https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
73
YOSHLARNI VATANPARVARLIK RUHIDA TARBIYALASHDA
JADID MUTAFAKKIRLARI QARASHLARINING IJTIMOIY FALSAFIY
TAHLILI
Jumaboyev Doniyorjon Gʻiyosiddin oʻgʻli
Fargʻona davlat universiteti harbiy taʼlim fakulteti 1-bosqich talabasi
+998996495508
Oʻktamov Sohibjon Erkinjon oʻgʻli
Fargʻona davlat universiteti harbiy taʼlim fakulteti 1-bosqich talabasi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada jadid mutafakkirlarining yoshlarni
vatanparvarlik ruhida tarbiyalash borasidagi qarashlari ijtimoiy-falsafiy jihatdan
tahlil etilgan. Jadidchilik harakatining asosiy tamoyillari – ilm-maʼrifat, milliy
ong, modernizatsiya va istiqlol gʻoyalari yosh avlod tarbiyasida muhim oʻrin
tutishi taʼkidlangan. Shuningdek, jadidlar merosning bugungi kunda yoshlarni
milliy qadriyatlarga sodiq, ongli va faol fuqarolar sifatida tarbiyalashdagi
ahamiyati yoritilgan.
Kalit soʻzlar: jadidchilik, vatanparvarlik, milliy ong, taʼlim, maʼrifat,
istiqlol, modernizatsiya, yoshlar tarbiyasi, milliy qadriyatlar, mustamlakachilik,
Behbudiy, Avloniy, Fitrat
KIRISH
Bugungi globallashuv jarayonida
yoshlarni vatanparvarlik ruhida
tarbiyalash
masalasi har qachongidan ham dolzarb hisoblanadi. Har bir
jamiyatning kelajagi uning yosh avlodiga bogʻliq boʻlib, ularning milliy
qadriyatlar, madaniy meros va tarixiy oʻzlikni anglash asosida shakllanishi muhim
ahamiyatga ega. Ayniqsa, Oʻzbekistonda mustaqillikdan soʻng milliy oʻzlikni
tiklash, tarixiy adolatni qaror toptirish
va yoshlarni komil inson qilib
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
74
tarbiyalash davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlaridan biri boʻlib kelmoqda. Shu
nuqtayi nazardan,
jadid mutafakkirlarining vatanparvarlik borasidagi
qarashlarini oʻrganish
bugungi yoshlar tarbiyasida muhim manba boʻlib xizmat
qilishi mumkin. Ushbu maqolada jadidlarning millat ravnaqi va yosh avlod
tarbiyasiga oid fikrlari ijtimoiy-falsafiy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi.
Hozirgi kunda
yoshlarni milliy ruhda tarbiyalash
nafaqat Oʻzbekistonda,
balki butun dunyo miqyosida muhim masalalardan biri boʻlib qolmoqda. Tarixga
nazar tashlasak, har qanday jamiyatning rivojlanishi uchun milliy gʻurur va
vatanparvarlik hissi kuchli boʻlgan yoshlar asosiy omil boʻlib xizmat qilgan.
Bugungi globallashuv va axborot asrida turli gʻoyalar, mafkuralar taʼsiri kuchayib
borayotgan bir paytda
milliy qadriyatlarni saqlab qolish va yoshlar orasida
vatanparvarlik ruhini mustahkamlash
ustuvor vazifalardan biri boʻlib turibdi.
Jadid mutafakkirlari oʻz davrida xalqning milliy uygʻonishini asosiy maqsad qilib
qoʻygan boʻlib, ularning qarashlari bugungi kunda ham dolzarbligini yoʻqotmagan.
Ushbu maqolada jadidlar tomonidan ilgari surilgan milliy gʻoya va vatanparvarlik
tamoyillari tahlil qilinib, ularning hozirgi yoshlar tarbiyasidagi oʻrni yoritiladi.
Vatanparvarlik
– insonning oʻz Vataniga boʻlgan muhabbatini, unga
sadoqat va fidoyilik bilan xizmat qilish istagini ifodalovchi oliyjanob tuygʻudir.
Vatanparvarlik shaxsning ijtimoiy hayotida muhim oʻrin egallab, uning
jamiyatdagi pozitsiyasini belgilaydi. Xalqimiz azaldan oʻz yurti, tili va
madaniyatini ulugʻlagan, ajdodlarimiz milliy qadriyatlarni asrab-avaylab kelgan.
