https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
100
FARGʻONA JADIDLARI MAʼNAVIY MEROSIDA IJTIMOIY
INSTITUTLARNING JAMIYAT TARAQQIYOTIGA TAʼSIRI
MUAMMOLARNING YORILISHI
Jumaboyev Doniyorjon Gʻiyosiddin oʻgʻli
Fargʻona davlat universiteti
harbiy taʼlim fakulteti 1-bosqich talabasi
+998996495508
Oʻktamov Sohibjon Erkinjon oʻgʻli
Fargʻona davlat universiteti
harbiy taʼlim fakulteti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Fargʻona jadidlarining maʼnaviy merosi va
ularning jamiyat taraqqiyotiga qoʻshgan hissasi tahlil qilinadi. Jadidlarning
ijtimoiy institutlar rivojiga taʼsiri, xususan, taʼlim, madaniyat, diniy islohotlar va
iqtisodiy-siyosiy tizim bilan bogʻliq islohotlari oʻrganiladi. Ushbu tadqiqot
natijalari Fargʻona jadidlarining maʼnaviy merosi bugungi kunda ham dolzarb
ekanini, ularning ilm-fan, taʼlim va madaniyat sohalaridagi islohotlari jamiyat
rivoji uchun mustahkam asos boʻlib xizmat qilayotganini koʻrsatadi.
Kalit soʻzlar: Fargʻona jadidlari, jadidchilik harakati, taʼlim islohotlari,
yangi usul maktablari, diniy islohotlar, milliy uygʻonish, madaniyat, siyosiy
institutlar, iqtisodiy islohotlar, mustaqillik, Oʻzbekiston, ijtimoiy institutlar
Kirish
Fargʻona jadidlari oʻzbek milliy uygʻonish harakatining ajralmas qismi
boʻlib, ularning maʼnaviy merosi xalq tafakkurini yuksaltirish, madaniyat va taʼlim
sohalarini
rivojlantirish
yoʻlida
muhim oʻrin tutadi.
Jadidchilik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
101
harakati
, XX asr boshlarida Turkiston oʻlkasida shakllangan va maʼrifiy
islohotlarni ilgari surgan ilgʻor ziyolilar guruhi tomonidan boshqarilgan ijtimoiy-
siyosiy va madaniy harakat edi. Ularning asosiy maqsadi eskilik sarqitlariga
barham berib, ilm-maʼrifatni keng yoyish, yangi maktab va taʼlim tizimini yaratish,
shuningdek, milliy gʻururni shakllantirishdan iborat boʻlgan.
Fargʻona
vodiysi
jadidchilik harakatining eng muhim oʻchoqlaridan biri hisoblanadi, chunki
bu mintaqa tarixan ilm-fan va hunarmandchilik rivojlangan hudud boʻlib, unda
yangiliklarga intilish kuchli edi.
Jadidchilik harakati Oʻzbekistonda XX asr boshlarida jamiyat taraqqiyoti
uchun yangi gʻoyalarni ilgari surdi.
Fargʻona jadidlari
, xususan, Munavvarqori
Abdurashidxonov, Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdurauf Fitrat va boshqalar
zamonaviy bilimlar orqali millatni rivojlantirishga harakat qilishdi. Ular eski
maktab tizimini oʻzgartirib, yangi usul maktablarini tashkil etdilar, gazeta va
jurnallar chop etish orqali xalqni maʼrifatli qilishga intildilar. Ayniqsa, Fargʻona
vodiysida jadidlarning taʼsiri kuchli boʻlib, ular bu yerda taʼlim, madaniyat,
adabiyot va hatto siyosiy islohotlar bilan shugʻullandilar.
