https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
245
IMKONIYATI CHEKLANGAN O'QUVCHILAR UCHUN
MATEMATIKANI O'RGATISH METODIKASI
Farg‘ona ICHSHUI maxsus texnikumi Matematika fani o‘qituvchisi
Azizova Nilufar Abdupattayevna
Annotatsiya. Ushbu maqola imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga
matematikani
o‘rgatish
metodikasiga
bag‘ishlangan.
Matematikada
muvaffaqiyatga erishish uchun o‘quvchilarning ehtiyojlarini to‘liq inobatga olish
zarur. Maqolada imkoniyati cheklangan o‘quvchilar uchun matematikani
o‘rgatishning asosiy metodik yondashuvlari, ularning individual xususiyatlariga
moslashtirilgan o‘qitish usullari, vizual va sensor texnologiyalardan foydalanish
kabi masalalar yoritiladi. O‘quvchilarning rivojlanishida diferensial
yondashuvning ahamiyati va matematikada o‘qitishning innovatsion metodlari
haqida ham so‘z boradi.
Kalit so‘zlar: Imkoniyati cheklangan o‘quvchilar, matematikani o‘rgatish
metodikasi, differensial yondashuv, inkluziv ta'lim, vizual texnologiyalar, sensor
texnologiyalar, matematik tushunchalar, o‘qitish metodlari.
Kirish
Imkoniyati cheklangan o‘quvchilarni o‘qitish matematikada maxsus
yondashuvni talab etadi. Ushbu o‘quvchilarning ta'lim olish jarayonida individual
ehtiyojlari va qobiliyatlarini inobatga olish, o‘quv materiallarini soddalashtirish va
o‘rgatish metodlarini optimallashtirish zarur. Matematikani o‘rgatishda vizual
materiallar, sensor texnologiyalar va interaktiv usullarni qo‘llash imkoniyati
cheklangan o‘quvchilarning matematikaviy ko‘nikmalarini yaxshilashda samarali
bo‘lishi mumkin. Shuningdek, o‘quvchilarning imkoniyatlarini hisobga olgan
holda differensial yondashuvni qo‘llashning ahamiyati katta.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
246
Imkoniyati cheklangan o'quvchilarni matematikaga o'rgatishda eng muhim
jihatlardan biri — o'quvchilarning individual ehtiyojlarini inobatga olishdir. Har
bir o'quvchining o'quv jarayonidagi qobiliyatlari va imkoniyatlari boshqalardan
farq qiladi, shuning uchun o'qituvchi matematika darslarida ushbu individual
xususiyatlarni hisobga olib, o'qitishni tashkil etishi kerak.
Imkoniyati cheklangan o'quvchilarni matematikaga o'rgatish jarayonida
differensial yondashuvni qo'llash juda muhim. Bu metod, har bir o'quvchining
o'ziga xos ehtiyojlarini va o'quv darajasini hisobga olishga yordam beradi. Misol
uchun, ayrim o'quvchilar vizual yoki eshitish orqali yaxshiroq o'rganadilar,
boshqalari esa amaliy mashqlarni bajarish orqali samarali o'zlashtiradilar. Shuning
uchun darslarni tashkil etishda har bir o'quvchining o'rganish usuliga moslashish
zarur.
Differensial yondashuv orqali, o'qituvchi har bir o'quvchi uchun o'ziga mos
o'quv rejasini tuzishi mumkin. Bu reja o'quvchining o'ziga xos ehtiyojlari va
qobiliyatlari asosida ishlab chiqiladi va o'quvchining o'rganish jarayonida
maksimal natijaga erishishiga yordam beradi.
Imkoniyati cheklangan o'quvchilar bilan ishlashda individual o'quv
rejalarining ahamiyati katta. Bunday rejalar o'quvchining qobiliyatlari, ehtiyojlari
va maxsus yordamga bo'lgan talablarini inobatga olgan holda tuziladi. Masalan,
aqliy rivojlanishi cheklangan o'quvchi uchun matematikadan sodda va ko'proq
amaliy topshiriqlar berish mumkin, shu bilan birga, matematik tushunchalarni
tushunishda yordam beradigan qo'llab-quvvatlovchi materiallar, masalan,
kartochkalar yoki ko'rsatmalar, qo'llanilishi mumkin.