Shu sababli bugungi kunda yosh avlodni milliy oʻzlikni anglash va Vatan
manfaatlari yoʻlida fidoyilik ruhida tarbiyalash muhim ahamiyat kasb etadi.
Yoshlarning kelajakda mamlakat taraqqiyotiga hissa qoʻshishi, uni yuksaltirishi
bevosita ularning vatanparvarlik tuygʻusi bilan bogʻliq. Shunday ekan, jadid
mutafakkirlarining vatanparvarlik haqidagi qarashlarini oʻrganish, ularning yoshlar
tarbiyasidagi oʻrnini tahlil qilish muhim vazifalardan biridir.
Jadidchilik – XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston oʻlkasida yuzaga
kelgan
milliy
uygʻonish
harakati
boʻlib, uning asosiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
75
maqsadi xalqni maʼrifat, taraqqiyot va milliy oʻzlikni anglash sari yetaklash edi.
Bu harakatning asosiy yetakchilari boʻlmish
Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdurauf
Fitrat, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov
kabi ziyolilar
millatni mustamlakachilik zulmidan qutqarish, xalqni ilm-maʼrifat bilan uygʻotish
va yoshlarni yangi zamon talablariga mos ravishda tarbiyalashni asosiy maqsad
qilib qoʻygan edilar. Jadidlar eski maktab uslubidan voz kechib, zamonaviy ilm-
fan, texnologiya va maʼrifat orqali millatni ravnaq toptirishga harakat qilganlar.
Ular yosh avlodni
ilmli, maʼrifatli, vatanparvar va jamiyat oldidagi burchini
anglaydigan shaxslar
qilib tarbiyalashni oʻz oldiga vazifa qilib qoʻygan edilar.
Jadid mutafakkirlarining ushbu qarashlari bugungi yoshlar tarbiyasida ham katta
ahamiyatga ega boʻlib, ularning asarlari va targʻibot ishlari milliy oʻzlikni
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Jadidlarning asosiy maqsadi millatni oʻz mustaqilligiga erishish yoʻlida
tayyorlash boʻlib, ular buning uchun eng avvalo
taʼlim va tarbiyani isloh qilishga
katta eʼtibor qaratganlar
. Ularning fikricha, har qanday millatning taraqqiyoti
uning yoshlariga bogʻliq boʻlib,
ilmli va vatanparvar yoshlar yetishib chiqmas
ekan, jamiyatda oʻzgarish boʻlishi qiyin
. Shu boisdan ular yangi maktablar
tashkil etib, yoshlarni
modern ilmlar bilan tanishtirish
, ularning dunyoqarashini
kengaytirish va eng asosiysi, ularni oʻz Vatani va millatiga sodiq insonlar qilib
tarbiyalashni asosiy maqsad qilib qoʻygan edilar. Bugungi kunda ham ushbu
gʻoyalar dolzarbligini yoʻqotmagan boʻlib,
jadidchilik merosini yoshlar
tarbiyasiga tatbiq etish, ularning vatanparvarlik ruhini mustahkamlashga
xizmat qilishi shubhasizdir
.
Jadid mutafakkirlari oʻz davrining ilgʻor ziyolilari sifatida
milliy uygʻonish
va taraqqiyot gʻoyalarini
ilgari surgan, xalqni mustamlakachilik zulmidan xalos
etish uchun harakat qilgan shaxslar edi. Ularning faoliyati asosan
maʼrifat, milliy
ong, vatanparvarlik va istiqlol
tushunchalariga asoslangan boʻlib, jamiyatni
rivojlantirishning eng asosiy yoʻli sifatida taʼlim va madaniyatni ilgari surdilar.
Jadidlar yosh avlodning taqdirini
millatning kelajagi bilan bogʻliq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
76
deb bilgan va shu sababli ularni
oʻz Vataniga sodiq, bilimli va faol shaxslar
qilib
tarbiyalashga chaqirganlar. Ularning fikricha, mustamlaka tuzumidan qutulish,
millatning oʻz taqdirini oʻzi belgilashi va taraqqiyot sari intilishi uchun, avvalo,
xalqni
savodli, ongli va vatanparvar
qilish zarur edi. Bu borada jadid
mutafakkirlari ilmiy-maʼrifiy asarlar yozish, gazeta va jurnallar chop etish, yangi
usuldagi maktablar ochish orqali
milliy ong va vatanparvarlik tuygʻusini
shakllantirish
uchun harakat qilganlar.
