https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
62
ANUSHTAGINIY XORAZMSHOHLAR DAVLATI VA UNING
YUKSALISHI
Kazakboyeva Parvina Alisher qizi
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti 3-kurs talabasi
Ilmiy rahbar: Katta oʻqituvchi I. B. Xudoynazarov
Annotatsiya: Ushbu maqola anushtaginiy Xorazmshohlar davlati va uning
yuksalishi to‘g‘risida bo‘lib, davlatning qanday tashkil topishi, uning hukmdorlari
xususida, shuningdek, davlatdagi madaniy hayot, ilm-fan yuksalishi to‘g‘risida
ham so‘z boradi.
Kalit so‘zlar: Anushtagin, saljuqiylar, Malikshoh, Qutbiddin Muhammad,
Takash, Alouddin Muhammad, Jaloliddin, siyosat, madaniy hayot.
THE STATE OF ANUSHTAGINI KHORAZMSHAH AND ITS RISE
Kazakboyeva Parvina Alisher qizi
Tashkent state university of oriental studies
3-course of student faculty of eastern civilization and philosophy
Annotation: This article is about the Khorezmshah state and its rise, how
the state was formed, about its rulers, as well as the rise of cultural life and science
in the state.
Key words: Anushtagin, Seljuks, Malikshah, Qutbuddin Muhammad,
Takash, Alauddin Muhammad, Jalaluddin, politics, cultural life.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
63
KIRISH:
Anushteginiylar - kelib chiqishi turkiy xalqlardan boʻlgan Anushtegin asos
solgan Xorazmni, Eronni va Kavkazorti davlatlarni boshqargan sulola (1097-
1231). Dastlab Saljuqiylar davlatiga qaram bir viloyat sifatida boʻlgan. Saljuqiylar
davlati hukmdori Malikshoh oʻz noiblaridan biri Anushteginni Xorazmga hokim
qilib tayinlaydi. Keyinchalik Saljuqiylar davlati zaiflashganidan soʻng Xorazm
mustaqillikni qoʻlga kiritadi. Davlatga 1077-yilda asos solingan va moʻgullar
bosqini tufayli oʻz mustaqilligini yoʻqotib, tarix sahnasidan oʻchirilgan.
Taxminlarga koʻra, sulola 2,3 milliondan 3,6 million kvadrat kilometrgacha
boʻlgan maydonni egallagan
ASOSIY QISM:
Xorazmshohlar sulolasining asoschisi Anushtagin yoshligida tarixiy
manbalarga ko‘ra Gurjistonda yashagan turk quli edi. Tarixchilar Rashididdin va
hofizi Abru uning o‘g‘uz turklarining Bekdili urug‘idan deb yozadi. Anushtaginni
yoshligida isfahsolor Izziddin Onar Bilgitagin sotib oladi va u saljuq sulton
Malikshoh I (1072-1092) ning saroy a’yonlardan biri, sulton hovuzlari va
hammomlari ashyolarining xazinachisi – tashtadorlik mansabida edi. Ko‘p o‘tmay
Anushtagin sultonning yaqin kishisiga aylanadi va u Xorazm mutassarif
(sarflovchi) mansabiga tayinlanib, unga Xorazm shixnasi (raisi,qal’a boshlog‘i)
unvonini beradi
. Lekin u Xorazmda hokimiyat ishlariga aralasha olmas edi. Sulton
Bayquyruq (1094-1104) zamonida saljuqiy saltanatining sharqiy viloyatlari
Xuroson amiri Dodbek Xabashiy ibn Oltintosh qo‘l ostida bo‘lgan va u
Saljuqiylarning o‘zaro nizolaridan foydalanib, 1097-yilda saljuqiylardan ajralib
chiqib mustaqil bo‘ladi. Xuddi shu yili Anushtagin vafot etadi. Xuroson hukmdori
Dodhohbek Xabashiy mansabidan chetlashtirilgan ibn Quchqor o‘rniga
1
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Anushteginiylar
2
Bunyodov Z. Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097-1231).
–
Toshkent. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va
san’at nashriyoti. 1998. 61
-b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
64
Anushtaginning o‘g‘li Qutbiddin Muhammadni Xorazm vorisi qilib tayinlaydi.
