https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
231
ONA TILIDAGI SO‘Z BOYLIGI VA UNING BOYITILISHI
Farg‘ona ICHSHUI maxsus texnikumi Ona tili fani o‘qituvchisi
Hojiboyeva Diyora Alisher qizi
Annotatsiya. Ona tilidagi so‘z boyligi har bir millatning o‘ziga xos
madaniyati va ma'naviyatining ifodasi bo‘lib, uning boyitilishi jamiyatning
intellektual rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Maqolada o‘zbek tilidagi so‘z
boyligining shakllanishi, rivojlanish jarayonlari va uni boyitish usullari tahlil
qilinadi. So‘z boyligini boyitishning zamonaviy metodlari, ayniqsa, terminologiya
sohasida yangiliklar va xalqaro atamalarni ona tiliga kirita olishning ahamiyati
ko‘rib chiqiladi. Til boyligini oshirishning ta'lim, madaniyat, va ilm-fan
sohalaridagi o‘rni va zaruriyati hamda tilning taraqqiyotiga qanday ta'sir qilishini
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Ona tili, so‘z boyligi, til boyitilishi, yangi so‘zlar,
terminologiya, xalqaro atamalar, madaniyat, ta'lim, til rivoji.
Kirish.
Ona tili - har bir xalqning madaniyati, urf-odatlari va tarixiy merosining
asosini tashkil etadi. O‘zbek tili ham o‘ziga xos boy so‘z boyligi bilan ajralib turadi.
Ona tili – har bir millatning so‘z va nutq madaniyatini shakllantiruvchi, uning
tarixini, madaniyatini, urf-odatlarini o‘z ichiga olgan muhim vositadir. Har bir
millat tilida, ayniqsa, so‘z boyligi xalqning dunyoqarashi, fikrlash tarzini, madaniy
va tarixiy merosini aks ettiradi. O‘zbek tili o‘zining boy va rang-barang so‘z boyligi
bilan ajralib turadi. So‘z boyligi tilning eng muhim va ko‘p qirrali xususiyatlaridan
biri bo‘lib, u har bir tilning o‘ziga xosligini belgilaydi.
So‘z boyligi tilning murakkab va rang-barang ifoda vositasidir. Uning
boyitilishi esa o‘zbek tilining zamonaviylashtirilishi va jahon miqyosida erkin
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
232
muloqot qilish imkoniyatlarini yaratadi. So‘z boyligini boyitish jarayoni — tilni
yangilash, yangi so‘zlar yaratish va mavjud bo‘lgan so‘zlarni yangi ma'nolar bilan
ishlatishni o‘z ichiga oladi. Bunda ona tilining boyligi va ularning zamonaviy
texnologiyalar, ilm-fan, madaniyat va kommunikatsiya sohalaridagi ahamiyati
ortadi.
Ona tilidagi so‘z boyligi va uning boyitilishi, ayniqsa, o‘zbek tili kontekstida,
tilni rivojlantirish va ta'lim jarayonida muhim ahamiyatga ega. Shuningdek,
xalqaro atamalarni va yangi so‘zlarni ona tiliga muvaffaqiyatli kirita olish tilning
kelajagini mustahkamlaydi.
So‘z boyligining boyitilishi esa tilning rivojlanish jarayonidagi eng muhim
omillardan biridir. So‘z boyligini boyitish jarayoni yangi so‘zlar kiritish, mavjud
so‘zlarga yangi ma'nolar berish, xalqaro atamalarni o‘zlashtirish va so‘zlarning
turli shakllarini yaratishni o‘z ichiga oladi. Bu jarayon tilni zamon talablariga
moslashtirish, uni jahon miqyosida samarali muloqot vositasiga aylantirishga
yordam beradi.
So‘z boyligi va uning turlari
So‘z boyligi – bu tilning barcha so‘zlarini, ularning shakllarini, ma’nolarini
va funksiyalarini o‘z ichiga olgan, ma'lum bir tilga xos bo‘lgan so‘zlar to‘plamidir.
So‘z boyligi umumiy (ko‘pchilik tomonidan ishlatiladigan so‘zlar) va maxsus (fan,
texnika, san'at va boshqa sohalarga oid so‘zlar) bo‘lishi mumkin. Shuningdek, so‘z
boyligi faolligi va passivligi asosida ham ta’riflanadi. Faol so‘zlar – bu tez-tez
ishlatiladigan va keng tarqalgan so‘zlardir. Passiv so‘zlar esa kam ishlatiladigan
yoki faqat ba’zi kontekstlarda qo‘llaniladigan so‘zlardir.
