https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
300
AVTOMOBILLARDAN CHIQADIGAN CHIQINDI GAZLAR
TARKIBINI ANIQLASH
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikum ta’lim ustasi
Raxmonov Murodjon Yuldashevich
Annotatsiya. Hozirgi kunda transport vositalari atrof-muhitning o'zgarishiga
ta'sir qiluvchi omillarning ichida eng yuqori ko'rsatkichga ega hisoblanadi,
mazkur maqolada avtotransport vositalarining ekspluatatsiya jarayonida
chiqayotgan chiqindi gazlarlarning tarkibini aniqlash, atrof-muhitga zararli ta'siri
va ularni bartaraf etish yo'llari, ekologik va atrof muhitni zararlovchi omillar,
ularni qonuniy oldini olish va yechimi hamda yuqoridagi muammolarga xulosa va
takliflar keltirilgan.
Kalit so'zlar: avtomobil, zaharli gazlar, is gazi, uglevodorodlar, azod oksidi,
chiqindi gazlar.
Kirish
. Chiqindi gazlarni (yoki ishlatilgan gazlar) asosiy manbai ichki yonuv
dvigatelidir-bu yonilg'ini, havoni, aerozollarni va har xil mikroaralashmalarni to'la
yoki chala yonishi natijasida bir jinsli bo'lmagan gaz holidagi har xil kimyoviy va
fizik xossalarga ega bo'lgan moddalar bo'lib, dvigatel silindridan chiqish tizimiga
tushadi. Ular o'zini tarkibida 300 dan ko'proq har xil moddalar mavjud bo'lib,
ko'plari zaharlidir. Avtomobil dvigatellaridan chiqayotgan gazlarni asosiy
me'yorlashtiradigan zaharli komponentlari uglerod oksidi, azot va uglevodoroddir.
Bulardan tashqari chiqindi gazlar bilan birgalikda atmosferaga chegaralangan va
chegaralanmagan uglevodorodlar, aldegidlar, kanserogen moddalar, qurum va
boshqa moddalar chiqadi
Etillangan benzinlarda ishlayotgan dvigatellarni chiqindi gazlari tarkibida
qo'rg'oshin, dizelli yonilg'ilarda ishlaydigan dvigatellarda esa qurum ko'proq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
301
bo'ladi. Uglerod oksidi (SO-is gazi). Shaffof, hidsiz, zaharli, havoga nisbatan
yengil, suvda yomon eriydi.
Uglerod oksidi-bu yonilg'ini to'la yonmasligidan hosil bo'ladigan mahsulot
bo'lib, havoda uglerod dioksidi hosil bo'lishi bilan ko'kimtir alanga bilan yonadi.
Dvigatelni yonish kamerasida SO yonilg'ini qoniqarsiz purkalishidan, sovuq
alangali reaksiya, yonilg'ini yetarli bo'lmagan kislorod bilan yonishi natijasida
hamda yuqori haroratlarda uglerod dioksidini dissosatsiyasida hosil bo'ladi.
Alangalanishdan so'ngi yonishda (yuqori chetki nuqtadan so'ng, kengayish taktida)
dioksid hosil bo'lganda kislorod bilan aralashib uglerod oksidi yonadi. Bunda SO
ni yonishi chiqish truboprovodida ham davom etadi. Shuni ham hisobga olish
kerakki, dizelli dvigatellarni ekspluatatsiya qilganda chiqindi gazlar tarkibidagi SO
miqdori kam bo'ladi (taxminan 0,1-0,2 foiz), shuning uchun SO miqdori faqat
benzinli dvigatellar uchun aniqlanadi. Azot oksidi (NO, NO2, N2O, N2O3, N2O5,
keyinchalik-
NOx).
Avtomobillardan
chiqayotgan
gazlarni
zaharliroq
komponentlaridan biri azot oksididir. Normal atmosfera sharoitida azot inert gaziga
o'xshaydi. Yuqori bosimda va yuqori haroratda azot kislorod bilan faol reaksiyaga
kirishadi. Dvigatellarni chiqindi gazlari tarkibidagi NOx ni 90 foizini azot oksidi
NO tashkil etadi, u chiqarish tizimida so'ng atmosferada azot dioksidiga NO2
oksidlanadi.
