https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
3
TURKIYADA MILLIY OZCHILIKLAR MUAMMOSI: YEVROPA
ITTIFOQI BILAN INTEGRATSIYA DOIRASIDA BAHOLAR
Chorshamova Gullola Azimboy qizi
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Tarix yo‘nalishi 1-kurs magistrant
Annotatsiya. Mazkur maqolada ozchilik tushunchasi va uning xalqaro
huquqiy doiradagi tartibga solinishi, uning Turkiya Respublikasiga ta’siri tahlil
etilgan. Shuningdek, ozchilik masalasi so‘nggi asrlarda xalqaro siyosat va
huquqning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uning huquqiy, tarixiy, siyosiy,
ijtimoiy hamda iqtisodiy jihatlari keng o‘rganilgan. Ayniqsa, XIX asr oxiri va XX
asr boshlarida Usmonli imperiyasidagi milliy va diniy guruhlarning mavqei,
“Millat tizimi” hamda millatchilik harakatlari bilan bog‘liq jarayonlar muhim
ahamiyat kasb etgan. Maqolada ozchilik tushunchasining sotsiologik va huquqiy
yondashuvlari, Turkiyadagi amaldagi qonunchilik hamda xalqaro me’yorlarga
muvofiqligi o‘rganilib, mavjud tendensiyalar tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar: siyosat, jamiyat, taraqqiyot, madaniyat, mafkura, xalqaro
huquq, xalqaro shartnoma, din, an’ana, birdamlik.
ПРОБЛЕМА МЕНЬШИНСТВ В ТУРЦИИ: ОЦЕНКА В КОНТЕКСТЕ
ИНТЕГРАЦИИ С ЕВРОПЕЙСКИМ СОЮЗОМ
Аннотация: В данной статье анализируются понятие меньшинств и
его регулирование в международном правовом пространстве, а также его
влияние на Турецкую Республику. Кроме того, рассматривается вопрос о
меньшинствах как одном из ключевых направлений международной
политики и права в последние века, включая его правовые, исторические,
политические, социальные и экономические аспекты. Особое внимание
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
4
уделяется положению национальных и религиозных групп в Османской
империи в конце XIX – начале XX века, системе «миллет» и процессам,
связанным с националистическими движениями. В статье исследуются
социологические и правовые подходы к понятию меньшинств, действующее
законодательство Турции и его соответствие международным нормам, а
также анализируются существующие тенденции.
Ключевые слова: политика, общество, развитие, культура, идеология,
международное право, международный договор, религия, традиция,
солидарность.
THE ISSUE OF MINORITIES IN TURKEY: ASSESSMENTS WITHIN
THE FRAMEWORK OF INTEGRATION WITH THE EUROPEAN
UNION
Annotation: This article analyzes the concept of minorities and its
regulation within the framework of international law, as well as its impact on the
Republic of Turkey. Additionally, the issue of minorities has been one of the key
aspects of international politics and law in recent centuries, with its legal,
historical, political, social, and economic dimensions being extensively studied. In
particular, the position of national and religious groups in the late 19
th
and early
20
th
centuries within the Ottoman Empire, the “Millet System”, and nationalist
movements have played a significant role. The article examines both sociological
and legal approaches to the concept of minorities, the current legislation in Turkey,
and its compliance with international norms, while also analyzing existing trends.
Keywords: politics, society, development, culture, ideology, international
law, international treaty, religion, tradition, solidarity.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
5
KIRISH
Ozchilik tushunchasi va ozchiliklar muammosi, ayniqsa, so‘nggi asr
davomida jahon siyosati va shu bilan birga xalqaro huquqning dolzarb
mavzularidan biri bo‘lib kelgan. Shubhasiz, ozchiliklar masalasining huquqiy
tizimga ta’siridan tashqari juda muhim tarixiy, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy
va mafkuraviy jihatlari mavjud [1]. Boshqa tomondan, nazariy jihatdan kelishilgan
yagona ozchilik tushunchasi mavjud emas. Shu sababli, xalqaro huquqda hamma
tomonidan qabul qilingan ozchilik ta’rifi va unga asoslangan huquqlar haqida
gapirish qiyin.