O‘zbek tilining so‘z boyligi ko‘plab turli qatlamlardan tashkil topgan bo‘lib,
ularning barchasi o‘zaro bog‘liqdir. Bunga xalq og‘zaki ijodi, dialektik
xususiyatlar, terminologiya va xalqaro atamalar kiradi. O‘zbek tilidagi so‘z
boyligining eng yirik bo‘lagi – xalq so‘z boyligi hisoblanadi. Xalq so‘z boyligi xalq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
233
og‘zaki ijodining mahsuli bo‘lib, ularda xalqning madaniyati, tarixiy tajribalari va
dunyoqarashlari aks etadi.
So‘z boyligini boyitish jarayoni
So‘z boyligini boyitish – tilni rivojlantirish va yangi ehtiyojlarga
moslashtirish uchun kerakli jarayon hisoblanadi. Bu jarayon ko‘p jihatdan yangi
so‘zlarning yaratilishi va kiritilishi bilan bog‘liq. Yangi so‘zlar yaratilishi va
ularning tilga singishi, birinchi navbatda, tilning zamon talablariga javob berishini
ta’minlaydi.
Yangi so‘zlar yaratish
– bu so‘z boyligini boyitishning asosiy yo‘llaridan
biridir. Yangi so‘zlar yaratishning bir nechta usullari mavjud:
1.
Yangi ma’no shakllantirish
Ba'zi so‘zlarga yangi ma'nolar
berish orqali yangi so‘zlar paydo bo‘ladi. Misol uchun, texnologiya
rivojlanishi bilan birgalikda “kompyuter”, “internet”, “mobil telefon” kabi
yangi so‘zlar paydo bo‘ldi.
2.
Yangi so‘zlar qo‘shish.
O‘zbek tiliga boshqa tillardan so‘zlarni
kiritish orqali tilning so‘z boyligi boyitiladi. Masalan, ingliz tilidan kiritilgan
“marketing”, “startup”, “internet” kabi so‘zlar.
3.
So‘z birikmalari yaratish.
Yangi so‘zlar yaratishda so‘z
birikmalari ham muhim rol o‘ynaydi. Misol uchun, "kompyuter tarmog‘i",
“yangi texnologiya” kabi iboralar.
4.
Shaxsiy so‘zlarning yaratish.
So‘zlarni bir-biriga qo‘shib
yangi so‘zlar yaratish ham so‘z boyligini boyitishning samarali usulidir.
Misol uchun, “yozuvchilar” (yozuvchi + lar), “o‘quvchilar” (o‘quvchi + lar)
kabi so‘zlar.
Xalqaro atamalarni qabul qilish
– global integratsiya jarayonlari so‘z
boyligini boyitishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ko‘plab xalqaro atamalar,
jumladan, texnologiya, ilm-fan, tibbiyot sohalaridagi yangi terminlar o‘zbek tiliga
kirib kelgan. O‘zbek tiliga xalqaro atamalarni to‘g‘ri va aniq ravishda qo‘llash
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
234
tilning samarali ishlashini ta'minlaydi. Masalan, “menedjment”, “marketing”,
“startap” kabi so‘zlar.
Adabiyotlar tahlili:
So‘z boyligini boyitish masalasi tilshunoslikda uzoq vaqtdan beri o‘rganilib
kelmoqda. Dastlabki ilmiy tadqiqotlar so‘z boyligining tilning rivojlanishiga
qanday ta'sir qilishini tahlil qildi.
V. S. Ilyichov (1993)
o‘zbek tilidagi so‘z
boyligining boyitilishiga doir ilmiy ishlarida, yangi so‘zlarni ishlab chiqish va
mavjud so‘zlarni yangilashning usullarini tahlil qilgan. Uning fikriga ko‘ra, tilning
rivoji yangi so‘zlarning kirib kelishi va ularning tilga singib ketishi orqali sodir
bo‘ladi.
A.A.Qodirov (2011)
o‘zbek tilida yangi so‘zlarning shakllanishi va
integratsiyasi bo‘yicha ko‘plab ishlanmalar taqdim etdi. Uning ishlarida, tilning
yangi atamalarni qabul qilish va ularni so‘z boyligiga singdirish jarayonlari tahlil
qilinadi.
D.K.Bo‘riev (2014)
esa, xalqaro atamalarni va so‘z boyligini boyitishning
usullarini ko‘rib chiqdi. U xalqaro so‘zlarni ona tiliga qabul qilishda tilning o‘ziga
xos xususiyatlarini hisobga olishning zarurligini ta'kidlagan.