Ushbu tadqiqot mavzusining
dolzarbligi
shundaki, jadidlarning ijtimoiy
institutlarga taʼsiri va ularning merosi bugungi jamiyat uchun ham katta
ahamiyatga ega. Bugungi kunda Oʻzbekiston taʼlim tizimida, madaniy rivojlanish
yoʻnalishlarida va milliy oʻzlikni anglash jarayonida jadidchilik gʻoyalarining oʻrni
sezilarli darajada namoyon boʻlmoqda. Ayniqsa, ularning ilgari surgan
islohotlarining jamiyat taraqqiyotiga qanday taʼsir koʻrsatgani va bu jarayonda
qanday muammolar paydo boʻlgani muhim ilmiy muammo sifatida qaralishi lozim.
Ushbu maqolada Fargʻona jadidlarining ijtimoiy institutlarga taʼsiri va bu borada
duch kelgan qiyinchiliklar tahlil qilinadi. Shu bilan birga, ularning merosi jamiyat
rivoji uchun qanchalik dolzarb ekani va bugungi kundagi ahamiyati ochib beriladi.
Jadidchilik harakati Oʻzbekiston va umuman, Turkiston xalqlari uchun yangi
taraqqiyot yoʻlini ochgan muhim tarixiy jarayonlardan biri boʻldi.
Fargʻona
jadidlari
ham
jamiyatning
turli
ijtimoiy institutlariga oʻzlarining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
102
ilgʻor gʻoyalari bilan taʼsir oʻtkazgan va ularga yangicha mazmun bagʻishlagan.
Ular jamiyatning fundamental tuzilmalari –
taʼlim, madaniyat, din, siyosat va
iqtisodiyot
kabi sohalarni modernizatsiya qilishga intildilar. Fargʻona vodiysi
oʻzining yuksak ilmiy-madaniy muhitga ega boʻlgan mintaqa sifatida jadidchilik
harakatining asosiy markazlaridan biriga aylandi.
Jadidchilik harakatining eng asosiy yoʻnalishlaridan biri taʼlim tizimining
isloh qilinishi edi.
Fargʻona jadidlari
, ayniqsa, Munavvarqori Abdurashidxonov,
Mahmudxoʻja Behbudiy va boshqalar anʼanaviy maktablarning samarasizligini
tushunib, yangi maktablarni tashkil qilishga kirishdilar. Ularning asosiy maqsadi
zamonaviy fanlarni, xususan,
matematika, geografiya, tarix, tabiiy fanlar va
xorijiy tillarni
oʻqitish orqali yosh avlodning tafakkurini kengaytirish edi.
Fargʻona vodiysida birinchilardan boʻlib yangi usul maktablari ochilgan boʻlib,
ularda jadid pedagoglari yoshlarni ilm-maʼrifat bilan tanishtirdilar. Ushbu
maktablarda
bosma darsliklardan foydalanish, interfaol taʼlim metodlarini
joriy etish va amaliy bilimlarni berish
kabi innovatsion yondashuvlar mavjud
edi.
Biroq, bu yangilanish jarayoni oson kechmadi.
Anʼanaviy maktablar
tarafdorlari
, jumladan, eski usul domlalari va diniy yetakchilar bu islohotlarga
qarshilik koʻrsatishdi. Jadidlarning taʼlim tizimiga kiritgan oʻzgarishlari ularning
hayotiga tahdid tugʻdirdi, koʻplab jadid pedagoglari tazyiqlarga uchradi. Shunga
qaramay,
Fargʻona vodiysi yoshlarining bilim olishga boʻlgan qiziqishi
oshdi
va jadid maktablari jamiyat taraqqiyotiga katta hissa qoʻshdi.
Fargʻona jadidlari faqat taʼlim bilan cheklanib qolmay,
milliy madaniyat va
sanʼatning taraqqiy etishi
uchun ham astoydil harakat qilishdi. Ular xalq
orasida
teatr, adabiyot va jurnalistikani rivojlantirish
orqali milliy ongni
yuksaltirishga
intildilar.
Mahmudxoʻja
Behbudiy
tomonidan
yozilgan
"Padarkush"
va boshqa jadid dramalari teatr sahnalarida namoyish
etildi. Ushbu asarlar orqali jadidlar jamiyatning dolzarb muammolarini koʻtarib
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
103
chiqishdi,
jumladan,
ayollar
taqdiri,
ilmga
boʻlgan
ehtiyoj,
eskilik
sarqitlarining zararli oqibatlari
haqida ochiq fikr bildirishdi.