Anushtagin Xorazmshohlar sulolasining tarixi aslida mana shu Xorazmshoh
Qutbiddin Muhammaddan boshlanadi
. Milodiy 1100-yilda saljuq sultoni Barqirug
va ukasi Sanjar Xuroson amiri Dodbek Xabashiy isyonini bostirdi va Xurosonni
qo‘lga kiritgach, Qutbiddin Muhammadni Xorazm hokimligi mansabiga
tayinlaydi. Qutbiddin Muhammad otasi Anushtagin davrida Xuroson poytaxti
Marvda yaxshi ma’rifat olgan, adab va din ilmlarini o‘rgangan edi. Qutbiddin
Muhammad Xorazmda o‘z mavqeyini mustahkamlash uchun kuch-g‘ayrat sarfladi.
Xorazmshoh Qutbiddin Muhammad 30 yil davomida Xorazmda hukmronlik surdi.
U vafotigacha (1127) sulton Sanjarga sodiq fuqoroligini izhor etib, sulton
xazinasiga xiroj, o‘lponlarni o‘z vaqtida to‘lab turdi. U vafot etgach, uning o‘g‘li
Otsiz taxtga o‘tiradi va u ham otasiga o‘xshab Marvda ta’lim olgan edi. U Xorazm
aholisiga g‘amxo‘r, adolatli podsholik qildi. Bir manbada aytilishicha, fuqarolar
Xorazmshoh Otsizni yaxshi ko‘rar, uning zamonida fuqarolar xavf-xatardan
mutlaqo holi, tinchlik va osoyishtalikda, adolatli yashagan. 1193-yil
Xorazmshohlar davlatining asta-sekin yuksalish va kuchayishining davri bo‘ldi.
Musulmon olami Sharqida murakkab siyosiy vaziyatlarda davlatning
mustahkamlanishiga ma’muriy boshqaruv va qo‘shinni aniq tashkil qilish yo‘li
bilan erishilgan. Ko‘p o‘tmay bu davlat O‘rta Osiyo va Eron davlatlari orasida eng
qudratli davlatga aylandi
Xorazmshohlar davlatida markaziy davlat idorasining rahbari eng yuqori
martabali mansabdor bo‘lib, u vazir deb atalar edi. Vazir davlat rahbarining birinchi
maslahatchisi bo‘lib u faqatgina hukmdorga bo‘ysunar edi. U shoh nomidan tashqi
aloqalar, boysundirlgan yerlarda munozaralarda shoh nomidan qatnashar
shuningdek, barcha davlat amaldorlari, beklar, harbiy boshliqlar ham unga
bo‘ysunar edi. Vazirlarga sadr, dastur, xo‘jayi buzruk nomli unvonlar berilgan.
3
Murtazoyeva H.A. Odilov A. A, Ermetov A. O‘zbekiston tarixi. –
Toshkent. Donishmand ziyo. 2020. 235-b.
4
Jabborov I. Buyuk Xorazmshohlar davlati. Sharq nashriyoti.
–
Toshkent. 1999. 140-b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
65
Vazir lavozimidagi kishi o‘zining siyohdon (dovot) va ma’lum xil movutdan
o‘ralgan salla bilan ajralib turardi. Xorazmshohlar saltanatida vazir lavozimi
dastlab sulton Otsiz hukumatida paydo bo‘lgan.
Maʼmuriy jihatdan bu davlat viloyatlarga, viloyatlar esa, shahar va
qishloqlarga ajratilib boshqarilgan. Ular davrida Xorazmda davlat boshqaruvining
ancha takomillashgan tizimi vujudga keldi. Xorazmshoh davlatning oliy hukmdori,
hokimi mutlaq hisoblangan. Gurganjda shoh saroyi qoshida markaziy boshqarma
— devonxona tashkil etilib, uning tarkibida ziroat, savdo-tijorat, moliya, soliq
ishlari, shahar va qishloqlarda osoyishtalikni saqlash, harbiy ishlar va boshqa
davlat ahamiyatiga ega vazifalar bilan shugʻullanadigan mahkamalar boʻlgan.
Saroyning eng yuqori lavozimlaridan biri vazirlik lavozimi boʻlib, u xoʻjayibuzruk
(bosh xoʻja) unvoniga ega boʻlgan. U devonxona ishlariga javob bergan, katta safar
paytida podsho nomidan davlatni idora qilgan. Maʼmuniylar davrida
Xorazmshohlar davlatida ilm-fan, madaniyat ravnaq topib, Xorazm Maʼmun
akademiyasi tashkil qilindi. Unda xizmat kilgan buyuk qomusiy olimlar, allomalar
oʻzlarining ajoyib kashfiyotlari va asarlari bilan Xorazmshohlar davlatining
mavqeini oʻz davri va keyingi davrlar uchun yuksak darajaga koʻtardilar. Biroq bu
madaniy yuksalish uzoq davom etmadi. 1017-yilda Xorazm Mahmud Gʻaznaviy
tomonidan zabt etildi. Shu bilan maʼmuniylar sulolasiga chek qoʻyildi. Mahmud
Gʻaznaviy oʻz sarkardalaridan biri Oltintoshni xorazmshoh lavozimiga tayinlaydi.