Azot oksidi NO ko'zni yosh pardasiga ta'sir ko'rsatadi, odam o'pkasini
shikastlaydi, chunki ular nafas olish yo'lida harakatlanganda yuqori nafas olish
yo'llaridagi namlik bilan o'zaro ta'sirda bo'lib, azotli va azotsimon kislota hosil
qiladi. Odatda odam 10 organizmni NO x bilan zaharlanishi birdaniga bo'lmaydi,
asta-sekin bo'ladi, ularni neytrallovchi vositalar yo'q. Azot zakisi (№O-gemioksid,
xursandlovchi gaz)-xushbo'y hidli gaz bo'lib, suvda yaxshi eriydi. Narkotik ta'sirga
ega. NO2 (dioksid)-oqish sariq rangli suyuqlik, tutunli tuman hosil qilishda
qatnashadi. Havo tarkibida azot oksidi konsentratsiyasi 0,5-6,0 mg/m3 bo'lganda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
302
daraxtlarga to'g'ridan-to'g'ri zaharli ta'sir ko'rsatadi. Azot kislotasi uglerodli
po'latlarni qattiq zanglashiga olib keladi.
Uglevodorodlar (CnHm-etan, metan, etilen, benzol, propan, atsitelen va b.).
Uglevodorodlar-organik birikma bo'lib, molekulalari faqat uglerod va vodorod
atomlaridan tashkil torgan, zaharli modda hisoblanadi. Chiqindi gazlar tarkibida
200 dan ko'p har xil uglevodorodlar majud bo'lib, alifatik va aromatik halqaliga
bo'linadi. Aromatik uglevodorodlar molekulasida bitta yoki bir nechta sikllar
uglerodni 6 atomidan iborat bo'lib, o'zaro oddiy yoki ikkilangan birikmalar bilan
bog'langan. Xushbo'y hidga ega.
Chiqindi gazlar bilan chiqib ketayotgan to'la yonmagan SN tarkibida bir necha
yuzlab kimyoviy birikmalar mavjud, bo'lib noxush hidga ega, ko'pgina xronik
kasalliklarni sababchisidir. Benzin bug'lari ham zaharlidir, chunki ular ham
uglevodorodlardir. Benzin bug'larini o'rtacha sutkalik konsentratsiyasi 1,5 mg/m3
dir. Chiqindi gazlar tarkibidagi SN drossellashda va majburiy salt yurish rejimida
o'sadi. Ular biologik faol moddalarni paydo bo'lishida faol qatnashadi, bu bioligik
moddalar ko'zni va burunni achishtiradi, va ularni kasallanishiga olib
keladi.Bundan tashqari uglevodorodlar o'simlik va hayvonot dunyosiga katta zarar
keltiradi. Uglevodorodli birikmalar markaziy asab tizimiga narkotik ta'sir
ko'rsatadi, xronik kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin, ba'zi SN lar zaharlovchi
xususiyatga ega. Uglevodorodlar va azot oksidlari alohida metereologik sharoitda
tutunli tuman (smog) hosil bo'lishiga sharoit yaratadi.
Tutunli tuman (smog). Tutunli tuman (smog-tutun, fog-tuman )- zaharli
tuman, atmosferani pastki qatlamida hosil bo'ladi, bu ishlab chiqarish
korxonalaridan
chiqayotgan
zaharli
moddalar,
avtomobil
transportidan
chiqayotgan gazlar va boshqa qurilmalardan chiqayotgan chiqindilar noqulay ob-
havo sharoitida tutunli tuman hosil qiladi. Ularni tarkibida tutun, tuman, chang, va
bir qism suyuqlidan iborat aerozoldir. Sanoat shaharlarida ma'lum meteorologik
sharoitda paydo bo'ladi. Azot oksidi, uglevodorodlar, aldegidlar va boshqa
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
303
moddalar quyoshni ultrabinafsha nurlari bilan reaksiyaga kirishib murakkab
fotokimyoviy jarayonlar natijasida fotooksidantlar hosil bo'ladi.
Smog ko'zni suvli qatlamlarini achishiga, bosh og'rig'iga, oyoqlarni oqishiga,
qon oqishiga, nafas yo'llari kasalliklarini og'irlashishiga olib kelishi mumkin.
Yo'llarda ko'rish yomonlashadi, bu yo'l-transport hodisalarini ko'payishiga olib
keladi.