Fargʻona vodiysida
bosma nashrlar
rivojlanib, gazeta va jurnallar xalqning
ongini oʻstirishda muhim vositaga aylandi. Jadidlar chop etgan nashrlarda ilm-fan,
milliy gʻoya va mustaqillik haqida maqolalar eʼlon qilinar, jamiyat aʼzolarining
tafakkurini oʻzgartirishga intilish kuchayardi.
Adabiyot va sheʼriyat
ham jadidlar
faoliyatining ajralmas qismi boʻlib, ular orqali xalqning milliy uygʻonish
gʻoyalarini targʻib etishdi.
Jadidchilik harakati islom dinini ham zamonaviy tafakkur bilan
uygʻunlashtirish tarafdori edi.
Fargʻona jadidlari diniy islohotlar orqali din va
ilmni birlashtirishga harakat qilishdi
. Ular anʼanaviy diniy taʼlimotning
faqatgina ibodat bilan cheklanishi toʻgʻri emasligini, balki islom dini taraqqiyot va
ilmga boʻlgan intilishni qoʻllab-quvvatlashini targʻib qilishdi. Jadidlar fikricha,
diniy bilimlar
zamonaviy fan va texnologiyalar bilan uygʻunlashtirilishi
lozim
edi.
Bu borada jadidlarning qarashlari koʻplab
mutaassib guruhlar
tomonidan
rad etildi va ular "bidʼatchilik"da ayblandi. Shunga qaramay, ular
islomning asl
mohiyatini tushuntirish, insonlarni tafakkur qilishga undash
orqali jamiyatni
isloh qilishga intildilar. Fargʻona vodiysida yangi maktablar ochilishi va diniy
maʼrifatchilik ishlari olib borilishi bu gʻoyalarning asta-sekin ommalashuviga
xizmat qildi.
Fargʻona jadidlari faqat taʼlim va madaniyat sohasida emas, balki
siyosiy va
iqtisodiy
masalalarda ham ilgʻor fikrlarni ilgari surishgan. Ular
siyosiy
mustaqillik
, milliy davlatchilik va mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish tizimini
rivojlantirishga harakat qilishdi.
Fargʻona vodiysida 1917-yilgi inqilobdan soʻng
Turkiston Muxtoriyati tuzilganida
, jadidlar bu jarayonda faol ishtirok etgan.
Ularning maqsadi milliy manfaatlarni himoya qilish va oʻz xalqining siyosiy
hayotda mustaqil harakat qilishini taʼminlash edi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
104
Jadidlar iqtisodiy rivojlanish uchun ham oʻz qarashlariga ega edilar.
Ular
savdo va sanoatni rivojlantirish, yer islohotlarini amalga oshirish,
mahalliy tadbirkorlarni qoʻllab-quvvatlash
tarafdori edilar. Ammo
chor
maʼmurlari
bu islohotlarning amalga oshishiga toʻsqinlik qilishgan va jadidlar
iqtisodiy mustaqillik yoʻlida jiddiy muammolarga duch kelganlar.
Umuman olganda,
Fargʻona jadidlari ijtimoiy institutlarning deyarli
barcha jabhalariga oʻz taʼsirini oʻtkazgan
, ular taʼlim, madaniyat, din, siyosat
va iqtisodiyot sohalarida islohotlar qilishga intilgan. Garchi ularning harakatlari
koʻplab toʻsiqlarga uchragan boʻlsa-da, ular jamiyatni yangi taraqqiyot yoʻliga
yoʻnaltirishga katta hissa qoʻshganlar. Bugungi kunda ularning merosi
Oʻzbekistonning ijtimoiy va madaniy rivojlanishida muhim oʻrin tutmoqda.
