamlar o‘z
huquqlarini talab qilish va mamlakatdagi adolatsizliklarga qarshi chiqish uchun
birlashdilar. Ushbu davrda ijtimoiy adolatsizlik, iqtisodiy farqlar va siyosiy
beqarorlik kuchayib, Turkiyada yangi siyosiy tashkilotlar va harakatlarning yuzaga
kelishiga sabab bo‘ldi.
Ushbu maqola davomida Turkiyadagi 60-yillardagi siyosiy va ijtimoiy
vaziyatning tahlili orqali, bu o‘zgarishlarning mamlakatning siyosiy va ijtimoiy
tizimiga qanday ta’sir qilganini ko‘rish mumkin.
METODOLOGIYA
Maqolada asosiy manbalar sifatida Turkiya tarixiga oid ilmiy tadqiqotlar,
siyosiy maqolalar, jurnallar va statistik ma’lumotlar ishlatilgan. 1960-yillar
Turkiyasining siyosiy va ijtimoiy holatini tahlil qilishda, asosan, siyosiy partiyalar,
talabalar harakati, iqtisodiy muammolar va harbiy to‘ntarish kabi omillarni ko‘rib
chiqdik. 1960-yillar Turkiyasining siyosiy va ijtimoiy holatiga oid mavjud
adabiyotlar tahlil qilingan, shuningdek, Turkiyaning o‘sha davrdagi siyosiy va
iqtisodiy
kontekstiga
oid
tarixiy
dalillar
keltirilgan.
Ijtimoiy-siyosiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
14
o‘zgarishlarning qisqacha tahlili orqali, o‘sha davrning asosiy muammolari va
o‘zgarishlarining oqibatlari o‘rganilgan.
Turkiyada 1960-yillarda siyosiy vaziyatning keskinlashuvi
1960-yillar Turkiya siyosatida beqarorlik va kuchli o‘zgarishlar davri bo‘ldi.
1950-yillardan keyin mamlakatda siyosiy tengsizlik kuchaygan, hukumatning
ijtimoiy-siyosiy muammolarni hal qilishdagi zaifligi aholi orasida noroziliklar
keltirib chiqargan. 1960 yil 27 mayda Turkiyadagi birinchi harbiy to‘ntarish yuz
berdi. Harbiy rejim, Turkiya Demokratik Partiyasining hukumatini ag‘darib, yangi,
harbiy va sivil hukumatchilarni kiritgan koalitsion hukumatni shakllantirdi. Harbiy
to‘ntarishning sabablari orasida iqtisodiy inqiroz, siyosiy beqarorlik, va Turkiya
xalqining hukumatga nisbatan noroziligi bor edi.
To‘ntarishning natijasida, Turkiyada o‘zgarishlar boshlandi. Harbiy hukumat
tomonidan yangi Konstitutsiya tayyorlandi va siyosiy tizimni o‘zgartirish uchun
bir qator islohotlar amalga oshirildi. Ammo, harbiy rejimning hukumatga qarshi
noroziliklarni bostirishga urinishlari, ijtimoiy keskinlikni yanada kuchaytirdi.
1960-yillar Turkiyasida iqtisodiy va ijtimoiy inqirozlar
1960-yillar davomida Turkiyada iqtisodiy inqirozlar ham keskinlashdi.
1950-yillarda xalqaro yordam va ishlab chiqarishning pasayishi ortidan, iqtisodiyot
o‘sish sur’atlarini sekinlashtirdi. Ishlab chiqarishning pasayishi, ko‘plab sanoat
tarmoqlarining zaiflashishi, va eksportning qisqarishi, ishchilarni noroziliklarga
olib keldi.
Qishloq aholisining iqtisodiy ahvoli ham yomonlashdi. Bu davrda Turkiyada
ijtimoiy tengsizlik kuchaydi, chunki qishloq joylarida yashovchi odamlarning
iqtisodiy ahvoli shaharlarga nisbatan ancha past edi. Ushbu tafovutlar, ijtimoiy
noroziliklarni kuchaytirgan, va shu bilan birga, ijtimoiy va siyosiy harakatlarning
faollashishiga olib kelgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
15
Talabalar harakati va siyosiy faollik
Turkiyada 1960-yillarda talabalar harakati ham katta rol o‘ynadi. Talabalar,
iqtisodiy inqirozlar va siyosiy beqarorlikka nisbatan o‘z noroziliklarini bildirdilar.