Shuningdek, ko'plab o'quvchilar uchun qo'shimcha vaqt ajratilishi zarur.
Ba'zi o'quvchilar matematik masalalarni yechishda boshqalarga qaraganda ko'proq
vaqt sarflashlari mumkin. Bu, o'quvchilarning ta'lim jarayonida noqulayliklarni
kamaytiradi va ular o'z qobiliyatlarini to'liq ochishlari uchun imkon yaratadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
247
Imkoniyati cheklangan o'quvchilar bilan matematikani o'rgatishda zamonaviy
texnologiyalardan keng foydalanish mumkin. Masalan, interaktiv doskalar,
taqdimotlar, raqamli ilovalar va mobil qurilmalar o'quvchilarga matematik
masalalarni samarali o'rganishda yordam berishi mumkin. Ekranlar orqali
ko'rsatilgan vizual materiallar va animatsiyalar o'quvchining matematik
tushunchalarni tushunishiga yordam beradi.
Bundan tashqari, ba'zi sensor texnologiyalar ham qo'llanilishi mumkin. Masalan,
o'quvchilarga masalalar yechish uchun sensorli ekranlar yoki boshqa interaktiv
qurilmalar yordamida qo'llab-quvvatlovchi vositalar taqdim etish mumkin. Bu
texnologiyalar o'quvchilarning darsga bo'lgan qiziqishini oshiradi va matematikani
o'rganish jarayonini yanada qiziqarli qiladi.
O'quvchilarning individual ehtiyojlariga mos ravishda matematik
tushunchalarni vizual tarzda taqdim etish juda muhimdir. Misol uchun, ba'zi
o'quvchilar formulalar va matematik ifodalarni qiyinchilik bilan tushunishi
mumkin. Bunday hollarda, grafiklar, diagrammalar, rasm va jadvallar yordamida
tushunchalar taqdim etilishi kerak.
Masalan, geometrik shakllarni o'rgatishda, o'quvchiga model yoki 3D tasvirlar
orqali tushuntirish samarali bo'lishi mumkin. Bu usul o'quvchiga matematik
tushunchalarni aniqroq anglash imkonini beradi.
Imkoniyati cheklangan o'quvchilarning matematikani o'rganish jarayonida
ularning emotsional va psixologik holatini inobatga olish ham juda muhimdir. Ba'zi
o'quvchilar matematikadagi qiyinchiliklar tufayli o'ziga ishonchsizlikni his
qilishlari mumkin. Shuning uchun o'qituvchi, o'quvchini rag'batlantirish va qo'llab-
quvvatlashda
muhim
rol
o'ynaydi.
Motivatsiya
yaratish,
o'quvchini
muvaffaqiyatlariga qarab maqtash va doimiy ravishda unga yordam ko'rsatish
o'quvchining matematikaga bo'lgan qiziqishini oshiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
248
Adabiyotlar tahlili
Imkoniyati cheklangan o‘quvchilarni matematikaga o‘rgatishda ilmiy-
tadqiqotlar va metodik ishlanmalar katta ahamiyatga ega. O‘zbekistonda va xorijda
olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, o‘quvchilarni o‘qitishning zamonaviy
metodikalarini ishlab chiqishda ko‘plab yondashuvlarni taklif etadi.
A.Lug‘atov (2008)
"Imkoniyati cheklangan o‘quvchilar bilan ishlash
metodikasi" kitobida o‘quvchilarning qobiliyatlariga mos ravishda matematikani
o‘rgatishning asosiy tamoyillarini ta'kidlaydi. U turli sensor texnologiyalar va
o‘qitish usullarining o‘quvchilarning o‘ziga xos xususiyatlariga ta'sirini o‘rganadi.
O.Shodmonov (2013)
"Differensial yondashuv va uning imkoniyati
cheklangan
o‘quvchilarni
matematikaga
o‘rgatishdagi
roli"
asarida
o‘quvchilarning qobiliyatlari va ehtiyojlariga moslashtirilgan metodikalarni ishlab
chiqadi. U o‘qitishda individual yondashuvning ahamiyatini ko‘rsatadi.