Ozchiliklar masalasi so‘nggi ikki asr davomida turk tarixiga katta ta’sir
ko‘rsatgan mavzulardan biridir. Bugungi kunda ba’zi shaxslar tomonidan Turkiya
mozaik jamiyat ekanligi va u 47 xil etnik guruhdan iborat ekani haqida da’volar
ilgari surilayotgan bir paytda, ozchiliklar masalasi Turkiya Respublikasining
Yevropa Ittifoqiga to‘liq a’zo bo‘lish bo‘yicha muzokaralar boshlanishi bilan kun
tartibining eng muhim mavzusiga aylanishi ehtimoli yuqori. Shu sababli, xalqaro
shartnomalarda ozchilik va ozchilik huquqlari qanday tartibga solingani hamda bu
tushuncha Turkiya Respublikasi uchun qanday ahamiyat kasb etishini bilish
muhimdir.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotda ozchilik tushunchasi va ozchiliklar masalasining huquqiy,
tarixiy va siyosiy jihatlarini o‘rganish maqsad qilingan. Tadqiqot metodologiyasi
sifatida huquqiy tahlil, tarixiy-huquqiy yondashuv va taqqoslash usullari
qo‘llanildi. Birinchidan, huquqiy tahlil usuli asosida xalqaro huquqda ozchilik
tushunchasining shakllanishi va rivojlanishi o‘rganildi. Ushbu tahlil davomida
Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa Ittifoqi va boshqa xalqaro
tashkilotlarning ozchilik huquqlariga oid normativ hujjatlari tahlil qilindi.
Ikkinchidan, tarixiy-huquqiy yondashuv asosida Usmonli imperiyasi va Turkiya
Respublikasida ozchiliklarga nisbatan yuritilgan siyosat, shuningdek, bu boradagi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
6
asosiy xalqaro shartnomalar, xususan, Lozan shartnomasi kabi hujjatlar o‘rganildi.
Bu yondashuv ozchilik huquqlarining rivojlanish dinamikasini tushunish imkonini
beradi.
Tadqiqot doirasida ozchilik tushunchasi va huquqlarining turli talqinlari
o‘rganilib, Turkiya Respublikasining Yevropa Ittifoqiga a’zolik jarayonidagi
asosiy muammolar va xalqaro huquqiy majburiyatlar aniqlab berildi. Natijalarning
aniqligi va ishonchliligini ta’minlash uchun xalqaro huquqiy hujjatlar, tarixiy
manbalar hamda ilmiy adabiyotlar keng tahlil qilindi. Umuman olganda, tadqiqot
metodologiyasi orqali ozchilik tushunchasining nazariy va amaliy jihatlari
kompleks ravishda o‘rganilib, Turkiya Respublikasining ozchiliklarga oid siyosati
xalqaro huquq doirasida baholandi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Yangi davrning boshida Usmonli davlati 4 million km² maydonga va 25
million aholiga ega bo‘lgan imperiya holiga kelgan. Hudud jihatidan dunyoning
eng yirik imperiyasi bo‘lgan Usmonli davlati o‘z tarkibiga Anadolu, Trakiya,
Bolgariya, Serbiya, Ruminiya (Eflak-Bo‘g‘don), Albaniya, Chernogoriya,
Gretsiya, Kavkaz, Iroq, Suriya, Falastin, Hijoz, Misr, Tripoli (Trablusgarp), Tunis,
Jazoir hamda O‘rta yer dengizining sharqiy qismida joylashgan Krit va Kipr
orollarini, shuningdek, deyarli butun Egey dengizi orollarini qamrab olgan.
Imperiyani turklar kengaytirib, uni himoya qilganlar. Turklarning boshqaruvini
qabul qilgan yunonlar, lotinlar, slavyanlar, cherkaslar, gruzinlar va armanlar,
shuningdek, semit xalqlaridan bo‘lgan arab va yahudiylar imperiyada yashagan.
