https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
239
DARS JARAYONLARIDA MAXSUS FANLARNI O‘TISHDA BO‘SH
O‘ZLASHTIRUVCHI O'QUVCHILAR BILAN ISHLASH
Farg‘ona ICHSHUI maxsus texnikumi Maxsus fan o‘qituvchisi
Murayeva Nurida Rustamjonovna
Annotatsiya.Maqolada dars jarayonlarida maxsus fanlarni o‘qitishda bo‘sh
o‘qish o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashning samarali metodlari tahlil
qilinadi. Ushbu mavzu o‘qituvchilarga bo‘sh o‘quvchilar bilan ishlashda metodik
yondashuvlarni to‘g‘ri qo‘llash, individual yondoshuvlar va o‘quvchilarning
ehtiyojlariga mos o‘qitishning muhimligini ko‘rsatadi. Maqola, o‘qitish
jarayonida o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish, ularning bilimlarini
yaxshilash va rivojlantirish uchun qanday metodlar va vositalardan foydalanish
mumkinligini taqdim etadi.
Kalit so‘zlar: maxsus fanlar, o‘quvchilar bilan ishlash, o‘zlashtiruvchi
o‘quvchilar, individual yondashuv, o‘qitish metodlari, dars jarayoni, motivatsiya,
pedagogik metodlar
Kirish.
Dars jarayonida o‘quvchilarning individual xususiyatlariga qarab ta'lim
berishning ahamiyati kundan-kunga ortib bormoqda. Ayniqsa, maxsus fanlar, ya'ni
chet tillari, fizika, matematika va boshqa ixtisoslashgan fanlarni o‘qitishda bo‘sh
o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashning o‘ziga xos metodlari mavjud. Bo‘sh
o‘qish o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashda o‘qituvchilar tomonidan ko‘proq
individual yondoshuvlar va metodik variantlar qo‘llanilishi lozim. Ushbu
maqolada bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashda samarali bo‘lgan
pedagogik yondashuvlar tahlil qilinadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
240
Ta'lim tizimida o‘quvchilarning bilim darajasi, malaka va ko‘nikmalari
o‘ziga xos tarzda shakllanadi. Shunga qaramay, ba'zi o‘quvchilar o‘zlashtirish
jarayonida qiyinchiliklarga duch keladilar. Bu o‘quvchilar "bo‘sh o‘quvchilar" deb
ataladi. Ular o‘zlashtirish jarayonida sekinroq rivojlanadi, ko‘p hollarda o‘rgatilgan
materiallarni o‘z vaqtida o‘zlashtira olmaydi yoki materialni aniq tushunishda
muammolarni boshdan kechiradilar. Maxsus fanlarni o‘qitishda bo‘sh o‘quvchilar
bilan ishlash alohida yondashuvni talab qiladi. Ularning ehtiyojlarini inobatga olib,
ta'lim jarayonini samarali tashkil etish va o‘quvchilarni muvaffaqiyatga erishtirish
o‘qituvchidan individual yondashuvni va maxsus metodlarni qo‘llashni talab
qiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Maxsus fanlarni o‘qitishda bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan
ishlashning metodik asoslari bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar mavjud. Masalan,
Xo‘jayev (2018) o‘zining "O‘quvchilarning bilim darajasi va o‘zlashtirish
qobiliyatini oshirish" asarida o‘quvchilarning individual xususiyatlarini inobatga
olish orqali samarali ta'limni tashkil etish mumkinligini ta'kidlagan.
Ta'lim metodikasi bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, bo‘sh o‘quvchilar bilan ishlashda o‘qituvchining yondashuvi va
metodikasi katta ahamiyatga ega. Bo‘sh o‘quvchilarni o‘zlashtirishga erishish
uchun bir qator pedagogik va psixologik yondashuvlar ishlatilishi kerak. Vygotsky
(1978) o‘zining "Mind in Society" asarida o‘quvchilarni o‘rgatishning ijtimoiy va
psixologik taraflarini tushuntirgan. Uning fikricha, ta'lim faqat bilim berish emas,
balki o‘quvchining ijtimoiy aloqalarini rivojlantirishdir.
Shuningdek, Abdurahmonov (2017) o‘zlashtirish jarayonlarini tushunish va
rivojlantirish uchun o‘quvchilarning ehtiyojlarini aniqlashning ahamiyatini
yoritgan. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bo‘sh o‘qish o‘zlashtiruvchi
o‘quvchilar bilan ishlashda individual yondashuvlarning samaradorligi bir qator
amaliy tajribalarda tasdiqlangan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
241
Pedagogik texnikalar, masalan, kooperativ o‘qitish, innovatsion metodlar,
qisqacha takrorlash, dastlabki materiallarni qayta ishlash metodlari hamda
interaktiv darslar bo‘sh o‘quvchilar bilan ishlashda samarali ekanligi ilmiy
tadqiqotlarda isbotlangan.