S.Vasina (2012)
"Inkluziv ta'lim va matematikani o‘rgatish" asarida inkluziv
ta'limda matematikani o‘rgatishning metodik jihatlarini tahlil qiladi. U vizual
materiallar, o‘yinlar va interaktiv texnologiyalardan foydalanishning muhimligini
ta'kidlaydi.
D.Smith & R.Williams (2005)
"Teaching Mathematics to Students with
Special Needs" (Xorijiy adabiyot) asarida imkoniyati cheklangan o‘quvchilarni
matematikaga o‘rgatishda global amaliyotlar va yangi pedagogik yondashuvlar
haqida ma'lumot beradi.
Natija va muhokama
Imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga matematikani o‘rgatishning asosiy
maqsadi ularga matematik tushunchalarni anglash, amaliy ko‘nikmalarni
o‘zlashtirish va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishdir. Bunda differensial yondashuv,
ya'ni har bir o‘quvchining individual ehtiyojlari va imkoniyatlariga mos ravishda
o‘qitish metodlarini qo‘llash juda muhim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
249
Matematika o‘qitish jarayonida vizual va sensor texnologiyalardan
foydalanish o‘quvchilarga o‘qitilgan mavzuni yanada samarali o‘zlashtirish
imkonini beradi. Misol uchun, interaktiv doskalar, multimediya materiallari va
matematik o‘yinlar imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga matematika
tushunchalarini yengil va qiziqarli shaklda o‘rgatishga yordam beradi.
Differensial yondashuvni qo‘llashda o‘quvchilarga individual rejalar tuzish
va ularning qobiliyatlariga mos o‘qitishning natijasi sifatida yuqori samaradorlik
ko‘rsatkichlari kuzatiladi. O‘quvchilarni umumiy guruhlarda o‘qitishdan farqli
o‘laroq, individual yondashuv orqali ularning o‘ziga xos ehtiyojlarini inobatga
olish, o‘quvchilarning matematik ko‘nikmalarini oshirishda samarali bo‘ladi.
Imkoniyati cheklangan o'quvchilarni matematikaga o'rgatishda takrorlash va
mustahkamlash muhim ahamiyatga ega. Matematik ko'nikmalarni rivojlantirish
uchun ko'p marta takrorlash, o'quvchining har bir o'rgangan yangi materialni
mustahkamlashiga yordam beradi. Bu, o'quvchining o'zini yanada ishonchli his
qilishiga va matematik masalalarni yechishda muvaffaqiyatga erishishiga yordam
beradi.
Xulosa
Imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga matematikani o‘rgatish jarayoni
o‘ziga xos yondashuvni talab etadi. Bu jarayonni muvaffaqiyatli tashkil etish uchun
o‘quvchilarning individual ehtiyojlari va qobiliyatlarini hisobga olish zarur.
Innovatsion texnologiyalar va differensial yondashuvni qo‘llash, shuningdek,
vizual va sensor materiallar yordamida matematikani o‘rgatish imkoniyati
cheklangan o‘quvchilarning o‘qitish jarayonini yengillashtiradi. Umumiy ravishda,
o‘quvchilarning muvaffaqiyatli matematik ta'lim olishlari uchun sharoit yaratish,
ularning qobiliyatlarini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.
Imkoniyati cheklangan o'quvchilarni matematikaga o'rgatishda ularning
individual ehtiyojlarini inobatga olish o'quvchilarning ta'lim jarayonini samarali va
qulay qilishda muhim ahamiyatga ega. Differensial yondashuv, individual o'quv
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
250
rejalarini ishlab chiqish, texnologiyalardan foydalanish va vizuallashtirish kabi
metodlar yordamida o'quvchilar matematik tushunchalarni samarali o'rganishlari
mumkin. Shuningdek, o'qituvchining o'quvchiga ko'rsatgan psixologik yordami va
motivatsiyasi, uning muvaffaqiyatli o'qishida muhim rol o'ynaydi. Bu
yondashuvlar o'quvchilarga nafaqat matematikani o'rganish, balki o'ziga bo'lgan
ishonchni oshirishga ham yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.A.Lug‘atov. Imkoniyati cheklangan o‘quvchilar bilan ishlash metodikasi.