Shunday qilib, Usmonli imperiyasida diniy va madaniy birlik ta’minlanmagan.
Ushbu millatlar “Millat tizimi” deb nomlangan tizimga bo‘ysundirilgan. XIX asrda
Fransuz inqilobining ta’siri bilan diniy ozchiliklar masalasi o‘z ahamiyatini
yo‘qotgan bo‘lsa, milliy ozchiliklar muammosi esa muhim ahamiyat kasb eta
boshladi. Asosan Yevropaga ta’sir qilgan millatchilik harakatlari Usmonli
jamiyatida ham aks sado bera boshladi va diniy hamda mazhabiy jihatdan bir-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
7
biridan farq qiladigan Usmonli jamiyatlari etnik va madaniy farqlarga urg‘u berib,
diniy huquqlar o‘rniga siyosiy huquqlar talab qila boshladilar.
Ozchilik tushunchasining aniq ta’rifi berilmagan bo‘lsa-da, bu tushuncha
vaqt o‘tishi bilan yangi xususiyatlar qo‘shilishi natijasida tez kengayib, bugungi
holatini olgan. Ozchilik deb ataladigan guruhlarning subyektiv pozitsiyalari va turli
yondashuvlari mazkur tushunchani yanada bahsli holga keltirgan. Bugungi kunda
ozchilik tushunchasi xalqaro munosabatlar va siyosatshunoslik sohasida katta
qiziqish uyg‘otmoqda. Zamonaviy jamiyat tuzilishi va munosabatlari doirasida
ozchilik tushunchasi yanada murakkablashmoqda. Jamiyat tuzilishini tahlil
qilishda qo‘llaniladigan turli modellarning mavjudligi hamda tadqiqot
birliklarining farqlanishi ozchilik masalalari bo‘yicha bahslarni yanada kuchaytirib
yubormoqda.
“Ozchilik” tushunchasi xalqaro munosabatlarda so‘nggi 150 yil davomida
doimiy ravishda qo‘llanilib kelayotgan tushuncha hisoblanadi. Ushbu tushuncha
Birinchi Jahon urushi yakunida Polsha bilan tuzilgan shartnoma matniga kiritilib,
undan keyingi barcha xalqaro shartnomalarga ham qo‘shilgan. Ushbu asrda milliy
davlat jarayonini boshdan kechirayotgan dunyo uchun har doim muammo bo‘lib
kelgan ozchiliklar masalasi, Turkiya Respublikasi uchun ham tashkil topgan
davridan boshlab bugungi kungacha mavjudligi va munozaralarini saqlab qolgan.
Turkiya Respublikasi 1959-yilda bergan arizasi bilan boshlagan Yevropa Ittifoqiga
aʼzo bo‘lish jarayonining eng muhim bosqichiga kirdi. 2004-yil 17-dekabrda
Yevropa Ittifoqi Turkiya bilan to‘liq aʼzolik bo‘yicha muzokaralarni boshlash
to‘g‘risida qaror qabul qildi va ushbu muzokaralar uchun qonunchilik hamda
umumiy tuzilmani ko‘rib chiqish jarayoni 2005-yil 3-oktabrda boshlandi. Turkiya
Respublikasining Yevropa Ittifoqi bilan integratsiya jarayonining kelajagi haqida
ham optimistik, ham pessimistik ko‘plab fikrlar bildirilayotgan bo‘lsa-da, bundan
47 yil avval boshlangan ushbu jarayonning asosiy kuzatuvchisi, ayniqsa so‘nggi 15
yil ichida, Turkiyaning o‘zidir [2].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
8
Ozchiliklar masalasi Yevropa Ittifoqi tomonidan katta ahamiyat bilan
o‘rganiladigan, ayniqsa, Turkiyani tanqid qilish va turli shartlar qo‘yish uchun asos
sifatida ishlatiladigan mavzulardan biridir. Yevropa Ittifoqi o‘zining
tayyorlaydigan taraqqiyot hisobotlarida inson huquqlari va ozchiliklar huquqlari
bo‘yicha alohida bo‘lim ajratib, Turkiyada mavjud bo‘lgan ozchilik
tushunchasidan ancha kengroq baholash olib boradi. Taraqqiyot hisobotlarida,
ayniqsa, Lozan shartnomasida ta’riflangan va huquqiy maqomi belgilangan
ozchiliklardan tashqari ba’zi jamoalarga ishora qilingan, ayrim joylarda yashirin,
ba’zi joylarda esa ochiqchasiga Turkiyada “yangi ozchiliklar” mavjudligi
ta’kidlangan. Lozan shartnomasi bilan tan olingan ozchiliklar yunonlar, armanlar
va yahudiylardir. Bu jamoalar ijtimoiy va madaniy jihatdan barcha ozchilik
huquqlariga ega bo‘lib, hatto ular Turkiyaning farovonlik va boylik ichida
yashovchi qatlamlari orasida o‘rin olgan.