Oltintoshlar sulolasidan ham 3 ta xorazmshoh hukmronlik qilgan
Xorazmni 1040-yildan Saljuq sultonlari tomonidan tayinlangan hokimlar
boshqargan. Ana shunday turk hokimlaridan biri anushteginiylar sulolasi asoschisi
Anushtegin Garchoi (1077-1097) edi. 1097-yilda Anushtegin vafotidan keyin
Xuroson noibi Dodbek Habashiy uning oʻgʻli Qutbiddin Muhammad (1097-1127)
ni Xorazm noibi qilib tayinlab, unga xorazmshoh unvonini beradi. Qutbiddin
5
G‘ulomov Ya. Xorazmning sug‘orilish tarixi. –
Toshkent. Fan. 1976. 121-b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
66
Muhammadning adolatli va sadoqatli xizmati evaziga Sulton Sanjar uning oʻgʻli
Otsiz (1127-1156) ni Xorazm taxtiga tayinlaydi. Dastlab, Sulton Sanjarga sadoqat
bilan xizmat qilgan Otsiz 1130-yillar oxirlarida Movarounnahrdagi siyosiy
vaziyatdan foydalanib, mustaqil Xorazmshohlar davlatini tuzishga harakat qilib, u
bilan tinimsiz urush olib boradi. Otsiz vafotidan keyin taxtga oʻtirgan El Arslon
(1156-1172) mahalliy hokimlar va qoraxitoylarga qarshi kurash olib bordi. Uning
vorislari Sultonshoh Muhammad (1172) va Alouddin Takash (1172-1200)
hokimiyat uchun 1193-yilga qadar oʻzaro kurash olib bordilar. Takash oʻz vorisi
Muhammad Xorazmshohga (1200-1220) markazlashgan mustahkam davlat va
tashkiliy jihatdan qudratli qoʻshinni meros qoldirgan boʻlsa, uning oʻz soʻzlari
bilan aytganda, oʻgʻli Jaloliddin Manguberdi (1220-1231) ga parokanda saltanatni
meros qilib qoldirdi. 1231-yilda Jaloliddin Manguberdi vafoti bilan xorazmshoh
unvoni hamda saltanatni boshqargan sulolalar ham yakun topadi. Sulton
Shohruxning Xorazmdagi noibi amir Shohmalik (1413-1426) umrining oxirigacha
Xorazmshoh unvonini oʻzida saqlagan
Xorazmshohlar davlatida ayniqsa, sulton Takash va Alouddin Muhammad
davrlarida madaniy hayot ravnaq topgan. Ayniqsa, qasidago‘y va dostonchi
shoirlar ijodi gullab-yashnagan. Xorazm she’riyat maktabining deyarli barcha
vakillari saroy shoirlari bo‘lgan. Shulardan ko‘zga ko‘ringan shoir va olim
Rashiddin Muhammad al-Umariy (1115-1182) edi. U past bo‘yli, kalbosh,
ko‘rimsiz bo‘lganligi sababli Vatvot—jajji qush laqabini ilgan edi. Rashiddin
Vatvot o‘zining she’riyat haqidagi “she’r san’atining sehrli bog‘lari” kitobini
sulton Otsizga bag‘ishlangan edi. Vatvotning “Rassoiil” (“Nomlar”) to’plami juda
qimmatli. U ikki qismdan iborat:
1.Xalifalar, hukmdorlar, vazirlar, muftilarga bitilgan nomlar.
6
Oydin T. Jaloliddin Xorazmshoh va uning davri.