Jadidchilik
harakatining
yetakchi
namoyandalaridan
biri
boʻlgan
Mahmudxoʻja Behbudiy
vatanparvarlik gʻoyasini tarqatishda oʻzining
asarlari, jamoat ishlari va matbuot faoliyati orqali katta rol oʻynadi. Uning
mashhur
“Padarkush”
dramasi mustamlaka zulmining yosh avlod taqdiriga
qanday salbiy taʼsir koʻrsatayotganini koʻrsatish bilan birga, millatning asl
dushmani jaholat ekanligini ifodalaydi. Behbudiy vatanparvarlikni yosh
avlodni
ilm-maʼrifat bilan qurollantirish, oʻz tarixini anglash va milliy
gʻururni shakllantirish
orqali qaror toptirish mumkin deb hisoblagan. U oʻz
maqolalarida:
“Bir millatning kelajagi uning yoshlari bilimli boʻlishiga
bogʻliq”
, deya taʼkidlagan va yoshlarni maktablarda yangicha taʼlim olishga,
zamonaviy bilimlarni egallashga chaqirgan. Uning fikricha, agar yoshlar
zamonaviy bilimlarga ega boʻlsa, ular mustaqil fikrlaydigan va oʻz xalqining
ozodligi uchun harakat qiladigan vatanparvar insonlarga aylanadi.
Abdulla Avloniy
esa vatanparvarlikni inson tarbiyasining eng muhim qismi
sifatida koʻrgan. Uning
“Turkiy Guliston yoxud axloq”
asarida tarbiyaning
jamiyat va millat uchun ahamiyati haqida shunday soʻzlar bor:
“Tarbiyasiz xalq –
kelajagi yoʻq xalq”
. Avloniyning fikricha, vatanparvarlik yosh avlodning
milliy
qadriyatlarga sodiqligi, ona tiliga hurmati, ota-bobolari qoldirgan maʼnaviy
merosni qadrlashi va Vatan ravnaqiga hissa qoʻshish istagi
orqali namoyon
boʻladi. U oʻz faoliyatida bolalarga milliy ongni singdirish uchun maktab va
madrasalarni isloh qilish zarurligini taʼkidlagan. Unga koʻra,
tarbiya va ilm yoʻq
joyda millat rivoji ham boʻlmaydi
,
shuning
uchun
yoshlarni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
77
vatanparvar ruhda tarbiyalash jamiyatning eng asosiy vazifalaridan biri boʻlishi
kerak.
Abdurauf Fitrat
esa oʻzining
“Hind ixtilochilari”, “Oʻzbek adabiyoti
namunalari”
kabi asarlarida milliy gʻurur, istiqlol va vatanparvarlik gʻoyalarini
ilgari surdi. Fitratning fikricha, xalqni uygʻotish va mustaqillikka erishish uchun
yoshlarni
mustamlakachilik tuzumiga qarshi ongli kurash olib borishga
tayyorlash
zarur. U yoshlarni milliy oʻzlikni anglashga chaqirar,
oʻz tilini,
tarixini va madaniyatini bilmagan xalq boshqalarga qaram boʻlib
qolishini
taʼkidlar edi. Fitratning asarlarida
yoshlarning oʻz Vataniga boʻlgan
muhabbatini mustahkamlash, milliy qadr-qimmatni anglatish va irodali
insonlarni tarbiyalash
gʻoyalari ustuvor oʻrin egallaydi.
Jadid mutafakkirlarining aksariyat asarlari
milliy gʻurur va istiqlol
gʻoyalarini shakllantirishga
qaratilgan edi. Ular mustamlaka siyosati natijasida
oʻz millatini johillikka va qashshoqlikka mahkum boʻlishini anglab yetgan va
bunga
qarshi
ilm,
maʼrifat
va
ongli
harakat
bilan
kurashish
kerakligini
taʼkidlaganlar. Jadidlarning sheʼrlari, hikoyalari, dramalari va
maqolalari yosh avlodga
mustaqillik tuygʻusini singdirish, oʻzligini anglash va
jamiyatning faol aʼzolariga aylanish
gʻoyalariga asoslangan. Ularning asarlarida
Vatanga sadoqat, milliy qadriyatlarga hurmat va ozodlik uchun kurashish kabi
tushunchalar keng yoritilgan.
Misol
uchun,
Behbudiyning
“Padarkush”
,
Fitratning
“Hind
ixtilochilari”
,
Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud axloq”
kabi asarlari xalqni
mustamlakachilik zulmiga qarshi uygʻotishga, milliy gʻurur va istiqlolga boʻlgan
intilishni kuchaytirishga qaratilgan edi. Ushbu asarlarda
yoshlarning ilm olishga,
zamonaviy dunyoqarashni shakllantirishga, milliy va diniy qadriyatlarga
sodiq boʻlishga undalganini
koʻrish mumkin.
