https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
133
TILSHUNOSLIK FANINING SHAKLLANISHI VA TARAQQIYOTI
Karimnazarov Shohboz
Jizzax davlat pedagogika universiteti O’zbek tili va adabiyoti fakulteti talabasi
Annotatsiya: Maqolada tilshunoslikning tarixiy shakllanishi, uning asosiy
yo'nalishlari va metodologik yondoshuvlar haqida so'z yuritiladi. Xususan,
tilshunoslik fanining boshlang'ich davrlari, qadimiy tilshunoslik ilmiy maktablari
va ularning zamonaviy tilshunoslikka ta'siri ko'rib chiqiladi. Shuningdek,
tilshunoslikning
turli
yo'nalishlari,
jumladan,
strukturalizm,
generativ
grammatikalar,
funksionalizm,
kognitiv
tilshunoslik
va
postmodern
yondoshuvlarning ilmiy rivojlanishiga qanday hissa qo'shganligi tahlil etiladi.
Maqola tilshunoslik fani taraqqiyotining zamonaviy bosqichlari, yangi metodlar
va yondoshuvlar haqida ham muhokama qiladi, shuningdek, tilshunoslik fanining
kelajagi va uning amaliy ahamiyati haqida xulosalar chiqaradi.
Kalit soʻzlar: tilshunoslik,strukturalizm,generativ grammatikalar, kognitiv
tilshunoslik, funksionalizm ,fonetika, fonologiya.
Tilshunoslikning rivojlanishida va uning turli yo‘nalishlarida bir qancha
mashhur olimlar va ularning nazariyalari muhim ahamiyatga ega. Ularning fikrlari
tilshunoslik fanining shakllanishi va taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Quyida
ba'zi olimlarning tilshunoslik haqidagi fikrlariga qisqacha to‘xtalib o‘taman.
Tilshunoslikning kelib chiqishi va shakllanishi
Tilshunoslikning tarixiy shakllanishi qadim zamonlardan boshlangan.
G‘arbda tilshunoslikning boshlanishi qadimgi Yunoniston va Hindiston ilmiy
an’analariga borib taqaladi. G‘arbda tilshunoslikning asosi Aristotel, Platon, va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
134
Keynsh (Protagoras) kabi faylasuflarning til haqida yozgan asarlariga borib
taqaladi. Hindiston tilshunosligi esa, sanskrit tilini va uning grammatikasini
o‘rganishdan boshlangan. Hind tilshunosligi, masalan, Pāṇini tomonidan yozilgan
"Aṣṭādhyāyī" (tillarni qoidalari haqida asar) tilshunoslikning ilmiy asosini
yaratgan.
Tilshunoslik fanining rivojlanish bosqichlari
Qadimgi davrlar (Hindiston, Yunoniston): Tilshunoslikning ilk bosqichi
mifologik va faylasufiy yondashuvlarda ko‘rinadi. Pāṇini grammatikasi (miloddan
avvalgi 4-5-asrlar) Hind tilshunosligining asosini yaratgan.
O‘rta asrlar (Islom dunyosi, Yevropa): Islom olamida Abu Nasr Forobiy
va Ibn Xaldun tilshunoslikka oid asarlar yaratgan. Yevropada esa, o‘rta asrlarda
lotin tili va grammatikasi o‘rganilgan. Xususan, 12-13 asrlarda universitetlarda
tilshunoslik bo‘yicha dastlabki fanlarni o‘rgatish boshlandi.