Fargʻona jadidlari oʻz davrida jamiyat taraqqiyoti yoʻlida koʻplab
islohotlarni amalga oshirishga harakat qilishgan boʻlsa-da, ularning bu saʼy-
harakatlari doimo
toʻsiqlar va qarshiliklar
bilan duch kelgan. Jadidlarning ilgari
surgan
zamonaviy taʼlim tizimi, madaniyat va siyosiy islohotlar
anʼanaviy
dunyoqarash bilan toʻqnash kelar, bu esa ularning faoliyatiga nisbatan qarama-
qarshiliklarni keltirib chiqarardi. Xususan, Fargʻona vodiysida jadidlar tomonidan
ochilgan yangi usul maktablari eski maktab tarafdorlari tomonidan shubha bilan
qarshilangan, chunki ular bu oʻzgarishlarni islomiy qadriyatlarga tahdid deb
bilishgan.
Jadidchilik harakati oʻz faoliyatini olib borayotgan davrda ikkita asosiy
kuchga
qarshi
turishga
majbur
boʻlgan.
Birinchidan,
chor
maʼmurlari
jadidlarning mustaqil fikrlashga boʻlgan intilishini oʻz hukmronligiga
tahdid sifatida qabul qilgan. Turkistonda hukmron boʻlgan rus mustamlakachilari
jadidlarning milliy uygʻonish, savodxonlik va taʼlim orqali xalqni oʻziga mustaqil
boʻlishga undashini sezib, ularni turli usullar bilan cheklashga harakat qilishgan.
Jadidlarning gazeta va jurnallar chiqarishiga, yangi usul maktablari ochishiga
toʻsqinlik qilingan, baʼzan esa faoliyatlari mutlaqo taqiqlangan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
105
Ikkinchidan,
muhofazakor
ulamolar
va
eski
usul
maktab
tarafdorlari
jadidlarning harakatiga jiddiy qarshilik koʻrsatganlar. Ularning taʼlim
sohasidagi yangiliklari islomiy anʼanalarga zid deb baholangan, yangi usul
maktablarida din asoslari chetda qolayotgani haqida ayblovlar boʻlgan. Aslida esa,
jadidlar
islom dinini fan va taraqqiyot bilan uygʻunlashtirish tarafdori edilar
,
ammo ularning pozitsiyasi notoʻgʻri talqin qilinib, ular “dinni zaiflashtirish” yoki
"bidʼatchilik"da ayblanganlar. Shu sababli, jadidlar jamiyatda islohotlar oʻtkazish
jarayonida katta toʻsiqlarga duch kelganlar.
Fargʻona vodiysi, umuman olganda,
anʼanaviy qarashlarga sodiq
mintaqalardan biri
boʻlib, bu yerda diniy va ijtimoiy urf-odatlar mustahkam
oʻrnashgan
edi.
Shuning
uchun
jadidlarning
islohotchilik
harakatlari
jamiyatning turli qatlamlari tomonidan turlicha qabul qilingan. Yangi
usul maktablari, gazeta va kitob nashrlari orqali maʼrifat tarqatishga boʻlgan
urinishlar baʼzi guruhlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan boʻlsa, boshqa qatlamlar
esa bunga shubha bilan qaragan.
Anʼanaviy dunyoqarash tarafdorlari
yangi
maktablarda berilayotgan taʼlim usullari va ayniqsa, ayollarning taʼlim olishi
masalasida jadidlar bilan keskin tortishuvlarga kirishganlar.
Bundan tashqari, siyosiy va iqtisodiy sohalarda ham jadidlar oʻz gʻoyalarini
targʻib qilish jarayonida turli bosimlarga uchraganlar.
Ularning Turkiston
Muxtoriyati loyihasiga qoʻshilishlari, milliy mustaqillik haqida oʻylashlari va
zamonaviy boshqaruv tizimlarini joriy qilishga urinishlari
chor maʼmurlari
tomonidan yoqtirilmagan va ular jadidlar harakatini bostirishga harakat qilganlar.
1917-yildan keyin Sovet hokimiyatining kirib kelishi bilan esa jadidlarning siyosiy
yoʻnalishi yana ham qiyin ahvolga tushdi.