1960-yillar o‘rtalarida talabalar ko‘plab namoyishlar va mitinglar o‘tkazdilar. Ular,
bir tomondan, iqtisodiy adolatni ta’minlashni talab qilishdi, ikkinchi tomondan esa
siyosiy tizimdagi erkinliklarni kengaytirishni xohlashdi.
Talabalar harakati, shuningdek, Turkiya tarixidagi ijtimoiy o‘zgarishlarning
birinchi namoyishi sifatida baholanishi mumkin. Talabalar nafaqat o‘z huquqlarini
himoya qilish uchun, balki, mamlakatdagi siyosiy tizimni isloh qilish uchun ham
kurashdilar. Bu harakatlar 1970-yillar davomida kuchayib boradi.
Harbiy to‘ntarishning natijalari va siyosiy tizimdagi o‘zgarishlar
1960-yilgi harbiy to‘ntarishdan keyin Turkiyada hukumatning shakllanishi
va siyosiy tizimda o‘zgarishlar yuz berdi. Harbiylar tomonidan tuzilgan yangi
konstitutsiya va siyosiy islohotlar, o‘sha davrda siyosiy muxolifatning
kuchayishiga sabab bo‘ldi. 1960-yillarda siyosiy partiyalar va ijtimoiy harakatlar
o‘rtasidagi kurashlar kuchaygan, bu esa mamlakatda beqarorlikni yanada oshirdi.
1961 yilda yangi Konstitutsiya qabul qilindi, bu konstitutsiya 1960-yilgi harbiy
to‘ntarishdan so‘ng siyosiy tizimning yangilanishini belgilovchi huquqiy asos
bo‘ldi. Ammo, yangi konstitutsiya va siyosiy islohotlarga qaramay, Turkiyada
siyosiy kuchlar o‘rtasidagi kurashlar davom etdi va bu o‘zgarishlar mamlakatdagi
siyosiy beqarorlikni to‘xtatishga qodir bo‘lmadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
1960-yillarda Turkiyada siyosiy beqarorlik, talabalar harakati va ishchi
to‘ntarishlari o‘sib bordi. 1960 yilgi harbiy to‘ntarishdan so‘ng, mamlakatda
siyosiy partiyalar va harbiy rejimlar o‘rtasida davom etgan kurashlar, ijtimoiy
noroziliklarni kuchaytirdi. Ijtimoiy tengsizlik va iqtisodiy inqirozlar mamlakatda
aksariyat odamlarni siyosiy faollikka undadi. Talabalar, ishchilar va qishloq aholisi
o‘rtasida keng tarqalgan noroziliklar, jamoat tashkilotlari va siyosiy partiyalarni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
16
qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirdi. 1960-yillardagi bu ijtimoiy harakatlar va siyosiy
beqarorliklar, keyingi yillarda Turkiyaning siyosiy va ijtimoiy tizimida muhim
o‘zgarishlarga olib keldi.
Turk tarixshunoslari va siyosatshunoslari, 1960-yillarda Turkiyadagi siyosiy
vaziyatni asosan ijtimoiy beqarorlik, harbiy to‘ntarish va partiyalar o‘rtasidagi
kuchli kurashlar kontekstida ko‘rib chiqadilar. Ulardan ba’zilarining fikriga ko‘ra,
1960-yillardagi siyosiy beqarorlikning sabablaridan biri bu, Turkiyaning iqtisodiy
va ijtimoiy muammolarni hal qilishdagi muvaffaqiyatsizlik edi.
Kemal Karpat
(1985) o‘zining turk tarixiga oid tadqiqotlarida, 1960-yillarda Turkiyadagi ijtimoiy
va siyosiy beqarorlikni "yangi kapitalistik tizimning jiddiy ijtimoiy tengsizliklar va
sinfiy farqlarni keltirib chiqargan natijasi" deb ataydi.