Yangi davr (17-19-asrlar): Yangi davrda, tilshunoslik fanining alohida
ilmiy sohaga aylanishi vujudga keldi. 19-asrda, nemis tilshunoslari tomonidan
ishlab chiqilgan "tipologiya" (til o‘xshashliklarini o‘rganish) va "historik-
komparativ" (tilning tarixiy taraqqiyoti) metodlar ilmiy jamoatchilik tomonidan
keng qabul qilindi. Bu davrda, tilshunoslik faqat tilning strukturasi bilan cheklanib
qolmasdan, til va jamiyat, til va psixologiya o‘rtasidagi aloqalarni ham o‘rgana
boshladi.¹
Tilshunoslikning asosiy yo‘nalishlari
Fonetika va fonologiya: Tilning tovush tizimi va tovushlarning qanday
ishlashini o‘rganadi.Morfologiya: So‘zlarning tuzilishi va ularning tarkibiy
qismlarini o‘rganadi.Sintaksis: So‘z birikmalarining va jumlalarning
tuzilishi.Semantika: So‘zlarning ma’nosi va ular o‘rtasidagi aloqalarni
o‘rganadi.Pragmatika:
Tilning
kontekstual
va
ijtimoiy
jihatlarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
135
o‘rganadi.Sotsiolingvistika: Tillar va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni
o‘rganadi.Psixolingvistika: Tildan qanday foydalanish, tilni qayd etish va tildagi
nutq jarayonlarini psixologik nuqtai nazardan o‘rganadi.²
Tilshunoslikda yangi yo‘nalishlar va taraqqiyot
XX asrda tilshunoslikda strukturalizm, funksionalizm, generativ grammatika
kabi turli yo‘nalishlar yuzaga keldi. Ferdinand de Sossur, Noam Chomsky, Roman
Jakobson kabi olimlarning ilmiy yondashuvlari tilshunoslikni yangi darajaga olib
chiqdi.Strukturalizm: Sossur va boshqa tilshunoslar tilni tizim sifatida ko‘rib, uning
tarkibiy qismlarini o‘rganishga e’tibor qaratdilar. Sossurning "tillarning
strukturasini o‘rganish" g‘oyasi tilshunoslikni yangi yo‘nalishlarga olib keldi.³
Generativ grammatika (Chomsky): Noam Chomsky tilni inson ongi
tomonidan qurilgan ijtimoiy konstruksiya sifatida qarab, tilshunoslikni psixologik
va neyrobiologik jihatlari bilan bog‘lab o‘rgandi.
Pragmatika va diskurs: 20-asrning oxirida tilshunoslikda pragmatika va
diskurs o‘rganishga qiziqish ortdi. Bu esa til va ijtimoiy kontekst o‘rtasidagi
aloqalarni chuqurroq tushunishga imkon berdi.
Hozirgi davrda tilshunoslik
Bugungi kunda tilshunoslik nafaqat tilning ilmiy o‘rganilishi, balki uning
ijtimoiy, siyosiy, psixologik, va madaniy kontekstlaridagi o‘rni va rolini ham tahlil
qiladi. Hozirgi tilshunoslikda zamonaviy texnologiyalar, kompyuter lingvistika,
sun’iy intellekt va tilni qayta ishlash kabi yangi sohalar paydo bo‘ldi.³
Tilshunoslik va uning boshqa fanlar bilan aloqasi
Tilshunoslik ko‘plab boshqa fanlar bilan bog‘liq, masalan, antropologiya,
psixologiya, sotsiologiya, va tarix. Tilshunoslikning rivojlanishi, ayniqsa, jamiyat
va madaniyatning rivojlanishiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
136
Tilshunoslikning rivojlanishida va uning turli yo‘nalishlarida bir qancha
mashhur olimlar va ularning nazariyalari muhim ahamiyatga ega. Ularning fikrlari
tilshunoslik fanining shakllanishi va taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Quyida
ba'zi olimlarning tilshunoslik haqidagi fikrlariga qisqacha to‘xtalib o‘taman.
1. Ferdinand de Saussure (1857–1913)
Saussure — strukturalizmning asoschisi va zamonaviy tilshunoslikning ota-
onasi hisoblanadi. Uning fikricha, til — bu "belgilar tizimi" bo‘lib, uning tarkibi
"bilingvistik" (so‘zlar) va "signifikatsiya" (ma’no)dan iborat. Saussure tilni o‘zaro
bog‘langan elementlar sifatida ko‘rib, uni faqat bir tilda emas, balki boshqa tillar
bilan taqqoslash orqali o‘rganishni ta’kidlagan. U til va nutqni ajratdi va tilni
ijtimoiy jarayon sifatida tushunishga harakat qildi.
Saussure’ning fikrlari:
Langue (til): Tizimli, ijtimoiy va umumiy til qoidalari.
Parole (nutq): Individual nutq, so‘zlar va jumlalarning konkret ishlatilishi.
Binar qarama-qarshilik: Tilni va uning elementlarini ajratishda binar qarama-
qarshiliklarni o‘rganish zarurati.
2. Noam Chomsky (1928-yilda tug‘ilgan)
Chomsky — XX asrning eng muhim tilshunoslaridan biri bo‘lib, u "generativ
grammatika" nazariyasini ishlab chiqqan. Uning fikricha, insonlar tabiatan tilni
o‘rganishga moyil bo‘lishadi, chunki miyamizda tilni o‘rganish uchun "genetik"
mexanizm mavjud. U tilni inson ongi tomonidan shakllangan va strukturalangan
deb hisoblaydi.