Fargʻona jadidlari jamiyatning turli institutlari bilan hamkorlik qilishga
harakat qilgan boʻlsalar-da, mavjud tizim ularning faoliyatini koʻp jihatdan cheklab
qoʻygan. Masalan,
taʼlim tizimi
davlat nazorati ostida boʻlgan va jadidlarning
yangi usul maktablarini rivojlantirishiga toʻliq erkinlik berilmagan. Ularning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
106
ochgan maktablari koʻpincha norasmiy tarzda faoliyat yuritgan, bu esa ularning
faoliyatini xavf ostiga qoʻygan.
Matbuot va nashriyot
ham jadidlar uchun muhim vosita boʻlgan, ammo bu
soha ham qattiq nazoratga olingan. Jadidlarning gazetalar chiqarish harakatlari
koʻp hollarda senzura tomonidan toʻxtatilgan yoki maqolalar chop etilishiga ruxsat
berilmagan.
Madaniyat
va
sanʼat
sohasida
ham
jadidlar
tomonidan
sahnalashtirilgan spektakllar va yozilgan asarlar jamiyat tomonidan har doim ham
toʻliq qabul qilinmagan, ularning asarlari ayrim doiralarda rad etilgan.
Jadidlarning ilgari surgan islohotlari jamiyat tomonidan turlicha qabul
qilingan.
Ilmga chanqoq yoshlar va ilgʻor tafakkur egalari
jadidlarning yangi
taʼlim tizimi va maʼrifatchilik harakatini qoʻllab-quvvatlashgan. Ayniqsa,
savodxonlik darajasi past boʻlgan qatlamlar uchun yangi usul maktablari katta
ahamiyatga ega boʻlgan. Biroq,
kattalar, anʼanaviy dindor doiralar va
mustamlakachilik
siyosatini
qoʻllab-quvvatlagan
mahalliy
amaldorlar
jadidlarning islohotlariga qarshi chiqqanlar.
Shunga qaramay, jadidlarning harakatlari toʻxtab qolmadi. Ularning taʼlim,
madaniyat, din va siyosiy sohalardagi saʼy-harakatlari vaqt oʻtishi bilan oʻz
natijalarini
bera
boshladi.
Keyinchalik
mustaqil
Oʻzbekiston
shakllangach,
jadidchilik gʻoyalari qayta tiklandi
va hozirgi kunda taʼlim tizimi,
ilm-fan va madaniyat sohalarida ularning mehnatlari qadrlanmoqda.
Umuman olganda,
Fargʻona jadidlari jamiyat taraqqiyotiga ulkan taʼsir
koʻrsatgan boʻlsalar-da, ularning harakatlari turli bosimlar va cheklovlarga
duch kelgan
. Ular milliy uygʻonish va mustaqillik gʻoyalarini ilgari surib, taʼlim,
madaniyat, din va siyosat sohalarida oʻz izlarini qoldirganlar. Bugungi kunda
jadidlar merosi jamiyatimizning rivojlanishida muhim oʻrin tutadi va ularning
ilgʻor fikrlari hali ham dolzarb hisoblanadi.
Fargʻona jadidlari tomonidan ilgari surilgan islohotlar va ularning maʼnaviy
merosi bugungi kunda ham oʻz dolzarbligini saqlab qolgan. Ularning taʼlim,
madaniyat, ijtimoiy institutlar rivoji
va milliy ongni shakllantirishga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
107
qoʻshgan hissasi hozirgi jamiyatimizning asosiy ustunlaridan biri boʻlib xizmat
qilmoqda. Mustaqil Oʻzbekiston siyosatida jadidlarning gʻoyalari aks etgan boʻlib,
bu jarayon jamiyat rivojlanishining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Shu
sababli, ularning merosini keng targʻib qilish va avlodlarga toʻgʻri yetkazish
dolzarb vazifalardan biridir.
Jadidlar taʼlim tizimini isloh qilish orqali millatning savodxonligini
oshirishni va zamonaviy ilm-fanni ommalashtirishni maqsad qilgan edilar.