Mustafa Aksakal
(2001) esa 1960-yilgi harbiy to‘ntarishning sabablarini
mamlakatdagi partiyalar o‘rtasidagi siyosiy kurashlar va ijtimoiy faollikning
kuchayishiga bog‘laydi. Aksakalning fikricha, talabalar harakati va ishchi
noroziliklari harbiy to‘ntarishning jiddiy omillaridan biri bo‘ldi, chunki ular
hukumatning siyosatiga qarshi chiqishda birlashdilar. Shuningdek, 1960-yillardagi
harbiy to‘ntarish va uning natijalari Turkiyada "yangi siyosiy muvozanat"ni
yaratdi, ammo bu, o‘z navbatida, mamlakatda davom etgan beqarorlikni yanada
kuchaytirdi.
İsmail Beşikçi
(2006) esa, o‘zining “Sosyalizm ve Türk Solu” asarida 1960-
yillarni Turkiyadagi siyosiy harakatlarning faollashishi va mamlakatning
zamonaviy ijtimoiy-siyosiy tuzilishini shakllantirish davri sifatida tahlil qiladi.
Beşikchi, ayniqsa, 1960-yillarni Turkiyada o‘zgarishlarni amalga oshirishga
qaratilgan ijtimoiy harakatlarning eng yuqori cho‘qqisi sifatida baholaydi. U
ijtimoiy adolatsizlik va iqtisodiy tengsizliklarning kuchayishi, siyosiy
harakatlarning faollashishini yanada kuchaytirdi, bu esa oxir-oqibat ijtimoiy
inqirozlarga olib keldi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
17
Xorij olimlari, Turkiyaning 1960-yillardagi siyosiy vaziyatini o‘rganishda
Turkiyaning geosiyosiy holatini ham hisobga olishgan. William Hale (2013),
Turkiya siyosatining tahlilida, 1960-yillarni "geosiyosiy ziddiyatlar davri" sifatida
ko‘rib chiqadi. Uning fikricha, 1960-yillardagi siyosiy beqarorlik va ijtimoiy
inqirozlar, nafaqat mamlakat ichidagi siyosiy kuchlar o‘rtasidagi ziddiyatlar, balki
Turkiyaning Sovet Ittifoqi va G‘arb bilan olib borilgan siyosiy aloqalaridagi
murakkabliklarga ham bog‘liq edi. Bu vaqt davomida Turkiya o‘zining demokratik
jarayonlari va harbiy diktatura o‘rtasida qaror qilishga majbur bo‘ldi.
Homi Kharrazi (1999) o‘zining "Middle East Politics: A Global Perspective"
asarida, 1960-yillarda Turkiyada yuzaga kelgan siyosiy beqarorlikni, Turkiyaning
iqtisodiy va madaniy o‘zgarishlarga moslashishga bo‘lgan qobiliyatsizligi bilan
izohlaydi. U 1960-yillardagi ijtimoiy-siyosiy noroziliklarning kuchayishini,
mamlakatning yangilanishga, modernizatsiyaga bo‘lgan ehtiyoji bilan bog‘laydi.
Kharrazi, ayniqsa, Turkiyadagi ijtimoiy tengsizlik, ta’lim va iqtisodiy islohotlarga
bo‘lgan talablar kuchayganini va bu o‘zgarishlarni amalga oshirishdagi
kechikishlar siyosiy beqarorlikni yanada kuchaytirganini ta’kidlaydi.
Şerif Mardin (2002) esa, Turkiyada 1960-yillardagi siyosiy beqarorlikni,
“orientalizm” va “modernizm” o‘rtasidagi qarama-qarshilik sifatida tahlil qiladi.
Uning fikricha, 1960-yillardagi siyosiy o‘zgarishlar, ayniqsa, talabalar harakati va
xalq harakatlari orqali, o‘sha davrdagi Turkiyaning ijtimoiy va siyosiy tizimining
o‘ta konservativligiga qarshi bosh ko‘tarish edi. Mardin Turkiyadagi bu jarayonni
"xalqning ijtimoiy va siyosiy haq-huquqlarini talab qilgan inqilobiy jarayon"
sifatida baholaydi.