So‘z boyligini boyitishda, yangi atamalar, anglashiladigan terminlar va
texnologiyalarning o‘zaro moslashuvi, tilni zamonaviy ehtiyojlarga moslashtirish
uchun muhimdir.
So‘z boyligini boyitishda zamonaviy yondashuvlar
Hozirgi kunda, zamonaviy texnologiyalar va internet tarmoqlari ona tilining
so‘z boyligini boyitishda katta ahamiyatga ega. O‘zbek tilida so‘z boyligini
boyitishda quyidagi zamonaviy yondashuvlar ko‘zda tutilgan:
•
Kompyuter lingvistikasidan foydalanish.
So‘z boyligini boyitish
jarayonida kompyuter texnologiyalaridan foydalanish, avtomatik tarjima
tizimlari va onlayn so‘zliklardan foydalanish tilning rivojlanishiga yordam
beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
235
•
Ijtimoiy tarmoq va ommaviy axborot vositalari.
Internet
tarmoqlari, ijtimoiy tarmoqlar va bloglar so‘z boyligini boyitishda muhim
manba bo‘lib xizmat qiladi. O‘quvchilar va yoshlar orasida yangiliklar,
atamalar va terminlar tez tarqaladi va ularni tilga singdirish imkoniyati
mavjud.
Shuningdek,
lingvistik innovatsiyalar va lingvistik tadqiqotlar
tilni
boyitish va yangi so‘zlarni ishlab chiqishda katta rol o‘ynaydi. Har bir yangi ilmiy
yoki texnologik soha o‘ziga xos terminologiyani yaratadi, va bu jarayon tilning
doimiy ravishda yangilanishini ta'minlaydi.
Natija va muhokama.
Ona tilidagi so‘z boyligi – bu xalqning fikr va tasavvurlarini ifoda etishning
eng to‘g‘ri va samarali vositasi. So‘z boyligini boyitish, o‘zbek tilining
rivojlanishida yangi yondashuvlar va metodlarning joriy etilishi zarur. Yangi
so‘zlar, atamalar va texnologiyalarni tilga kiritish jarayoni tilni jahon miqyosida
muloqot uchun qulay qilishga yordam beradi. Bu jarayon tilni milliy va xalqaro
miqyosda tanitishda muhim rol o‘ynaydi.
So‘z boyligini boyitishda xalqaro atamalarni ona tiliga to‘g‘ri va aniq ravishda
kiritish, nafaqat tilning rivojlanishini ta'minlaydi, balki ilm-fan va madaniyatdagi
yangiliklarga tezkor moslashish imkonini beradi. Hozirgi kunda, global
integratsiya va texnologiyalarning rivojlanishi natijasida o‘zbek tiliga yangi so‘zlar
va terminologiyalar kirib kelmoqda. Ularni samarali va to‘g‘ri qo‘llash, tilning
yuqori samarali ishlashini ta'minlaydi.
O‘zbek tilida so‘z boyligini boyitishda zamonaviy texnologiyalar, masalan,
kompyuter lingvistikasidan foydalanish, yangi so‘zlarni yaratish va ularni
kengaytirish uchun samarali vositadir. Shu bilan birga, til boyligini oshirishda
ilmiy tadqiqotlar va pedagogik yondashuvlar muhim rol o‘ynaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
236
Xulosa.
Ona tilidagi so‘z boyligi va uning boyitilishi jamiyatning madaniy va
intellektual rivojlanishining ajralmas qismi hisoblanadi. Til boyligini boyitish
jarayoni milliy tilni saqlash va rivojlantirishda asosiy vazifalardan biridir. O‘zbek
tilida so‘z boyligini oshirish uchun yangi so‘zlar va terminologiyalarni qabul qilish
zarur. Bu, nafaqat tilning rivojlanishiga, balki global miqyosda o‘zbek tilining
o‘rnini mustahkamlashga yordam beradi.
Ona tilidagi so‘z boyligi xalqning madaniyati, urf-odatlari va tarixiy merosini
aks ettiruvchi muhim vosita hisoblanadi. So‘z boyligini boyitish jarayoni tilni
rivojlantirish va uni jahon miqyosida samarali muloqot vositasiga aylantirish uchun
zarurdir. Yangi so‘zlarni yaratish, xalqaro atamalarni qabul qilish va so‘zlarni
to‘g‘ri ishlatish ona tilining rivojlanishiga xizmat qiladi.