Kelib chiqishi lotin tilidagi “minor” so‘ziga borib taqaluvchi, “kichik” yoki
“oz” ma’nosini anglatuvchi ozchilik tushunchasi keng (sotsiologik) va tor
(huquqiy) ma’noda ikki xil yondashuv bilan ko‘rib chiqilishi mumkin [3]. Keng
(sotsiologik) ma’noda ozchilik – bir jamiyatda son jihatidan kam bo‘lgan, hukmron
(dominant) bo‘lmagan va ko‘pchilikdan farqli xususiyatlarga ega bo‘lgan guruh
sifatida tushuniladi. Ushbu ta’rifga ko‘ra, agar shaxs siyosiy, ijtimoiy, fuqarolik,
madaniy, iqtisodiy huquqlar va shu kabi sohalarda o‘zini ko‘pchilik oldida noqulay
yoki cheklangan deb hisoblasa va shu sababli o‘zini muayyan guruhga mansub deb
hisoblasa, bu guruh sotsiologik nuqtayi nazardan “ozchilik” sifatida tavsiflanishi
mumkin [4]. Biroq, keng (sotsiologik) jihatdan shunday tushunilgan ozchilikning
barcha davlatlar tomonidan qabul qilingan huquqiy ta’rifi hozirgacha mavjud emas.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari komissiyasiga qarashli
Kamsitishni oldini olish va ozchiliklarni himoya qilish quyi komissiyasi tomonidan
1949-yilda qabul qilingan ozchilik ta’rifi hanuzgacha BMTning rasmiy ozchilik
ta’rifi hisoblanadi. Unga ko‘ra: “Jamiyat ichida doimiy etnik, til va diniy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
9
an’analarga yoki boshqa muhim xususiyatlarga ega bo‘lgan, shu xususiyatlari bilan
jamiyatning boshqa qatlamlaridan aniq farqlanadigan va bu xususiyatlarini saqlab
qolishni istaydigan, hukmron mavqega ega bo‘lmagan guruhlar” ozchilik deb
hisoblanadi [5]. Biroq, e’tibor qaratish lozim bo‘lgan jihat shundaki, ko‘plab
zamonaviy qarashlardan farqli o‘laroq, ushbu ta’rifda “fuqaro bo‘lish” mezoni
mavjud emas.
Ozchilik tushunchasini huquqiy jihatdan tavsiflashda Birlashgan Millatlar
Tashkiloti Inson huquqlari komissiyasining Kamsitishni oldini olish va
ozchiliklarni himoya qilish quyi komissiyasi ma’ruzachisi Francesco Capotorti
tomonidan 1978-yilda taklif qilingan ta’rif asosiy asosni tashkil etgan [6]. Ushbu
ta’rifga ko‘ra, “ozchilik” – “Hukmron mavqega ega bo‘lmagan, davlat aholisining
qolgan qismiga nisbatan son jihatidan kam bo‘lgan, ushbu davlat fuqarolari
hisoblangan, etnik, diniy va til xususiyatlari bo‘yicha umumiy aholining qolgan
qismidan farq qiluvchi hamda ochiq ko‘rinmasa ham, o‘z madaniyati, an’analari va
tilini saqlab qolishga intiluvchi birdamlik hissiga ega bo‘lgan guruh” deb
ta’riflanadi [7].