Natija va muhokama.
Bo‘sh o‘quvchilar bilan ishlashda eng muhim jihatlardan biri
o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirishdir. O‘quvchilarning ehtiyojlari va
qiziqishlarini inobatga olgan holda, darsni jozibador va interaktiv qilish zarur.
Shuningdek, dars jarayonida maxsus fanlarni o‘qitish uchun innovatsion
metodlardan, masalan, loyiha asosidagi o‘qitish, vazifalar va mashqlarni individual
tarzda tuzish, o‘quvchilarga o‘z-o‘zini nazorat qilish imkoniyatlarini berish orqali
bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarning o‘zlashuvi yaxshilanishi mumkin.
Muhokamada, shuningdek, o‘quvchilarning individual rivojlanishlarini kuzatib
borish, ular uchun maxsus qo‘llanma yoki materiallar ishlab chiqish zarurligi
ta'kidlanadi.
Bo‘sh o‘quvchilar bilan ishlashda o‘qituvchi quyidagi metodlardan
foydalanishi mumkin:
Individual yondashuv:
Bo‘sh o‘quvchilarning bilim darajasi va ehtiyojlari turlicha bo‘ladi. Shuning
uchun o‘qituvchilar individual yondashuvni qo‘llash orqali har bir o‘quvchining
o‘ziga xos xususiyatlariga mos ravishda ta'lim berishlari kerak. Bu yondashuvda
o‘qituvchi har bir o‘quvchi bilan alohida ishlaydi, uning qiyinchiliklarini aniqlaydi
va bu qiyinchiliklarni yengish uchun moslashtirilgan metodlarni qo‘llaydi.
Kooperativ o‘qitish:
Kooperativ o‘qitish metodlaridan foydalanish o‘quvchilarni bir-birlari bilan
o‘rganish va tajriba almashish imkoniyatini beradi. Bu metod bo‘sh o‘quvchilar
uchun juda samarali bo‘lishi mumkin, chunki ular guruhda ishlash orqali ko‘proq
bilim olishlari va o‘zlari uchun yangi ko‘nikmalarni rivojlantirishlari mumkin. Bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
242
usul, shuningdek, o‘quvchilarni bir-birlarini yordam berishga undaydi va
o‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi.
Innovatsion ta'lim texnologiyalaridan foydalanish:
Maxsus fanlarni o‘qitishda interaktiv vositalar, multimedia resurslari, onlayn
platformalar va ta'lim dasturlari o‘quvchilarning qiziqishini oshirish va ta'limni
samarali tashkil etishda yordam beradi. Interaktiv usullar, masalan, video darslar,
simulyatsiyalar va boshqa ko‘rgazmali materiallar bo‘sh o‘quvchilarga murakkab
mavzularni tushunishda yengillik yaratadi.
Motivatsiya va rag‘batlantirish:
Bo‘sh o‘quvchilarga rag‘batlantiruvchi tizimlar ishlab chiqish ularning
o‘zlashtirish jarayonini yanada samarali qiladi. Bunda o‘quvchilarga kichik
muvaffaqiyatlar uchun mukofotlar, tan olinish yoki bonuslar berish ular uchun
qo‘shimcha motivatsiya bo‘ladi. Shuningdek, o‘quvchilarni rag‘batlantirish orqali
ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirish mumkin.
Maxsus yordamchi materiallar va qo‘llanmalar:
Bo‘sh o‘quvchilar uchun yordamchi materiallar tayyorlash, masalan,
qisqacha mazmunli qo‘llanmalar, jadval va diagrammalar yordamida ta'lim
jarayonini
yengillashtirish
mumkin.
Bu
materiallar
o‘quvchilarning
o‘rganganlarini mustahkamlashga va yanada yaxshiroq tushunishlariga yordam
beradi.