Jadid mutafakkirlarining fikricha, vatanparvarlikni yosh avlod ongiga
singdirishning
eng
samarali
yoʻli
taʼlim
va
madaniyatni
rivojlantirish
hisoblanadi. Ularning
taʼlimga
boʻlgan
qarashlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
78
shundan iborat ediki,
inson bilimli boʻlsa, u oʻz millati va Vatanining asl qadr-
qimmatini anglaydi
, jaholat esa kishini qaramlikka, tubanlikka olib keladi.
Shuning uchun jadidlar
yangi usul maktablarini tashkil etish, zamonaviy
fanlarni oʻrgatish va yosh avlodni Vatanga sadoqatli qilib tarbiyalash
tarafdori
edilar.
Ular taʼlim orqali jamiyatni isloh qilish mumkin deb hisoblaganlar va bu
yoʻlda
gazeta, jurnal va badiiy asarlar orqali oʻz gʻoyalarini yoyganlar
.
Behbudiy
“Oyna”
gazetasi orqali xalqni maʼrifatga chorlagan boʻlsa, Fitrat va
Avloniy oʻz asarlari orqali yoshlarning qalbida milliy gʻururni uygʻotishga harakat
qilgan.
Bugungi kunda ham jadidlarning bu gʻoyalari dolzarbligini yoʻqotmagan.
Ularning fikrlarini yosh avlod tarbiyasida qoʻllash orqali
milliy ongli,
vatanparvar va zamonaviy dunyoqarashga ega yoshlarni voyaga
yetkazish
mumkin.
Jadidchilik
– XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston oʻlkasida
vujudga kelgan
milliy uygʻonish harakati
boʻlib, uning asosiy maqsadi
xalqni
jaholat va qoloqlikdan chiqarish, ilm-maʼrifat bilan taraqqiyot sari
yetaklash, milliy oʻzlikni anglash
gʻoyalarini rivojlantirish edi. Jadid
mutafakkirlari jamiyatni isloh qilish uchun avvalo xalqning tafakkurini oʻzgartirish
kerakligini tushungan holda
taʼlim va madaniyatni rivojlantirishga
, yosh
avlodni zamonaviy bilimlar bilan tarbiyalashga alohida eʼtibor qaratganlar.
Ularning ijtimoiy-falsafiy qarashlari ikki asosiy yoʻnalishda namoyon
boʻlgan:
milliy oʻzlikni anglash va ijtimoiy islohotlar orqali taraqqiyotga
erishish
.
Jadid mutafakkirlari mustamlakachilik sharoitida yashayotgan xalqlarning
qoloqligini
ilm-maʼrifatsizlik, eski tartiblarning eskirganligi va dunyoning
rivojlanish jarayonlaridan orqada qolish
bilan izohlashgan. Shu sababli ular
jamiyatni yangilash, uni zamonaviy bilimlar va texnologiyalar bilan qurollantirish
orqali millatni uygʻotish yoʻlini
tanladilar. Ularning falsafasi faqat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
79
ilm-maʼrifat va taʼlim bilan cheklanib qolmay, balki
ijtimoiy hayotning barcha
jabhalarini qamrab olgan
. Ular siyosiy, iqtisodiy va madaniy islohotlar orqali
jamiyatni oʻzgartirish, milliy davlatchilikni shakllantirish va xalqning ijtimoiy ongi
hamda huquqiy bilimlarini oshirishga intilganlar.
Jadidlar oʻz faoliyatida
modernizatsiya
gʻoyalariga katta eʼtibor berganlar.
Ular taraqqiy etgan Yevropa davlatlari va Turkiya kabi mamlakatlarning
rivojlanish yoʻllarini oʻrganib, oʻz jamiyatida ham
fan-texnika yutuqlaridan
foydalanish, zamonaviy taʼlim tizimini joriy etish va yangi ishlab chiqarish
usullarini qoʻllash
zarur deb bilganlar. Modernizatsiya jadidlarning fikricha, faqat
texnologiyalarni oʻzlashtirish bilangina cheklanmasdan, balki
tafakkur va
madaniyatni yangilash, odamlarning dunyoqarashini oʻzgartirish va ijtimoiy
hayotda faollikni oshirish
bilan bogʻliq jarayon edi.