XULOSA
Ozchilik tushunchasi tarixiy, siyosiy va huquqiy jihatdan murakkab va bahsli
masala bo‘lib, uning aniq va universal ta’rifi hozirgacha shakllanmagan. Xalqaro
huquqda ozchiliklarning huquqlarini himoya qilish bo‘yicha turli shartnomalar va
tamoyillar mavjud bo‘lsa-da, ularning talqini va qo‘llanilishi davlatlar o‘rtasida
farqlanadi. Turkiya Respublikasi misolida esa ozchilik masalasi davlatning ichki
siyosati, Yevropa Ittifoqiga integratsiya jarayoni hamda xalqaro huquq doirasidagi
majburiyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Tarixan Usmonli davlati doirasida
diniy asosda shakllangan millat tizimi keyinchalik millatchilik harakatlari ta’sirida
milliy ozchiliklar muammosiga yo‘l ochgan. Bugungi kunga kelib, Turkiyada
ozchilik tushunchasi asosan Lozan shartnomasi asosida belgilansa-da, Yevropa
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-4_ Февраль-2025
10
Ittifoqi va xalqaro tashkilotlar tomonidan bu tushuncha kengroq talqin qilinmoqda.
Shunday ekan, global maydonda Turkiyaning ozchiliklar bo‘yicha yondashuvi
xalqaro bosim va ichki siyosiy jarayonlar o‘rtasida muvozanat izlashni talab etadi.
Umuman olganda, ozchilik huquqlari va ularni tartibga solish masalasi faqat
huquqiy yo‘nalish bilan cheklanmay, balki ijtimoiy va siyosiy jihatlardan ham
tahlil qilinishi lozim. Davlatlarning ozchiliklarga bo‘lgan munosabati nafaqat ichki
barqarorlik, balki xalqaro maydondagi nufuziga ham ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, har
bir davlat milliy manfaatlar va xalqaro standartlar o‘rtasida muvozanatli siyosat
yuritishi muhim ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Gökçen Alpkaya, “Uluslararası İnsan Hakları Hukuku Bağlamında
Azınlıklara İlişkin Bazı Gelişmeler”, TODAİE İnsan Hakları Yıllığı Cilt 14, 1992,
s.145.
2.
Sadık Mete KILIÇ. TARİHSEL GELİŞİMİ İÇİNDE TÜRKİYE’DE
AZINLIKLAR VE AVRUPA BİRLİĞİ'NİN AZINLIKLAR KONUSUNA
YAKLAŞIMININ TÜRKİYE’YE ETKİLERİ. - DİYARBAKIR, 2007.
3.
Baskın ORAN, Türkiye’de AzınlıklarKavramlar, Teori, Lozan, İç Mevzuat,
İçtihat, Uygulama, İstanbul: İletişim Yayınları, 2005, s. 2526.
4.
Ayhan KAYA: “İnsan Haklarında Gri Alanlar”, Cemaatler ve Cemaatlerin
Hukuki Sorunları, TESEV, Demokratik Değişim Gönüllüleri ve İsveç
Başkonsolosluğu, 10 Aralık 2004 //
http://www.tesev.org.tr/etkinlik/cemaat_
5.
Ayşe Füsun ARSAVA, Azınlık Kavramı ve Azınlık Haklarının Uluslararası
Belgeler ve Özellikle Kişisel ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin 27. Maddesi Işığında
İncelenmesi, Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, 1993, s.
4243.
6.
Naz ÇAVUŞOGLU, Uluslararası İnsan Hakları Hukukunda Azınlık Hakları,
İstanbul: Su Yayınları, 2001, s. 33.
7.
Baskın ORAN, Küreselleşme ve Azınlıklar, Ankara: İmaj Yayınevi, 2001, s.
67’den naklen.