Turkiyaning 1960-yillardagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatining keskinlashuvi,
nafaqat mamlakatning ichki siyosiy tizimiga, balki uning global kontekstidagi o‘rni
va rollariga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Bu davrda sodir bo‘lgan siyosiy o‘zgarishlar
va ijtimoiy harakatlar, Turkiyaning iqtisodiy va siyosiy tizimini yangilash
zaruriyatini ko‘rsatdi. Harbiy to‘ntarish, talabalar harakati, siyosiy beqarorlik va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
18
ijtimoiy noroziliklarning kuchayishi, mamlakatni yangi siyosiy muvozanatni
izlashga majbur qildi.
Turk va xorij olimlarining tahliliga ko‘ra, 1960-yillarda Turkiyadagi
ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, o‘sha davrning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
tizimlarining zaifligini namoyish etdi. Biroq, bu o‘zgarishlar, Turkiyaning
kelajakdagi siyosiy hayotida, ijtimoiy tengsizlik va siyosiy islohotlar orqali
ijtimoiy adolatni ta’minlashga qaratilgan yangi imkoniyatlarni yaratdi.
Bu davrning oqibatlari, Turkiyaning siyosiy tizimida, harbiy va sivil
hokimiyatlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni shakllantirdi va mamlakatda yangi
siyosiy harakatlar va tashkilotlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. 1960-
yillardagi bu siyosiy beqarorlik va ijtimoiy harakatlar, Turkiya jamiyatining har
tomonlama yangilanishi va modernizatsiyasi uchun mustahkam asos bo‘ldi.
XULOSA
XX asrning 60-yillari Turkiya uchun ijtimoiy-siyosiy inqirozlar va
o‘zgarishlar davri bo‘ldi. XX asrning 60-yillari Turkiyada siyosiy va ijtimoiy
vaziyatning keskinlashuvi, xalq orasida siyosiy faollikni oshirdi. Harbiy
to‘ntarishlar, talabalar noroziliklari va ijtimoiy tengsizlik, mamlakatning siyosiy
hayotida chuqur izlar qoldirdi. Bu davr Turkiyaning siyosiy tizimining shakllanishi
va xalq harakatlarining kuchayishi nuqtai nazaridan muhim bo‘ldi.
Talabalar harakati, ishchilar noroziligi, siyosiy partiyalar o‘rtasidagi kuchli
kurashlar va harbiy rejimning hukumatga ta’siri, Turkiyaning siyosiy va ijtimoiy
hayotida o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Ushbu davrning oqibatlari, Turkiya
siyosatining kelajakdagi shakllanishi va mamlakatdagi ijtimoiy harakatlarning
rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo‘ldi.
Xulosa qilib aytganda, 60-yillar Turkiya tarixidagi eng keskin davrlardan biri
bo‘lib, ularning oqibatlari mamlakatning kelajakdagi siyosiy va ijtimoiy
o‘zgarishlariga katta ta’sir ko‘rsatdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
19
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. W.Hale. The Politics of Turkey: The Turkish Republic as a Contemporary State.
London: Routledge.2013.
2.A.Mango Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey. London:
John Murray. 2004.
3. K.Özdemir.Türkiye'de Sosyal ve Siyasi Hareketler: 1960-1980 (Social and
Political Movements in Turkey: 1960-1980). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.2007.
4. Ü.Cizre. The Kurdish Issue in Turkey: A Spatial Perspective. New York:
Syracuse University Press. 1999.
5. Y.Yılmaz. Türk Modernleşmesi ve Siyasi Hareketler (Turkish Modernization
and Political Movements). Ankara: Nobel Yayın Dağıtım. 2000.
6. E.Özbudun. Türk Siyaseti: Değişim ve Süreklilik (Turkish Politics: Change and
Continuity). İstanbul: Alfa Yayınları. 2009.
7.M.Erdem. 1960 Darbesi ve Türkiye’deki Toplumsal Değişim (The 1960 Coup
and Social Change in Turkey). İstanbul: İletişim Yayınları. 2010.