Chiqindi gazlarni atrof-muhitga va insonlarga ta'siri
Chiqindi gazlar — dvigatelda ishlab chiqilgan ishchi mahsulotdir. To'la
yonmagan uglevodorodli yonilg'i va oksidlanish mahsulidir. Chiqindi gazlarni
chiqarib
yuborilishi
shaharlar
atmosferasidagi
zaharli
moddalarni
va
kanserogenlarni ruxsat etilgan konsentanatsiyasini oshishiga sabab bo'lmoqda.
Smoglarni paydo bo'lishi berk muhitda zaharlanishlarni sababchisi bo'lishi
mumkin.
Avtomobillardan chiqayotgan chiqindi gazlar miqdori Avtomobillardan
chiqayotgan gazlar miqdori yonilg'i sarfi miqdori bilan aniqlanadi. Yonilg'i sarfi
bosib o'tgan yo'lga nisbatan me'yorlanadi va avtomobil ishlab chiqaruvchi
tomonidan ko'rsatiladi. Avtomobil trubasidan chiqayotgan chiqindi gazlar hajmiga
qarab taxminiy yonilg'i sarfini aniqlash mumkin. Bir kg benzinni yonishidan 16 kg
har xil gazlar aralashmasini hosil qiladi.
• k — karbyuratorli dvigatel
• i — injektorli dvigatel
• D — dizelli dvigatel
• benzinni +20S zichligi 0,69 dan 0,81 g/sm3 gacha
• dizel yonilg'isini zichligi +20S da GOST 305-82 bo'yicha 0,86 g/sm3 ko'p
bo'lmagan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
304
Zaharli chiqindilarni hajmini kamaytirish uchun rag'batlantirish avvalambor
yonilg'i sarfini kamaytirishga qiziqtirishdir. Chiqindilar miqdoriga (yonilg'ini
yonishi va vaqtn i hisobga olmaganda) shaharlarda avtomobil harakatini tashkil
etish (chiqindilarni katta qismi tiqilinchlar va svetoforlarga to'g'ri keladi) juda ham
katta ta'sir ko'rsatadi. Harakatni yaxshi tashkil qilganda kam quvvatli
dvigatellardan pastroq tezliklarda ishlatish imkoniyati yaratiladi.
-yonilg'i sifatida yo'lovchi gazlar yoki tabiiy gazlardan foydalanish chiqindi
gazlar tarkibidagi uglevodorodlarni 2-martadan ko'proqqa kamaytirishi mumkin.
Tabiiy gazlarni asosiy kamchiligi nisbatan kamroq yo'l bosib o'tishi, bu esa shahar
sharoitida unchalik asosiy emas;
-yonilg'i tarkibidan tashqari dvigatelni holati va sozlanganligi chiqindi gazlar
zaharliligiga ta'sir ko'rsatadi (asosan dizel dvigatellarida-qurum 20-martagacha
oshishi, karbyuratorlida azot oksidi 1,5-2-martagacha oshishi mumkin);
-injektorli ta'minlash tizimli zamonaviy konstruksiyali dvigatellarda chiqindi
gazlar kamaytirilgan (yonilg'i sarfi kamaytirilgan). Bu dvigatellarda etillanmagan
benzinlarni doimiy stexiometrik aralashma hosil qilinadi, katalizator o'rnatilgan,
gazli dvigatellar agregatlari haydovchi va havoni sovutuvchi, aralash uzatmalar
qo'llanilgan. Lekin bunday konstruksiyalar avtomobillarni qimmatlashuviga olib
keladi. -SAE ni sinovlari shuni ko'rsatadiki, chiqindi gazlar tarkibidagi azot
oksidini (90 % gacha) va butunlay gazlar zaharliligini kamaytirish yo'llaridan biri
yonish kamerasiga suvni purkashdir.
Ekologik muammolarni texnik yechimini topish, dunyo amaliyotida uchta
yo'nalish bo'yicha amalga oshiriladi yonilg'i, dvigatel va chiqindi gazlar
zaharliligini kamaytirish tizimi. Demak, yonilg'i. Yonilg'i sifati bo'yicha talablarga
javob beradi. Ishlatilgan gazl arni zaharliligini kamaytirish yo'llaridan biri yonilg'i
sifatida siqilgan va suyultirilgan gazlarni ishlatishdir. Farg'ona vodiysi
viloyatlaridagi benzinli dvigatellarni qariyib 90 foizi gaz balonli avtomobillarga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
305
o'tkazilgan, gazlashtirilgan avtomobillarni 95 foizidan ko'prog'i metan gazlariga
mo'ljallangandir.