So‘z boyligini boyitish jarayonida zamonaviy texnologiyalar va ilmiy
yondashuvlardan foydalanish, o‘zbek tilining taraqqiyotiga yangi turtki beradi.
Tilni boyitish va uning yangi so‘zlar bilan to‘ldirilishi, bir tomondan, tilning ko‘p
qirrali va boy bo‘lishiga, ikkinchi tomondan esa, madaniyat va ilm-fanning
rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi.
Shuningdek, so‘z boyligini boyitish jarayonida zamonaviy texnologiyalar va
ilmiy ishlanmalar yordamida yangi so‘zlar ishlab chiqilishi va ularni amaliyotga
tatbiq etilishi kerak. Bunday yondashuv tilning boyligini oshirish va jamiyatda til
madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.V.S.Ilyichov. So‘z boyligi va til rivoji. Nauka.
Moskva, Rossiya.1993
2.A.A.Qodirov. O‘zbek tilidagi yangi so‘zlar.O‘zbekiston.
Toshkent,
O‘zbekiston. 2011.
3. S.K.Bo‘riev. Xalqaro atamalar va o‘zbek tilidagi integratsiya. Fan va
texnologiya.
Toshkent, O‘zbekiston. 2014
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
237
4. Z.B.Karamov. O‘zbek tilining boyitilishi. Tashkent State University Press.
Toshkent, O‘zbekiston. 2017
5. Makhkamova, D., Nabiyeva, G., Abdushukurova, Z., Iskhakova, S., &
Abdujabbarovna, A. (2023). Climate conditions, hydrogeology and meliorative
conditions of serozem-grass soils of mirzaabad district, sirdaryo region. In E3S
Web
of
Conferences
(Vol.
413,
p.
03033).
EDP
Sciences.
6. Abdullayeva, X. B. Q., Maxkamova, D. Y., & Isxoqova, S. M. (2021). Buxoro
viloyati sug'oriladigan o'tloqi allyuvial tuproqlarining umumiy fizik xossalari.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(11),
487-495.
7. Махкамова, Д. Ю. (2017). Актиномицеты в гипсоносных почвах
Джизакской степи. In ЛОМОНОСОВ-2017 (pp. 33-34).
8. Sattarov, D., Mahammadiev, S., & Makhkamova, D. (2023). Changes of
Nutritive Elements in Soils That Medium-Supplied With Phosphorus, Depending
on Fertilizers Used in Cotton Agrocenosis. In BIO Web of Conferences (Vol. 78,
p. 02012). EDP Sciences.
9. Yunus, K., Zafarjon, J., Samad, M., Dilafruz, M., Damir, T., & Razzak, O.
(2021). Green Manure Crops Effects On Cotton Growth, Development And
Productivity At Different Terms. European Journal of Molecular and Clinical
Medicine, 8(2), 235-247.
10. Махкамова, Д. Ю., & Абдужалилова, О. Х. (2021). Чўл худуди
тупроқларнинг шўрланиши, сизот сувлари ва сифат таркиби. Хоразм маъмун
академияси Ахборотномаси.–Хива,–2021, 5.
11. Saidjon, S., Munojat, E., Zamira, A., Olimaxon, E., Dilafruz, M., &
Nigora, T. (2020). Degree of humification of cotton, alfalfa and ephemers organs,
their effect on the content and composition of soil organic matter. The land, 13, 15.
12. Makhkamova, D. Y., Ergasheva, O. K., & Igamberdieva, D. A. (2019).
INFLUENCE OF AUTUMN CHICKEN (CICER ARIETINUM) ON NITROGEN
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
238
BACTERIA IN OLD IRRIGATED LIGHT SIEROZEM SOILS. Scientific
Bulletin of Namangan State University, 1(7), 88-91.
13. Dilafruz, M., & Lazizakhon, G. (2017). Seasonal dynamics of the amount
of ammonifying bacteria in the soils of Djizzak steppe. Austrian Journal of
Technical and Natural Sciences, (11-12), 3-8.
14. Гафурова, Л. А., Каримов, А., Махкамова, Д. Ю., & Аблакулов, М.
(2016). Актиномицеты в засоленных орошаемых сероземно-луговых почвах
Сырдарьинского вилоята (ф/х Галаба баяутского тумана). In АГРАРНАЯ
НАУКА-СЕЛЬСКОМУ ХОЗЯЙСТВУ (pp. 66-68).
15. Makhkamova, D. Y. (2021). Seasonal variation of ammonifier bacteria in
heavy meliorated soils. International scientific and technical journal
INNOVATION TECHNICALAND TECHNOLOGY, 2(1), 2181-1067.