–
Toshkent. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at
nashriyoti. 1999. 12-b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
67
2.Ulamolar, shayxlar, mashhur kishilar, shoirlar, do‘stlar va boshqalarga
bitilgan maktublar edi. Bu esa o‘sha davrning ijtimoiy siyosiy davrini o‘rganishda
muhim manba hisoblanadi. Yana Xorazmning o‘sha zamondagi mashhur shoir va
adiblaridan Faxul-mashiyix Abulqosim, Mahmud ibn Ahmad Samarqandiy, ibn
Rustam Xorazimiy va boshqa bir qancha shoirlar ijod qilgan
O‘zbek davlatchilgi taraqqiyotida muxim o‘rin egallagan Xorazmshohlar
davlati bo‘yicha sharqshunoslik ilmida ko‘pgina tarixchi olimlar tomonidan
tadqiqot olib borilgan. Jumladan, Xorazmshohlarning yuksalishi va bu davlatning
keyingi taqdiri V.V.Bartoldning «Turiston Mo‘g‘ul istilochilari davrida»,
S.P.Tolstovning «Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab» ilmiy tadqiqotlarida, atoqli
adib V.Yanning «Chingizxon» tarixiy romanidan Xorazmshohlar davlatining
taqdiri haqida ko‘plab ma’lumotlar olish mumkindir. Bu mavzuga aloqador xorijiy
mualliflarning tadqiqotlaridan misol keltirsak, Ibroxim Kafas o‘g‘lining 1956-yilda
Anqarada bosilgan «Xorazmshohlar davlati tarixi» da bu davlatning siyosiy va
harbiy tarixi ancha mufassal yoritiladi. 1978-yilda Bog‘dod dorilfununi mudarrisi
Nofi’a Tavfik al Ubudning magistrlik-nomzodlik dissertasiyasida Xorazm davlati
tarixi tadqiq qilingan. Erdugon Merchilining asarida ham Xorazmshohlar sulolasi
haqida bayon qilingan.
Shuningdek, Abul – Muayyid Muvaffaq ibn Ahmad al-Makkiy shoir va adib,
Abu Mador ad-Dabbiy Xorazmiy, Malik Nusratiddin Hamza ibn Muhammad ibn
Umar ibn Hamza an-Nasaviy - Niso shahri hokimi, shoir, bashoratchi, Sirojiddin
Ya’qub Sakkokiy - falakshunos, shoir, ilm- fanning barcha sohalarida asarlar
yozgan, Abdul-Karim ibn Muhammad ibn Mansur Abu Sa’id ibn Abul - Muzaffar
al-Marvoziy as-Sam’oniy (vaf.1167) - Marvning mashhur ulamosi, adib va
tarixchi, Shamsiddin Muhammad ibn Qays ar-Roziy - adib va olim, Zahiriddin
7
Bunyodov Z. Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097-1231).
–
Toshkent. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va
san’at nashriyoti. 1998. 138
-b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
68
Muhammad ibn Umar ibn Muhammad Buxoriy-Nujobodiy - ilohiyotchi olim, Taho
ibn Ibrohim ibn Ahmad ibn Ishoq shayx yoki Faqihul-a’lam imom Zayniddin Abu
Bakr al-Buxoriy (vaf.1252) faqih va adabiyotchi olim, Qosim Abu Muhammad
Buxoriy (1160 yilda tug’ilgan), Majiddin Nasaviy - olim va shoir, Shihobiddin
Nasaviy - shoir, tarixchi, davlat arbobi. Xorazmshoh sulton Jaloliddin devonida
munshiylik vazifasida xizmat qilgan. Ba’zi paytlarda elchilik ham qilgan,
Muhammad ibn Najib Bakron – jug‘rofiyun olim va boshqa olimu shoirlar
xorazmshohlar davrida ijod qilganlar
XULOSA:
Anushtagin Xorazmshohlar davlati O‘rta Osiyoda hukmronlik qilgan eng
yirik markazlashgan davlatlardan biri bo‘lgan. Bu davlatning qudrati faqatgina
O‘rta Osiyoda emas, balki butun O‘rta Sharqda mashhur bo‘lgan. Bu davda
Xorazmda yirik shaharlar gullab-yashnadi. Ilm-fan rivojlanib, yirik olimlar-u,
shoirlar ijod qildi. Afsuski, mo‘g‘ullar bosqini vaqtida bu shaharlar vayronaga
aylanib qoldi. Ammo, yirik va qudratli bo‘lgan Xorazmshohlar davlati hali uzoq
vaqt avlodlar xotirasida qolajak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Bunyodov Z. Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097-1231). –
Toshkent. G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1998. 61-b.
2.
Jabborov I. Buyuk Xorazmshohlar davlati. Sharq nashriyoti. – Toshkent.
1999. 140-b.
3.
Murtazoyeva H.A. Odilov A. A, Ermetov A. O‘zbekiston tarixi. –
Toshkent. Donishmand ziyo. 2020. 235-b.
8
Tolstov S.P. Xorazm madaniyatini izlab.
–
Moskva. Nauka. 1948. 218-b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
69
4.
Oydin T. Jaloliddin Xorazmshoh va uning davri. – Toshkent. G‘afur
G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1999. 12-b.
5.
G‘ulomov Ya. Xorazmning sug‘orilish tarixi. – Toshkent. Fan. 1976. 121-
b.
6.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Anushteginiylar