Yonilg'i sifatida vodorodni ishlatish eng istiqbolli hisoblanadi. Bunda
dvigatelning energetik, ekologik ko'rsatkichlari keskin yaxshilanadi. Vodorodning
yuqori yonish issiqligi 120 MJ/kg ga teng va boshqa yonilg'ilarning massaviy
issiqligidan ancha yuqori: benzinniki 45 MJ/kg, dizel yonilg'isiniki esa 42,7 MJ/kg.
Ammo vodorodning zichligi kamligi natijasida uning oddiy energetik
xarakteristikalari neft yonilg'ilariga nisbatan past. Vodorod -havo aralashmasining
issiqlik chiqarish qobiliyati 18 benzin-havo aralashmasidan 15 foiz va spirt-havo
aralashmasidan 10 foiz past.
Vodorod dvigatellar uchun katta istiqbolga ega bo'lgan yonilg'i turidir, chunki
bitmas -tuganmas xom ashyo bazasiga ega, yonish issiqligi juda yuqori (uning
yonish issiqligi 118045
kJ/kg ni tashkil etadi), yonish natijasida o'zidan zaharli moddalar (azotdan
tashqari) chiqarmaydi va moyning xossalarini yomonlashtirmaydi.
Vodorodning diffuziyalanish koeffitsiyenti yuqoriligi yonilg'i silindrga har
qanday usulda uzatilganda ham bir jinsli aralashma hosil qilish, dvigatelning
barcha ish rejimlarida uni silindrlarga bir tekis taqsimlash imkonini beradi.
Vodorod yonganda lok, so'xta va koks hosil bo'lmaydi, bu esa dvigatel detallarining
yeyilishi va xizmat muddati nuqtayi nazaridan maqbuldir. Ammo vodorodning
zichligini kamligi tufayli uning hajmiy energiya sig'imi nisbatan pastdir. Vodorodli
yonuvchi aralashmaning yonishi benzin-havo aralashmasining yonish tezligidan 6
barobar tez amalga oshadi. Vodorodni havo bilan 1:10 nisbatdagi ishchi
aralashmasi nisbatan samarali hisoblanadi. Vodorod vodorodli aralashmaning quyi
alangalanish chegarasini kichikligi (vodorod va havo nisbati 1:25) va alangalanish
energiyasining juda kamligi (benzinga nisbatan 12-14 barobar kam) bilan ajralib
turadi. Vodorodning bu xususiyatlari ishchi aralashmani kiritish o'tkazgichlarida
chaqnash hosil bo'lishi, silindrlardagi ishchi aralashmani belgilangan paytdan avval
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
306
alangalanishi, yonish jarayonining shiddatli bo'lish i, detonatsiya kabi holatlarni
keltirib chiqaradi. Bu holatlar natijasida karbyuratorli dvigateldagi ish jarayoni
buziladi.
Hozirgi kunda tejamkorlik va ekologik parametrlari bo'yicha hammadan
samarali bo'lgan gibridli kuch qurilmalaridan foydalaniladi: ular avtotrassalarda
ichki yonuv dvigateli bilan ishlasa, shahar hududida esa elektrodvigatel bilan
ishlaydi. U yoki bu dvigatel turiga o'tkazish harakatlanish va yo'l sharoitiga qarab
avtomatik ravishda amalga oshiriladi.
Chiqindi gazlar zaharliligini kamaytirishni uchinchi yo'nalishi chiqish
quvurlariga qo'shimcha qurilmalar, ya'ni yonilg'ini qo'shimcha yondiruvchi
qurilmalar o'rnatish, bular qimmatbaho katalizatorlar bilan jihozlangan toksinlarni
neytrallashtiruvchilardir. Qo'shimcha qurilma avtomobil narxini oshiradi,
quvvatini va tejamkorligini pasaytiradi, biz ikkita yuqoridagi usullar bilan
tejamkorlik va ekologiklikka erisholmadik, shuning uchun har xil turdagi chiqindi
gazlar zaharliligini kamaytiruvchi qurilmalarni ishlatishimizga to'g'ri keladi.