Qayta ishlash va takrorlash metodlari:
Bo‘sh o‘quvchilar bilan ishlashda ta'limning takrorlanishi va yangi
materialni eski bilimlar bilan bog‘lash muhim rol o‘ynaydi. O‘quvchilarga
materialni qayta takrorlash, so‘rovlar va testlar orqali o‘zlashtirilgan bilimlarni
mustahkamlash kerak. Bu metod bo‘sh o‘quvchilarning o‘rganish jarayonini
soddalashtiradi va ular uchun yanada oson tushunarli qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
243
Xulosa:
Maxsus fanlarni o‘qitishda bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan ishlashda
individual yondashuvlar, motivatsiya va innovatsion pedagogik metodlar muhim
rol o‘ynaydi. O‘qituvchilar o‘z faoliyatida o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini
hisobga olib, darsni tashkil etishlari kerak. Shuningdek, dars jarayonida
o‘quvchilarga o‘z-o‘zini rivojlantirish va o‘rganish uchun imkoniyatlar yaratish
kerak. Kelajakda o‘qituvchilar uchun bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar bilan
ishlashning samarali metodlari bo‘yicha yanada chuqurroq tadqiqotlar olib
borilishi muhimdir.
O‘quvchilarning muvaffaqiyatga erishishi uchun o‘qituvchilar ularni
rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlashda doimiy ravishda faol bo‘lishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Xo‘jayev, T. (2018). O‘quvchilarning bilim darajasi va o‘zlashtirish qobiliyatini
oshirish. Toshkent: O‘zbekiston fan va texnologiya nashriyoti.
2.Abdurahmonov, A. (2017). O‘quvchilarning ehtiyojlarini aniqlash va ularni
rivojlantirish metodlari. Tashkent: Yangi O‘zbekiston.
3.Kagan, S. (2009). Cooperative Learning: Resources for Teachers. San Juan
Capistrano: Kagan Publishing.
4.Hattie, J., & Timperley, H. (2007). The Power of Feedback. Review of
Educational Research, 77(1), 81-112.
5.Vygotsky, L. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes. Cambridge: Harvard University Press.
6. Sattarov, D., Mahammadiev, S., & Makhkamova, D. (2023). Changes of
Nutritive Elements in Soils That Medium-Supplied With Phosphorus, Depending
on Fertilizers Used in Cotton Agrocenosis. In BIO Web of Conferences (Vol. 78,
p. 02012). EDP Sciences.
7.Xo‘jayev, T. (2018). O‘quvchilarning bilim darajasi va o‘zlashtirish qobiliyatini
oshirish. Toshkent: O‘zbekiston fan va texnologiya nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
244
8. Махкамова, Д. Ю., & Абдужалилова, О. Х. (2021). Чўл худуди
тупроқларнинг шўрланиши, сизот сувлари ва сифат таркиби. Хоразм
маъмун академияси Ахборотномаси.–Хива,–2021, 5.
9. Saidjon, S., Munojat, E., Zamira, A., Olimaxon, E., Dilafruz, M., & Nigora, T.
(2020). Degree of humification of cotton, alfalfa and ephemers organs, their
effect on the content and composition of soil organic matter. The land, 13, 15.
10. Makhkamova, D. Y., Ergasheva, O. K., & Igamberdieva, D. A. (2019).
INFLUENCE OF AUTUMN CHICKEN (CICER ARIETINUM) ON
NITROGEN BACTERIA IN OLD IRRIGATED LIGHT SIEROZEM SOILS.
Scientific Bulletin of Namangan State University, 1(7), 88-91.
11. Makhkamova, D., Nabiyeva, G., Abdushukurova, Z., Iskhakova, S., &
Abdujabbarovna, A. (2023). Climate conditions, hydrogeology and meliorative
conditions of serozem-grass soils of mirzaabad district, sirdaryo region. In E3S
Web of Conferences (Vol. 413, p. 03033). EDP Sciences.
12. Abdullayeva, X. B. Q., Maxkamova, D. Y., & Isxoqova, S. M. (2021).
Buxoro viloyati sug'oriladigan o'tloqi allyuvial tuproqlarining umumiy fizik
xossalari. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences, 1(11), 487-495.
13. Dilafruz, M., & Lazizakhon, G. (2017). Seasonal dynamics of the amount of
ammonifying bacteria in the soils of Djizzak steppe. Austrian Journal of
Technical and Natural Sciences, (11-12), 3-8.
14. Гафурова, Л. А., Каримов, А., Махкамова, Д. Ю., & Аблакулов, М.
(2016). Актиномицеты в засоленных орошаемых сероземно-луговых почвах
Сырдарьинского вилоята (ф/х Галаба баяутского тумана). In АГРАРНАЯ
НАУКА-СЕЛЬСКОМУ ХОЗЯЙСТВУ (pp. 66-68).
15. Махкамова, Д. Ю. (2017). Актиномицеты в гипсоносных почвах
Джизакской степи. In ЛОМОНОСОВ-2017 (pp. 33-34).