Chomsky’ning fikrlari:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
137
Generativ grammatika: Tilning asosiy prinsiplarini aniqlash va tilda qayta-
qayta ishlatiladigan qoidalarni kashf qilish.
Universal grammatika: Barcha tillarda mavjud bo‘lgan umumiy grammatika
qoidalari.
Ijtimoiy va psixologik tilshunoslik: Tildagi psixologik jarayonlarni tushunish
va tilni o‘rganish uchun ilmiy metodlarni ishlab chiqish.
3. Roman Jakobson (1896–1982)
Jakobson strukturalizmning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan va
tilshunoslikni lingvistik, psixologik va sotsiologik nuqtai nazarlardan o‘rganishga
harakat qilgan. U tilni kommunikativ jarayon sifatida ko‘rib, uning to‘rt asosiy
funktsiyasini ajratib ko‘rsatgan:
Referensial funktsiya (ma’lumot uzatish),
Ekspressiv funktsiya (emotsiyalarni ifodalash),
Imperativ funktsiya (buyruqlarni berish),
Metalingvistika funktsiyasi (til haqida gapirish).
Jakobson tilni faqat grammatik shakllar bilan cheklanib qolmay, balki uning
muloqotdagi rolini ham o‘rganish kerakligini ta’kidlagan.
4. Viktor Shklovskiy (1893–1984).Shklovskiy, strukturalizmga asoslanib,
tilni san’at va adabiyot bilan bog‘lab ko‘rgan. U tilni, birinchi navbatda, "detallarga
e’tibor qaratish" va "oddiylikni murakkablashtirish" orqali tahlil qilishni
ta’kidlagan. Shklovskiy "ostranenie" (tanish narsalarni yangi ko‘rinishda
tasvirlash) konseptsiyasini ishlab chiqqan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
138
Shklovskiy ning fikrlari:Ostranenie: Tanish narsalarni yangi nuqtai nazardan
ko‘rishga chaqiruvchi adabiy texnika. Bu tilni san’at sifatida ko‘rishning muhim
usulidir.Lingvistik va estetik o‘zgarishlar: Til va san’at orasidagi o‘zaro aloqalarni
o‘rganish zarurati.
5. Edward Sapir (1884–1939) va Benjamin Lee Whorf (1897–1941).Sapir va
Whorf, "Sapir-Whorf gipotezasi" deb ataladigan nazariyani ishlab chiqqanlar.
Ularning fikricha, til insonning dunyoqarashini shakllantiradi va odamlarning
dunyoni qanday qabul qilishini til orqali aniqlash mumkin. Ular, shuningdek, til va
madaniyat o‘rtasidagi mustahkam aloqalarni ta’kidlagan.
Sapir va Whorfning fikrlari:Lingvistik relativizm: Tilning tuzilishi va lug‘at
tarkibi odamlarning fikrlash tarzini shakllantiradi.Til va madaniyat o‘rtasidagi
bog‘liqlik: Har bir til o‘zining jamiyatiga xos dunyoqarashni aks ettiradi.
6. Mikhail Bakhtin (1895–1975).Bakhtin tilshunoslik va adabiyotshunoslikda
diskurs tahlilining muhim namoyandasi bo‘lgan. U tilni faqat grammatik yoki
sintaktik struktura sifatida emas, balki ijtimoiy va madaniy jarayon sifatida
ko‘rgan. Bakhtin nutqning ijtimoiy xususiyatlariga e’tibor qaratgan va "dialog"ni
tilning asosiy mohiyati deb hisoblagan.
Shuningdek yangi oʻzbek tilshunosligi haqida ham bir qancha oʻzbek
olimlari oʻrganishgan. Masalan:
Yangi tilshunoslik (yoki zamonaviy tilshunoslik) — bu tilshunoslikning ilmiy
yondoshuvlarini yangilash va rivojlantirish jarayonidir. U tilning struktural
aspektlari bilan birga, uning ijtimoiy, madaniy, psixologik va pragmatik jihatlarini
ham o'rganishga qaratilgan. Yangi tilshunoslikda, ayniqsa, til va jamiyat o'rtasidagi
o'zaro bog'liqlik, tilni shaxsiy va guruhiy identifikatsiya vositasi sifatida tahlil
qilish, lingvistik texnologiyalar va kompyuter yordamida tilni o'rganish muhim
o'rin tutadi.⁵
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
139
Yangi tilshunoslikning asosiy yo'nalishlari quyidagilardan iborat:
1. Kognitiv lingvistika — tilni inson miyasi va uning ongiga bog'lab o'rganish.
2. Pragmatika — tilning ijtimoiy kontekstda qanday ishlashini va uning
kommunikativ funksiyasini tahlil qilish.