Bugungi Oʻzbekiston taʼlim tizimida jadidlarning ilgari surgan gʻoyalari oʻz aksini
topgan.
Yangi usul maktablari
gʻoyasi asosida bugungi umumiy oʻrta taʼlim
tizimi rivojlanib, xalqning keng qatlamlariga zamonaviy bilimlar yetkazib
berilmoqda. Taʼlimda
ilmiy asoslangan metodika, xorijiy tillarni oʻqitish va
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
jadidlar orzu qilgan maʼrifatli
jamiyatga yaqinlashish yoʻlidagi muhim qadamlardir.
Shuningdek, madaniyat sohasida ham jadidchilik harakati qoʻllab-
quvvatlagan
teatr, adabiyot, sanʼat va jurnalistika
rivoj topdi. Mustaqillikdan
soʻng milliy uygʻonish jarayoni jadidlarning ilgari surgan
madaniy va ijodiy
erkinlik gʻoyalari
asosida shakllandi. Bugungi kunda milliy teatrlar, kinolar va
adabiyotda jadidlarning ilgari surgan gʻoyalari, ularning maʼnaviy merosi oʻz
aksini topmoqda.
Jadidlar jamiyatni rivojlantirish uchun taʼlim va madaniyat bilan cheklanib
qolmay, balki
ijtimoiy institutlarni mustahkamlash
yoʻlida ham katta hissa
qoʻshganlar. Ular davlat boshqaruvi, iqtisodiyot, ijtimoiy adolat va huquqiy tizimni
isloh qilishga harakat qilishgan. Mustaqillikdan soʻng Oʻzbekiston ijtimoiy
institutlarining shakllanishida jadidlarning ilgari surgan
erkin jamiyat, milliy
manfaatlarga
asoslangan
iqtisodiy
siyosat
va
adolatli
boshqaruv
tamoyillari
aks etmoqda.
Bugungi kunda
nodavlat taʼlim muassasalari, ilmiy-tadqiqot markazlari
va madaniy-maʼrifiy tashkilotlar
jadidlarning ilgari surgan gʻoyalari asosida
faoliyat olib bormoqda. Ularning ilm-
maʼrifatga
urgʻu
berish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
108
gʻoyasi
zamonaviy Oʻzbekistonning taʼlim va innovatsiya siyosatida
ham oʻz
aksini
topgan.
Shuningdek,
jamiyatning
iqtisodiy
rivojlanishida
milliy
tadbirkorlik, yer va suv resurslarini samarali boshqarish, xalqning iqtisodiy
savodxonligini oshirish
kabi masalalarda jadidlarning fikrlari bugungi kunda ham
dolzarb boʻlib qolmoqda.
Mustaqillikka erishgandan soʻng Oʻzbekiston milliy tiklanish jarayoniga
kirishdi va bu jarayonda jadidchilik harakatining oʻrni beqiyos boʻldi.
Davlat
siyosatida milliy qadriyatlarni tiklash, maʼrifatchilik va taʼlimga eʼtibor
qaratish, madaniyat va sanʼatni rivojlantirish
kabi tamoyillar jadidlarning
gʻoyalari bilan hamohang ekanligi koʻrinib turibdi.
Ayniqsa, bugungi kunda davlat tomonidan ilgari surilayotgan
taʼlim
islohotlari, milliy tillarni rivojlantirish, yoshlarni chet elda tahsil olishga
ragʻbatlantirish
kabi qarorlar jadidchilik harakatining davomiyligi sifatida
qaralishi
mumkin.
Maʼnaviy
merosni
tiklash
va
uni
jamiyatga
qaytarish
yoʻlidagi ishlar jadidlar istagan maʼrifatli jamiyat sari intilishning
amaliy natijasidir.
Bundan tashqari, jadidlarning mustaqillik va milliy oʻzlikni anglash
gʻoyalari bugungi
milliy gʻoya va mafkuraviy tamoyillarda
ham yaqqol seziladi.