Jadidlar uchun modernizatsiyaning eng muhim yoʻnalishlaridan biri
taʼlim
sohasida tub oʻzgarishlar qilish
edi. Ular eski maktab tizimini tanqid
qilib,
“yangi usul maktablari”
deb nomlangan muassasalarni tashkil etdilar. Bu
maktablarda oʻquvchilar
arab, fors va turkiy tillardan tashqari, rus tili va
zamonaviy
fanlarni
oʻrgana
boshladilar.
Taʼlimning
yangilanishi
esa
yoshlarning
ilmli, mustaqil fikrlovchi va zamonaviy tafakkur egasi
boʻlishiga
xizmat qildi.
Bundan tashqari, jadidlar jamiyat hayotida ayollarning oʻrnini ham
modernizatsiya nuqtayi nazaridan qayta koʻrib chiqishgan. Ular
ayollarning
savodli boʻlishi, jamiyatda faollik koʻrsatishi, ilm olish huquqiga ega
boʻlishi
kerakligini ilgari surdilar. Bu esa millatning kelajagi uchun juda muhim
omil sifatida koʻrilgan.
Jadid mutafakkirlari Turkiston jamiyatida tub burilish yasashga intilganlar.
Ularning islohotlari quyidagi asosiy yoʻnalishlarda amalga oshirilgan:
1.
Taʼlim islohoti
– yangi maktablar ochish, zamonaviy fanlarni
oʻqitish, yangi darsliklar yaratish va oʻqituvchilar tayyorlash. Jadid
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
80
maktablari Turkistonning koʻplab shahar va qishloqlarida ochilib, ularda
minglab yoshlar zamonaviy bilimlar bilan tanishgan.
2.
Matbuot
va
adabiyot
orqali
xalqni
uygʻotish
–
jadidlar
“Oyna”, “Sadoyi Turkiston”, “Sadoyi Fargʻona”
kabi gazetalar
orqali xalqni ongli harakatga undashgan. Fitrat, Behbudiy, Avloniy kabi
ziyolilar milliy uygʻonish gʻoyalarini targʻib qiluvchi sheʼr va maqolalar
yozib, xalqning siyosiy va ijtimoiy bilimlarini oshirishga harakat qilishgan.
3.
Ijtimoiy islohotlar
– ayollar huquqlarini himoya qilish, milliy
hunarmandchilik va tadbirkorlikni rivojlantirish, shahar madaniyatini
yuksaltirish kabi islohotlar ham jadidlar diqqat markazida boʻlgan. Ular
jamiyatni faqat erkaklar emas, balki ayollar ham ilm va taraqqiyotga hissa
qoʻshishi kerak deb hisoblashgan.
4.
Mustaqillik va siyosiy faollik
– jadidlarning koʻpchiligi
Turkiston mustaqilligi uchun kurashgan. Ular rus mustamlakachiligi
sharoitida oʻz davlatchiligini shakllantirishga intilgan va bu yoʻlda faol
siyosiy harakat olib borganlar.
Bu islohotlarning barchasi jamiyatning
madaniy va ijtimoiy rivojlanishiga
katta taʼsir
koʻrsatdi. Jadidlarning bu harakatlari tufayli koʻplab yoshlar bilim
oldi, milliy uygʻonish jarayoni kuchaydi va Turkiston xalqlari oʻzligini anglashga
intila boshladi.
Jadidlar yosh avlod tarbiyasiga alohida eʼtibor qaratib,
taʼlim-tarbiya
orqali jamiyatni isloh qilish
gʻoyasini ilgari surdilar. Ularning fikricha, jamiyat
taraqqiyotini taʼminlash uchun avvalo
yoshlarga milliy ong, vatanparvarlik va
maʼrifat gʻoyalarini singdirish
kerak. Ularning yoshlarni tarbiyalashdagi asosiy
tamoyillari quyidagilar edi:
1.
Ilm-maʼrifatga tayanish
– jadidlarning fikricha, faqat ilmli yoshlar millatni
yuksaltirishi mumkin. Shu sababli ular yoshlarni
savodli, maʼrifatli va
zamonaviy dunyoqarashga ega boʻlishga
chaqirganlar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
81
2.
Milliy gʻurur va vatanparvarlikni shakllantirish
– yosh avlod
oʻz
tarixini, milliy qadriyatlarini va ajdodlar merosini bilishi
zarur deb
hisoblangan. Ularning fikricha, oʻzligini anglagan, milliy gʻururga ega
boʻlgan yoshlar mustamlakachilik zulmiga qarshi kurashadi va jamiyatni
taraqqiyot sari yetaklaydi.