Bundan tashqari ekome'yorni ta'minlash yo'llaridan biri dvigatelni foydali ish
koeffitsiyentini (FIK) oshirish, shinani tebranishga qarshiligini kamaytirish, yangi
materiallardan foydalanib avtomobil og'irligini kamaytirish va h.k.
Xulosa
Hozirgi kunda avtomobillarni resurs tejamkorlik va ekologik ko'rsatkichlarini
yaxshilash uchun dvigatelni salt ishlashida silindrni o'chirish metodidan foydalanib
kelinmoqda. Bu metodni ayniqsa, shaharlarda qo'llanilishi yaxshi natija beradi,
chunki shahar sharoitida har 500 -1000 metrda svetofor yoki piyodalar o'tish joyi
mavjud bo'lib, avtomobillar to'xtaganda undan chiqayotgan zaharli gazlar shu
atrofdagi korxona va muassalarga zaharli ta'sir ko'rsatadi. Bu metodda avtomobillar
piyodalar o'tish joylari, svetoforlar, avtomobillar turur joylarida dvigatel salt
ishlaganda bitta yoki ikkita silindr avtomatik ravishda o'chiriladi, bunda qolgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
307
ikkita silindr dvigatelni salt yurishidagi quvvatini ta'minlab turadi. Bu metodni
kamchiligi silindrlarni o'chirishni algoritmi ishlab chiqilmaganligidir, shuning
uchun silindrlarni qaysinisi qachon o'chirilishida ba'zi kamchiliklar kelib
chiqmoqda.
Avtotransport kompleksida resurslarni tejash va ekologik xavfsizlikni
ta'minlash muammosini tahlil qilish ish maqsadini shakllantirishga imkon beradi,
unga erishish uchun quyidagi topshiriqlarni bajaramiz:
-elektron purkash tizim bilan jihozlangan dvigatelli zamonaviy avtomobilni
yonilg'i -tejamkor va ekologik ko'rsatkichlarini yaxshilash metodini ishlab chiqish;
-dvigatelni salt yurish rejimida va ekspluatatsiya sharoitida boshqarish
uslubini hisobga olib avtomobilni yonilg'i sarfini differensiyalashgan me'yori
metodikasini ishlab chiqish;
-taklif etilgan dvigatelni boshqarish metodini avtomobilni ekspluatatsion va
me'yoriy yonilg'i sarfiga, ishlab chiqarilgan gazlarni zaharliliga va tebranish
faoligiga ta'sirini tadqiqot qilish metodikasini ishlab chiqish;
-ekspluatatsiya jarayonida zamonaviy avtomobillarni salt yurishida
silindrlarini o'chirish bilan dvigatelni boshqarish uslubini ishlab chiqish;
-ekspluatatsiya sharoitida dvigatelni salt yurishini boshqarishni ratsional
algoritmini vibroakustik, yonilg'i-tejamkor va ekologik ko'rsatkichlariga ta'sirini
tadqiqot qilish.
ADABIYOTLAR
1. Masodiqov, Q. X. O. G. L., Xujamqulov, S., & Masodiqov, J. X. O. G. L.
(2022). AVTOMOBIL SHINALARINI ISHLAB CHIQARISH VA ESKIRGAN
AVTOMOBIL
SHINALARINI
UTILIZATSIYA
QILISH
BO'YICHA
EKSPERIMENT O'TKAZISH USULI. Academic research in educational
sciences, 3(4), 254-259.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
308
2. Meliboyev, A., Khujamqulov, S., & Masodiqov, J. (2021). Univer
calculation-experimental method of researching the indicators of its toxicity in its
management by changing the working capacity of the engine using the
characteristics. Экономика и социум, (4-1), 207210.
3. Khodjaev, S. M. (2022). The main problems of organization and
management of car maintenance and repair stations in the Ferghana region.
Innovative Technologica: Methodical
Research Journal, 3(9), 1-10
4. Xujamqulov, S. U. O. G. L., & Masodiqov, Q. X. O. G. L. (2022).
AVTOTRANSPORT
VOSITALARINING
EKSPLUATATSION
XUSUSIYATLARINI
KUZATISH
BO'YICHA
VAZIFALARNI
SHAKLLANTIRISH. Academic research in educational sciences, 3(4), 503-508.
5. Xujamqulov, S. U., Masodiqov, Q. X., & Abdunazarov, R. X. (2022,
March). Prospects for the development of the automotive industry in uzbekistan.
In E Conference Zone (pp. 98-100).