Oʻzbekistonda
erkin fuqarolik jamiyatini shakllantirish, inson huquqlarini
himoya qilish, milliy iqtisodiyotni rivojlantirish
boʻyicha amalga oshirilayotgan
islohotlar jadidlarning orzulari amalga oshayotganidan dalolat beradi.
Fargʻona jadidlarining merosi bugungi jamiyat taraqqiyotining ajralmas
qismi boʻlishiga qaramay, ularning hayoti va faoliyati hali ham toʻliq oʻrganib
chiqilmagan.
Ularning maʼnaviy merosini keng targʻib qilish, ilmiy va
ommaviy tadqiqotlar olib borish, ularning asarlarini zamonaviy oʻquv
dasturlariga kiritish
dolzarb masalalardan biri boʻlib qolmoqda.
Bugungi kunda jadidlarning faoliyati boʻyicha ilmiy anjumanlar
oʻtkazilmoqda, ularning hayoti va faoliyati haqida filmlar, maqolalar, kitoblar chop
etilmoqda. Ammo bu jarayonni
yanada kengaytirish va ularning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
109
gʻoyalarini yosh avlodga yetkazish muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Oʻzbek
yoshlarini jadidlar gʻoyalari bilan tanishtirish, ularning ilmga boʻlgan
ishtiyoqini oshirish
orqali jamiyatning kelajakdagi taraqqiyotiga katta hissa
qoʻshish mumkin.
Shuningdek, jadidlar tomonidan ilgari surilgan
milliy birlik, taʼlimni
rivojlantirish, iqtisodiy mustaqillik va adolatli jamiyat tamoyillarini
bugungi
hayotda keng targʻib qilish ularning orzularini roʻyobga chiqarish yoʻlida muhim
qadamlardan biri boʻlishi mumkin. Davlat va jamiyat miqyosida jadidchilik
harakati namoyandalarini chuqur oʻrganish, ularning asarlarini tarjima qilish va
ilmiy jamoatchilikka yetkazish lozim.
Xulosa
Fargʻona jadidlari oʻz davrining ilgʻor ziyolilari boʻlib, jamiyat taraqqiyotiga
katta hissa qoʻshgan muhim shaxslar edi. Ularning maʼnaviy merosi taʼlim,
madaniyat, siyosat va iqtisodiyot kabi turli ijtimoiy institutlarning rivojlanishida
tub burilish yasagan. Jadidlarning asosiy maqsadi xalqni
ilm-maʼrifat bilan
boyitish, eski anʼanalar va johillik botqogʻidan chiqarish, mustaqil fikrlovchi
va taraqqiyotni qoʻllab-quvvatlovchi avlodni tarbiyalash
edi. Fargʻona vodiysi,
oʻzining tarixiy va madaniy oʻrni bilan, jadidchilik harakatining muhim
markazlaridan biriga aylangan. Ushbu harakat orqali yangi maktablar ochildi,
matbuot rivojlandi, teatr sanʼati paydo boʻldi va milliy ong kuchaydi. Biroq,
jadidlar oʻz islohotlarini amalga oshirish yoʻlida koʻplab qiyinchiliklarga duch
keldilar – ularning faoliyatiga
chor maʼmurlari, diniy konservatorlar va eski
tuzum tarafdorlari
tomonidan qarshilik koʻrsatildi.
Fargʻona jadidlari tomonidan amalga oshirilgan islohotlar bugungi jamiyat
taraqqiyotida ham oʻz aksini topmoqda.
Taʼlim tizimining modernizatsiyasi, fan
va texnologiyaga asoslangan yangi dars metodlarining joriy etilishi,
ayollarning taʼlim olishi va ilm-fanni rivojlantirishga boʻlgan eʼtibor
–
bularning barchasi jadidlar orzu qilgan jamiyat sari tashlangan qadamlar
hisoblanadi. Shuningdek, madaniyat
va sanʼat sohalarida jadidlarning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
110
ilgari surgan tamoyillari, xususan, adabiyot, teatr va matbuot erkinligiga boʻlgan
intilishlar bugungi mustaqil Oʻzbekistonda oʻz ifodasini topgan. Davlat siyosati
darajasida ham jadidlarning
milliy oʻzlikni anglash, iqtisodiy mustaqillikka
erishish, xalqni ilmga yoʻnaltirish
haqidagi gʻoyalari mustahkam oʻrin olgan. Bu
esa ularning merosi hanuzgacha jamiyat uchun muhim va dolzarb ekanligini
koʻrsatadi.
