https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
421
AVTOMOBILLARNING ILASHISH MUFTASIGA QO‘YILADIGAN
TEXNIK TALABLAR
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikum ta’lim ustasi
Orifjonov Rasul Mashrabovich
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikum ta’lim ustasi
Sabirov Salijan Pazilovich
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikum ta’lim ustasi
Murotov Akbar Xatamovich
ANNOTATSIYA:Avtomobil harakatlana olishi uchun birinchi navbatda
dvigatelning tirsakli validagi burovchi momentining kuch uzatmasi yordamida
yetakchi g‘ildirakka uzatishi kerak. Ilashish muftasiga qo‘yilgan talablar uning har
hil sharoit uchun turli hillarining kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Disklarning soni
bo‘yicha bir, ikki, ko‘p diskli bo‘lishi mumkin. Bir diskli ilashma yengil
avtomobillarda, kichik va o‘rta vazndagi yuk avtomobillarda, ikki disklisi esa katta
vazndagi yuk tashuvchi avtomobillarda ishlatiladi.
Kalit so‘zlar: ilashish muftasi, tirsakli val, dvigatel, kuch uzatmasi, avtomatik
transmissiya, mexanik, gidromexanik, pnevmatik, elektrik.
Avtomobil qo‘zg‘alishi, harakatlanishi va uning tezligini turli darajada tezkor
o‘zgartirishda ilashish muftasi (сцепление) muhim vazifani bajaradi. Jahonning
ilg‘or avtomobil ishlab chiqarish kompaniyalari o‘z mashinalarining barcha
detallarini eng zamonaviy texnik-ekspluatatsion talablarga moslashtirib borish
ustida doimiy ravishda izlanishlar olib boradi hamda olingan foydali ilmiy-amaliy
natijalarni ishlab chiqarishga tatbiq etishga intilib kelmoqda. Avtomobilning eng
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
422
qimmatli
motortransmissiya
tizimida
barcha
mexanizmlarni
o‘zaro
muvofiqlashtirib turuvchi ilashish muftasining texnik imkoniyatlarini yaxshilash
va joriy va kutilayotgan nosozliklarni o‘z vaqtida aniqlash hamda bartaraf etishga
xizmat qiladigan, ilashish muftasi (сцепление)ni ishlash momentini sinash
uskunasini loyihalash va uni iqtisodiy samaradorligini asoslash orqali, uni mavjud
sinov-laboratoriya ishlariga oqilona tatbiq etish ishlari, mahsulot sifatini oshirib
borishda muhim ahamiyatga ega.
Avtomobil harakatlana olishi uchun birinchi navbatda dvigatelning tirsakli
validagi burovchi momentining kuch uzatmasi yordamida yetakchi g‘ildirakka
uzatishi kerak. Bu vazifani bajarishning eng yaxshi yo‘li dvigatel tirsakli vali
uzatmalar qutisining birlamchi vali bilan mufta yordamida mahkamlab qo‘yishdir.
Lekin bu tadbir qo‘shimcha muammolarni keltirib chiqaradi. Agar avtomobil
joyidan qo‘zg‘alayotgan bo‘lsa, qo‘zg‘alish dinamik turtki bilan bo‘ladi.
Dvigatelning kuchi yo‘l qarshiliklaridan kichik va uzatmalar qutisini qo‘shish iloji
yo‘qligi sababli, avtomobil joyidan qo‘zg‘ala olmaydi.
Harakatdagi avtomobil bo‘lsa, zaruriyat tug‘ilganda dvigatelning kuch
uzatmasidan ajratish mumkin bo‘lmay qoladi [1]. Shunday qilib, dvigatel va
uzatmalar qutisi o‘rtasida yana bir agregat bo‘lib, u qolganlarni uzish-qo‘shish
vazifasini bajaradi. Ilashish muftasi avtomobilni o‘z joyidan ohista qo‘zg‘atish,
uzatmalar almashtirilganda qisqa vaqt dvigatelni kuch uzatmasidan ajratish va u
notekis yo‘ldan harakatlanganda kuch uzatmasini dinamik turtkilar ta’siridan
saqlash vazifasini bajaradi. Ilashish muftasi uch qismdan, ilashmaning o‘zi,
yuritmasi, kuchaytirgichdan iboratdir. Ilashish muftasi vazifani bajara olishi uchun
qator talablarga javob berishi kerak:
1.Dvigateldan kuch uzatmasiga burovchi momentni ishonchli uzatish;
2.Yetaklanuvchi va yetaklovchi qismlari to‘la va tekis ulanishi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
423
3.Qismlarning toza ajralishini ta’minlash ;
4.Yetaklanuvchi qismlarining inertsiya momenti eng kichik bo‘lishi;
5.Ishqalanuvchi yuzalardan issiqlikni yaxshi tarqatishi lozim;
6.Kuch uzatmasini dinamik kuchlardan muhofaza qilishi;
7.Ekspluatatsiya paytida yetaklovchi va yetaklanuvchi qismlarni siquvchi
kuchni bir me’yorda saqlashi;
8.Boshqarish uchun eng kam kuch sarf etilishi;
9.Yaxshi muvozanatlangan bo‘lishi;
10.Kichik massa va o‘lchamli, tuzilishi sodda va texnik qarov o‘tkazish qulay
bo‘lishi, shovqinsiz ishlashi kerak .