3.
Erkin fikrlash va tafakkur ochiqligi
– jadidlar yoshlarni
soʻroq qilishga,
haqiqatni izlashga va mustaqil fikrlashga
oʻrgatish kerak deb
hisoblaganlar. Bu esa ularning eski madrasalardagi taʼlim usulidan tubdan
farq qilgan tamoyili edi.
Umuman olganda, jadidchilik harakati ijtimoiy va falsafiy jihatdan
oʻz
xalqini uygʻotish, milliy ongni shakllantirish va yosh avlodni yangi davr
talablariga mos holda tarbiyalash
gʻoyalariga asoslangan boʻlib, bugungi kunda
ham oʻz dolzarbligini saqlab qolmoqda.
Bugungi globallashuv sharoitida
yoshlarni vatanparvarlik ruhida
tarbiyalash
tobora dolzarb masalaga aylanib bormoqda. Texnologiyalar
rivojlanishi va axborot oqimining tezkorligi yosh avlodning ongiga turli gʻoyalar
taʼsir koʻrsatishiga sabab boʻlishi mumkin. Shu boisdan, ularni
milliy
qadriyatlarga sodiqlik, ajdodlar merosini qadrlash va Vatanga muhabbat
ruhida tarbiyalash
muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Bunday maqsadlarga
erishishda
jadid mutafakkirlarining merosi va gʻoyalari katta ahamiyatga ega
.
Jadidlar oʻz davrida xalqning ijtimoiy va madaniy jihatdan uygʻonishi, milliy
gʻururini shakllantirish va taraqqiyot sari intilishi uchun maʼrifatparvarlik
harakatini boshlab berganlar. Ularning faoliyati jamiyatni
jaholat, qoloqlik va
mustamlakachilikdan xalos etish
, millatni uygʻotish va yosh avlodni zamonaviy
dunyo talablariga mos ravishda tarbiyalashga qaratilgan edi. Bugungi kunda ushbu
tamoyillar hali ham dolzarb boʻlib, yoshlarni
ilm-maʼrifat, milliy oʻzlik va
vatanparvarlik
asosida tarbiyalashda jadidlar merosdan foydalanish muhim
vazifalardan biri boʻlib qolmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
82
Hozirgi zamonaviy taʼlim tizimi
oʻz ichiga innovatsion texnologiyalar,
kreativ yondashuvlar va taʼlim jarayonining interfaolligini
qamrab olgan
boʻlsa-da, yosh avlodni vatanparvar ruhda tarbiyalash masalasi har doim dolzarb
boʻlib qolmoqda. Shu nuqtayi nazardan,
jadidchilik gʻoyalari zamonaviy taʼlim
bilan uygʻunlashtirilishi
kerak.
Jadidlar taʼlim sohasini isloh qilish, yangi usuldagi maktablar ochish va
fanlarning dunyoviy yoʻnalishlarda oʻqitilishi tarafdori boʻlganlar. Ularning
fikricha,
taʼlimning asosiy vazifasi yoshlarni har tomonlama yetuk, zamonaviy
dunyo talablariga javob bera oladigan, Vatan ravnaqi uchun xizmat qiladigan
shaxslar qilib tarbiyalashdan iborat
. Hozirgi kunda bu gʻoyalar aynan
ijtimoiy-
siyosiy barqarorlik, ilm-fan va texnologik rivojlanish, milliy qadriyatlarni
targʻib etish
orqali amalga oshirilmoqda.
Bugungi kunda jadidlar merosni oʻrganish va undan foydalangan holda
yoshlarni
tarbiyalashning
bir
necha
yoʻnalishlari
mavjud.
Ularning
asarlaridagi
maʼrifiy va tarbiyaviy gʻoyalar
zamonaviy taʼlim dasturlariga
kiritilishi, ommaviy axborot vositalarida targʻib qilinishi va yoshlar oʻrtasida keng
muhokama qilinishi lozim.
Jadid mutafakkirlari tomonidan yozilgan asarlar, xususan,
Mahmudxoʻja
Behbudiyning “Padarkush”
,
Abdulla Avloniyning “Turkiy Guliston yoxud
axloq”
,
Fitratning “Hind ixtilochilari”
kabi
asarlarida
yoshlarni
ilmli,
vatanparvar va maʼrifatparvar qilib tarbiyalash gʻoyalari ilgari surilgan
.