«O‘qituvchi» nashriyoti. Toshkent.2008.
2.O.Shodmonov. Differensial yondashuv va uning imkoniyati cheklangan
o‘quvchilarni matematikaga o‘rgatishdagi roli. «Fan» nashriyoti. Toshkent. 2013.
3.S.Vasina. Inkluziv ta'lim va matematikani o‘rgatish. «Ma'naviyat» nashriyoti.
Toshkent. (2012).
4. D.Smith., & R.Williams, R. (2005). Teaching Mathematics to Students with
Special Needs. New York: Pearson Education.
5.R.Tursunov. (2014). Imkoniyati cheklangan o‘quvchilar uchun o‘qitish
metodikasi. Toshkent: «Talim» nashriyoti.
6. Abdullayeva, X. B. Q., Maxkamova, D. Y., & Isxoqova, S. M. (2021). Buxoro
viloyati sug'oriladigan o'tloqi allyuvial tuproqlarining umumiy fizik xossalari.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(11),
487-495.
7. Махкамова, Д. Ю. (2017). Актиномицеты в гипсоносных почвах
Джизакской степи. In ЛОМОНОСОВ-2017 (pp. 33-34).
8. Sattarov, D., Mahammadiev, S., & Makhkamova, D. (2023). Changes of
Nutritive Elements in Soils That Medium-Supplied With Phosphorus, Depending
on Fertilizers Used in Cotton Agrocenosis. In BIO Web of Conferences (Vol. 78,
p. 02012). EDP Sciences.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
251
9. Yunus, K., Zafarjon, J., Samad, M., Dilafruz, M., Damir, T., & Razzak, O.
(2021). Green Manure Crops Effects On Cotton Growth, Development And
Productivity At Different Terms. European Journal of Molecular and Clinical
Medicine, 8(2), 235-247.
10. Махкамова, Д. Ю., & Абдужалилова, О. Х. (2021). Чўл худуди
тупроқларнинг шўрланиши, сизот сувлари ва сифат таркиби. Хоразм маъмун
академияси Ахборотномаси.–Хива,–2021, 5.
11. Saidjon, S., Munojat, E., Zamira, A., Olimaxon, E., Dilafruz, M., & Nigora, T.
(2020). Degree of humification of cotton, alfalfa and ephemers organs, their effect
on the content and composition of soil organic matter. The land, 13, 15.
12. Makhkamova, D. Y., Ergasheva, O. K., & Igamberdieva, D. A. (2019).
INFLUENCE OF AUTUMN CHICKEN (CICER ARIETINUM) ON NITROGEN
BACTERIA IN OLD IRRIGATED LIGHT SIEROZEM SOILS. Scientific
Bulletin of Namangan State University, 1(7), 88-91.
13. Dilafruz, M., & Lazizakhon, G. (2017). Seasonal dynamics of the amount of
ammonifying bacteria in the soils of Djizzak steppe. Austrian Journal of Technical
and Natural Sciences, (11-12), 3-8.
14. Гафурова, Л. А., Каримов, А., Махкамова, Д. Ю., & Аблакулов, М. (2016).
Актиномицеты в засоленных орошаемых сероземно-луговых почвах
Сырдарьинского вилоята (ф/х Галаба баяутского тумана). In АГРАРНАЯ
НАУКА-СЕЛЬСКОМУ ХОЗЯЙСТВУ (pp. 66-68).
15. Makhkamova, D. Y. (2021). Seasonal variation of ammonifier bacteria in heavy
meliorated soils. International scientific and technical journal INNOVATION
TECHNICALAND TECHNOLOGY, 2(1), 2181-1067.
16. Makhkamova, D., Nabiyeva, G., Abdushukurova, Z., Iskhakova, S., &
Abdujabbarovna, A. (2023). Climate conditions, hydrogeology and meliorative
conditions of serozem-grass soils of mirzaabad district, sirdaryo region. In E3S
Web of Conferences (Vol. 413, p. 03033). EDP Sciences.