Shu bilan birga,
Fargʻona jadidlarining merosini chuqurroq oʻrganish,
uni ilmiy jihatdan tadqiq qilish va yosh avlod orasida ommalashtirish
zarurati
mavjud. Jadidlarning hayoti va faoliyatini oʻrganish nafaqat tarixiy
ahamiyatga ega, balki bugungi kun yoshlarini ilmga, tafakkurga va maʼrifatga
yoʻnaltirish uchun ham muhimdir. Shu sababli,
jadidlar haqida ilmiy
anjumanlar, kitoblar, hujjatli filmlar tayyorlash, ularning asarlarini keng
jamoatchilikka yetkazish
kelajak avlodning maʼnaviy yuksalishiga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, ularning ilgʻor gʻoyalari taʼlim tizimiga keng tatbiq etilishi kerak
– yangi avlod jadidlarning ilmiy va maʼrifiy islohotlarini oʻrganib, ulardan ibrat
olishi lozim.
Umuman olganda,
Fargʻona jadidlari tomonidan amalga oshirilgan
islohotlar bugungi jamiyat rivojiga bevosita taʼsir koʻrsatmoqda
. Ularning
taʼlim, madaniyat, ijtimoiy institutlar va davlat boshqaruvidagi tamoyillari
Oʻzbekistonning milliy tiklanish jarayonida mustahkam poydevor boʻlib xizmat
qilmoqda. Shu bois, jadidlarning merosini oʻrganish, ularni yosh avlodga
tanishtirish va ularning gʻoyalarini amaliy hayotda qoʻllash orqali
maʼrifatli,
ilgʻor va taraqqiyparvar jamiyatni shakllantirish
mumkin. Bu esa jadidlarning
orzulari roʻyobga chiqayotganidan dalolat beradi va ularning maʼnaviy merosi
abadiy ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdurashidkhonov M.
"Turkiston jadidlari va ularning taʼlim tizimidagi
islohotlari"
– Toshkent: Fan, 1995.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
111
2.
Behbudiy M.
"Milliy uygʻonish va yangi maktab masalalari"
–
Samarqand, 1914.
3.
Fitrat A.
"Jadidchilik harakatining ijtimoiy ahamiyati"
– Toshkent:
Maʼnaviyat, 2001.
4.
Isʼhoqov Z.
"Fargʻona jadidlari va ularning madaniyat rivojiga
taʼsiri"
– Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2010.
5.
Qosimov B.
"Jadidchilik harakati tarixi"
– Toshkent: Yangi asr avlodi,
2005.
6.
Allohverdiyev A.
"Oʻzbek jadidlari va ularning ijtimoiy islohotlari"
–
Buxoro, 2012.
7.
Devonaqulov A.
"Jadid matbuoti va uning ahamiyati"
– Toshkent:
Universitet nashriyoti, 2015.
8.
Adeeb Khalid.
"The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in
Central Asia"
– Berkeley: University of California Press, 1998.
9.
Edward Allworth.
"The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century
to the Present"
– Stanford: Hoover Institution Press, 1990.
10.
Timur Kocaoglu.
"Jadidism and Nationalism in Central Asia"
– Istanbul:
Isis Press, 2002.
11.
Bregel Y.
"Turkestan and the Fate of the Russian Empire"
– Cambridge:
Cambridge University Press, 2003.
12.
Abdurauf Fitrat.
"Oʻzbek jadidchiligining nazariy va amaliy asoslari"
–
Toshkent: Sharq nashriyoti, 1999.