Ushbu asarlarni maktab va oliy oʻquv yurtlarining oʻquv dasturlariga kengroq
kiritish orqali yoshlarning ongida milliy gʻururni shakllantirish mumkin.
Shuningdek, jadidchilik harakatining merosidan
ommaviy axborot
vositalari, internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali foydalanish
ham samarali yoʻl
hisoblanadi. Yoshlar orasida
milliy qadriyatlar va jadidlar gʻoyalarni targʻib
qiluvchi videoroliklar, bloglar, maqolalar va turli interfaol tadbirlar tashkil
etish
orqali ularning milliy ongini mustahkamlash mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
83
Milliy va maʼnaviy qadriyatlar asosida yoshlarni tarbiyalash
Jadidlar yoshlarni
milliy va maʼnaviy qadriyatlarga sodiqlik
ruhida
tarbiyalash tarafdori boʻlganlar. Ularning fikricha, millatning kuchi avlodlarning
maʼnaviy tarbiyasiga bogʻliq boʻlib, bu jarayonda taʼlim va madaniyat muhim rol
oʻynaydi. Bugungi kunda ham yoshlarni
Vatanga muhabbat, milliy
qadriyatlarga hurmat va maʼnaviy yetuklik asosida tarbiyalash
dolzarb vazifa
hisoblanadi.
Milliy tarbiya berishda quyidagi omillar muhim ahamiyat kasb etadi:
1.
Ota-onalar va oʻqituvchilarning roli
– jadidlar taʼlim-tarbiyada
faqat maktab emas, balki ota-onalarning ham ishtirok etishi kerakligini
taʼkidlaganlar. Hozirgi kunda ham
yoshlarning vatanparvarlik ruhida
tarbiyalanishida oilaning oʻrni muhim
.
2.
Milliy bayramlar va tarixiy sanalarning ahamiyati
– jadid
mutafakkirlari xalqning
oʻz tarixini bilishi va qadrlashi
muhimligini ilgari
surganlar. Shu sababli yoshlarni
milliy bayramlar va tarixiy sanalar orqali
vatanparvarlik ruhida tarbiyalash
lozim.
3.
Ommaviy axborot vositalarida vatanparvarlik targʻiboti
– hozirgi
zamonda yoshlarning dunyoqarashi ommaviy axborot vositalari orqali
shakllanayotganini inobatga olsak,
jadidiy merosni targʻib qilish va yoshlarni
milliy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash uchun zamonaviy media
vositalaridan foydalanish
dolzarb hisoblanadi.
XULOSA
Jadid mutafakkirlari tomonidan ilgari surilgan
milliy uygʻonish, ilm-
maʼrifat va vatanparvarlik
gʻoyalari bugungi kunda ham oʻz dolzarbligini
yoʻqotmagan. Ularning qarashlari faqat oʻz davri uchun emas, balki
hozirgi va
kelajak avlodning maʼnaviy va intellektual rivojlanishi uchun ham katta
ahamiyat kasb etadi
. Jadidlar yoshlarni ilmga chanqoq, Vatan va millat ravnaqi
yoʻlida
fidoyi
insonlar
sifatida
tarbiyalashga
alohida
eʼtibor
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
84
qaratganlar. Ular millat taraqqiyotining asosiy omili sifatida
taʼlim, mustaqil
tafakkur va ijtimoiy faollikni
ilgari surganlar. Bugungi globallashuv va
texnologik rivojlanish jarayonida bu gʻoyalarning ahamiyati yanada ortib
bormoqda. Shu boisdan, yosh avlod tarbiyasida jadidiy merosdan foydalanish
milliy gʻurur, vatanparvarlik va maʼnaviy barkamollikni shakllantirishda muhim
omil boʻlib xizmat qiladi.
Bugungi kunda yoshlar uchun axborot makoni juda keng boʻlib, turli
mafkuraviy oqimlar ularning dunyoqarashiga kuchli taʼsir oʻtkazmoqda. Bu
jarayonda
milliy qadriyatlarni himoya qilish, yoshlarni Vatan va millat
oldidagi burchini anglashga oʻrgatish
eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Jadidlar vatanparvarlikni insonning shaxsiy rivojlanishi, ijtimoiy ong va maʼnaviy
poklik bilan bogʻliq tushuncha sifatida koʻrganlar. Ularning taʼlim va maʼrifat
orqali milliy ongni shakllantirish haqidagi qarashlari bugungi zamonaviy taʼlim
tizimi uchun ham katta ahamiyatga ega.