3. Sotsiolingvistika — tilning jamiyatdagi o'rni, til o'zgarishi, til va ijtimoiy
guruhlar o'rtasidagi aloqani o'rganish.
4. Korpus lingvistika — kompyuter texnologiyalaridan foydalanib, til
materiallarini katta ma'lumotlar to'plamiga asoslangan holda tahlil qilish.
O'zbek olimlari yangi tilshunoslik yo'nalishlarini o'rganishda ham faol
ishtirok etgan. Ular orasida:
Abdullaev Shodmon — kognitiv lingvistikani o'rganish va uning O'zbek
tilidagi xususiyatlarini tahlil qilishda katta hissa qo'shgan olim.
Juraev To'xtasin — sotsiolingvistika, dialektologiya va til o'zgarishlari
sohalarida tadqiqotlar olib borgan.
Ismailov Muhiddin — O'zbek tilining fonetik, morfologik va sintaktik
strukturasi bilan bir qatorda, zamonaviy tilshunoslikka oid masalalarda ko'plab
ilmiy ishlarni amalga oshirgan. Ushbu olimlar va boshqa tilshunoslar O'zbek
tilining o'ziga xos jihatlarini va uning boshqa tillar bilan aloqalarini o'rganishda
yangi yondashuvlarni qo'llab, ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirganlar. Yangi
tilshunoslik O'zbekistonda ham tilni rivojlantirish va uni global kommunikativ
jarayonlarga moslashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.⁶
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-3_ Февраль-2025
140
Tilshunoslikning rivojlanishida yuqoridagi olimlarning nazariyalari va
metodologiyalari tilning asosiy elementlarini (strukturasi, ma’nosi, nutq
jarayonlari) o‘rganishga yangi yondashuvlar yaratgan. Har bir olim o‘zining ilmiy
nuqtai nazaridan tilni turli jihatdan tahlil qilgan va bu tilshunoslikka katta hissa
qo‘shgan. Shuningdek, tilshunoslikda zamonaviy yondashuvlar, masalan,
pragmatika, kognitiv tilshunoslik, va tilni qayta ishlash texnologiyalari kabi sohalar
paydo bo‘ldi, bu esa tilni yanada chuqurroq o‘rganishga imkon
yaratmoqda.Tilshunoslik fanining shakllanishi va taraqqiyoti, uning turli
bosqichlari va ilmiy maktablari tarixiy jarayonlar bilan bog'liq bo'lib, insoniyatning
tilni o'rganishga bo'lgan qiziqishining natijasidir. Bu fan tarixan diniy va falsafiy
qarashlardan ajralib, mustaqil ilmiy sohaga aylandi. Birinchi bosqichda
tilshunoslik tilning sintaksis, morfologiya va fonetik jihatlarini o'rganishga
qaratilgan bo'lsa, keyinchalik uning semantik, pragmatik va sotsiolingvistik
jihatlari ham tadqiq qilingan. Shuningdek, tilshunoslikda strukturalizm,
funktsionalizm, generativizm kabi yondashuvlar paydo bo'lib, har biri o'zining
ilmiy metodologiyasiga ega. Bugungi kunda tilshunoslik fanining rivojlanishi
texnologiyalar va lingvistik tadqiqotlarning integratsiyasi orqali yangi
yo'nalishlarga yo'l ochmoqda. Bu fanning taraqqiyoti tilni chuqurroq tushunish va
inson madaniyati va psixologiyasini aniqlashda katta ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar :
1.Nurmonov A., Oʻzbek tilshunosligi tarixi, T., 2002. 132-bet.
2.Mirzayev M., Usmonov S., Rasulov I. O‘zbek tili. ”Tilshunoslikdan
umumiy ma’lumot”bobi.-T.,1978. 233-bet
3.Ismoilov B. “ Dunyoni bilishda til va tafakkur birligi.-T.,1966.12-bet
4.Baskakov N.A., Sodiqov A.S. “Umumiy tilshunoslik ”.-T., 1979.175-bet.
5 Berdiyorov X., Xo‘jayev P., Yo‘ldoshev B. Umumiy
tilshunoslik.-Samarqand, 1974. 95-bet
6.Hojiev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati.-T., 2002. 193-bet.