Ilashish muftasiga qo‘yilgan talablar uning har hil sharoit uchun turli
hillarining kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Ish jarayonining hususiyati bo‘yicha
yetaklovchi va yetaklanuvchi qismlari muqim tutashgan va muqim tutashmagan
bo‘lishi mumkin. Avtomatik transmissiyaga ega (gidrotransformatorli)
avtomobillardan tashqari xammasida muqim tutashgan ilashish muftasi ishlatiladi.
Bu tur ilashmalarda yetaklanuvchi va yetaklovchi qismlar avtomobilni joyidan
qo‘zg‘atilganda, uzatmadan uzatmaga o‘tganda va tormozlanish jarayonidagina
ajratiladi. Muhim tutashmagan ilashmalarda esa dvigatel tirsakli valining kichik
burchak tezligida yetaklanuvchi va yetaklovchi qismlari ajralgan bo‘lib, tezlik
ortganda avtomatik ravishda qo‘shiladi . Yetaklanuvchi va yetaklovchi disklarni
prujina yordamida siqish usuli eng ko‘p tarqalgan. Siquvchi prujinalar doira
bo‘ylab bir yoki ikki qator joylashishi mumkin. Bular asosan yuk avtomobillarida
kuzatiladi. Bundan tashqari silindrik, konussimon, diafragmasimon prujina ilashma
o‘qi bo‘ylab joylashishi xam mumkin. Yarim markazdan qochirma turida esa
siquvchi kuch prujina va yuklagichlarni markazdan qochirma kuchlaridan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
424
iboratdir. Markazdan qochirma va yarim markazdan qochirma turlari hozirda
ishlatilmaydi.
Yetaklanuvchi va yetaklovchi qismlar orasidagi bog‘lanish turiga qarab
ilashish muftalari friksion, gidravlik, elektromagnitli bo‘lishi mumkin. Friksion
ilashmada moment ikkita diskning bir-biriga ishqalanish hisobiga uzatiladi.
Bu ilashma gidromufta bo‘lib, bir diskli ilashish muftasi bilan birgalikda
ishlatiladi. Ilashish muftalarining ishqalanuvchi qismlari diskli, konusli, maxsus
bo‘lishi mumkin. Bugun nafaqat diskli ilashmalar ishlatiladi. Ishqalanuvchi disklar
quruqda va moyda ilashishi mumkin. Turli ilashish muftalarining sxemalari
Disklarning soni bo‘yicha bir, ikki, ko‘p diskli bo‘lishi mumkin. Bir diskli ilashma
yengil avtomobillarda, kichik va o‘rta vazndagi yuk avtomobillarda, ikki disklisi
esa katta vazndagi yuk tashuvchi avtomobillarda ishlatiladi.
Ilashish muftasi yuritmasining turi bo‘yicha mexanik, gidromexanik,
pnevmatik, elektrik, o‘zarouyg‘un bo‘lishi mumkin. Yengil avtomobillarda
mexanik va gidravlik turlari qo‘llaniladi. Katta vazndagi yuk avtomobillarida
o‘zaro-uyg‘un,
mexanikpnevmo
kuchaytirgichli,
gidravlik-pnevmo
kuchaytirgichlisi esa o‘ta og‘ir turidagi avtomobillarda ishlatiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1. E.Fayzullaev va boshqalar, “Transport vositasining tuzilishi va nazariyasi”,
Toshkent, “Yangi asr avlodi”, 2006 yil, 375 bet.
2. O.Xamraqulov, X.Xamraqulov, “Avtomobil detallari ishlash qobiliyatini
qayta tiklash”, O‘quv qo‘llanmasi, Jizzax, 2007 yil, 152 bet.
3. Ismoiljon o‘g‘li S. A. et al. DVIGATEL KONSTRUKTSIYASI VA
ISHCHI JARAYONLARINI BOSHQARISHNI MUKAMMALLASHTIRISH
//Scientific Impulse. – 2022. – Т. 1. – №. 4. – С. 536-542.