Jadidlar oʻz vaqtida
taʼlimni jamiyatning eng muhim islohoti deb
bilganlar
, chunki ular ilm-maʼrifatsiz millat qoloq va mustamlaka ostida qolishini
yaxshi anglagan edilar. Bugungi kun sharoitida ham jadidchilikning asosiy
tamoyillari –
yangi bilimlarni egallash, dunyoviy tafakkurni shakllantirish va
milliy qadriyatlarga hurmat bilan yondashish
– yoshlar tarbiyasida ustuvor
yoʻnalish boʻlishi lozim.
Jadidlar tomonidan ilgari surilgan vatanparvarlik gʻoyalarini yoshlar
tarbiyasiga singdirishning bir necha muhim yoʻllari mavjud. Avvalo, taʼlim
jarayonida jadidiy merosni keng targʻib etish zarur.
Maktab va oliy taʼlim
muassasalarida
jadid mutafakkirlarining asarlarini oʻrganish, ularning fikrlari va
maqsadlarini yosh avlodga yetkazish orqali milliy ongni shakllantirish mumkin.
Jumladan,
Mahmudxoʻja
Behbudiy,
Abdulla
Avloniy,
Fitrat
kabi
mutafakkirlarning asarlarida ilgari surilgan
ilm-maʼrifat, milliy uygʻonish va
istiqlol gʻoyalari
taʼlim tizimining ajralmas qismiga aylanishi lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
85
Bundan tashqari, yoshlar orasida vatanparvarlik gʻoyalarini singdirish
uchun
ommaviy
axborot
vositalari
va
ijtimoiy
tarmoqlarning
imkoniyatlaridan foydalanish
juda muhim. Bugungi axborot asrida internet va
media yoshlarning dunyoqarashiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Shu sababli, jadidlar
ilgari surgan gʻoyalarni yosh avlodga yetkazish uchun
zamonaviy texnologiyalar,
ijtimoiy tarmoqlar va raqamli platformalardan
samarali foydalanish kerak.
J
adid
mutafakkirlarining
ilm-maʼrifat,
milliy
uygʻonish
va
vatanparvarlik haqidagi qarashlari bugungi kunda ham yosh avlod
tarbiyasida muhim ahamiyatga ega
. Ularning merosidan foydalanish orqali
yoshlarni
oʻz Vatanini sevuvchi, milliy qadriyatlarga sodiq va intellektual
jihatdan rivojlangan insonlar
qilib tarbiyalash mumkin. Kelajak avlodning
taqdiri taʼlim va tarbiyaga bogʻliq boʻlgani uchun, jadidlarning ilgʻor gʻoyalari
hozirgi taʼlim va tarbiya jarayonining ajralmas qismiga aylanishi lozim. Bu esa
jamiyatning har tomonlama taraqqiy etishiga, millatning oʻzligini saqlab qolishiga
va yoshlarning global maydonda oʻz oʻrnini topishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Behbudiy, M. (1913).
Padarkush
. Samarqand: Oqila matbaasi.
2.
Avloniy, A. (1914).
Turkiy Guliston yoxud axloq
. Toshkent: Sadayi
Fargʻona nashriyoti.
3.
Fitrat, A. (1919).
Hind ixtilochilari
. Buxoro: Matbaai Davlat.
4.
Salohiy, M. (2001).
Jadidchilik va milliy uygʻonish harakati
. Toshkent:
Maʼnaviyat.
5.
Vohidov, S. (2010).
Jadidlar tafakkuri va istiqlol gʻoyalari
. Toshkent:
Sharq.
6.
Abdugʻaniyev,
A.
(2015).
Jadidchilik:
Ijtimoiy-falsafiy
jihatlar
.
Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi.
7.
Qodirov, M. (2018).
Yoshlar tarbiyasida milliy ong va vatanparvarlik
masalalari
. Samarqand: Nodirbek
nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
86
8.
Karimov, I. (1998).
Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch
. Toshkent:
Oʻzbekiston.
9.
Yuldashev, U. (2005).
Jadid mutafakkirlari va milliy uygʻonish
.
Toshkent: Fan va texnologiya.
10.
Allayorov, B. (2020).
Jadidchilik va hozirgi zamon taʼlimi
. Toshkent:
Akademnashr.
11.
Adeeb Khalid. (2000).
The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism
in Central Asia
. California: University of California Press.
12.
Kamp, M. (2006).
The New Woman in Uzbekistan: Islam, Modernity,
and Unveiling under Communism
. Seattle: University of Washington Press.
